ءسوز – كىرپىش, جاقسى سويلەم – كومپوزيتسيا (ۇيلەسىمدىلىك). ال جەكە وقيعا (ەپيزود) – “عيمارات”, كىتاپ تاراۋلارى – “كوشەلەر”, رومان – “قالا” دەپ ايتساق, ساۋلەت ونەرىنىڭ اسەم ايشىقتارى مەن ماقسات-مۇراتىن ءبىرشاما كوز الدىمىزعا كەلتىرۋگە بولادى. اۋىزەكى ءسوزدى, جەكە سوزدەردى اركىم بىلەدى. ال كەزىندە جۇيەسىن تاۋىپ ايتىلعان شىن اسىل ءسوز, سىندارلى سويلەم جۇزدەگەن, مىڭداعان جىلدار حالىقتىڭ جادىندا قالىپ, تالاي ۇرپاقتى تەبىرەنتەرى حاق. تاڭدامالى ساۋلەت ونەرىنىڭ تۋىندىلارى دا سارالى وي قوزعايتىن وسى مارجان سوزدەردەي, كورگەندە ەت-جۇرەگىڭدى باۋراپ اكەتەتىندەي, دەمىڭدى ىشىڭە تارتىپ كوز الماي قاراپ قالاتىنداي بولۋى ءتيىس. ەڭسەلى عيماراتتاردىڭ ەسىڭدى الار اسەمدىگى ونىڭ ادام بالاسىنا تيگىزەر پايداسىمەن ساباقتاسۋى كەرەك. سازگەرلەر ءوز ونەر شىعارمالارىن تۋدىرۋدا 7-اق نوتا قولدانادى. ساز ونەرى كوگىندە باح, شوپەن, شتراۋس, چايكوۆسكي, قۇرمانعازى, نۇرعيسا, ءشامشى سىندى ۇلى تۇلعالار تۋعان. ساۋلەت ونەرىندە ەرتەدەن كەلە جاتقان 1-اق باستاما نوتا بار. ول – كىرپىش (كىرپىش ءمودۋلى). ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر ءسۇرىپ, گرەكتىك جانە ريمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ تاجىريبەلەرىن جيناقتاعان “ساۋلەت ونەرى تۋرالى ون كىتاپ” اتتى الەمگە ايگىلى تراكتات جازىپ كەتكەن ريمدىك ساۋلەتشى ءارى ينجەنەر ۆيترۋۆي سوناۋ انتيكالىق داۋىردە-اق جاقسى ساۋلەت تۋىندىسىنىڭ ءۇش كريتەريىن انىقتاعان. ولار: 1. پايدا. 2. بەرىكتىك. 3. اسەمدىك. ساۋلەتشى وتكەندى ەسكە الىپ, بۇگىنگىنى ءجىتى باعدارلاي وتىرىپ, وسى ونەردىڭ كەلەشەكتەگى ۆيترۋۆي ايتقان ءۇش سىندى بيىگىن سەزە السا عانا ونىڭ تۋىندىسى – ارحيتەكتۋرا, ولاي بولماسا, وندا ول – حالتۋرا. مۇنىڭ ولشەمى – ۋاقىت. جاقسى وبەكتى – ءجۇز جىلدىق, مىڭ جىلدىق. ناشار وبەكتى – ءبىر كۇندىك, ءبىر جىلدىق. بۇل بيىك تالعام-تالاپتى سەرگەك سەزىنىپ, ونى ومىردە جۇزەگە اسىرا بىلگەن مامان عانا كاسىبي ساۋلەتشى رەتىندە مويىندالادى. قالدىباي مونتاحاەۆ – ورتالىق ازيادا كسرو حالىق ساۋلەتشىسى اتاعىن العان جالعىز مامان. ونىمەن ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ, كەڭەستىك ساۋلەت ونەرى سالاسىندا كۇش-جىگەرلەرىن شىڭداعان ءىرى ساۋلەتشىلەر وزدەرىنەن كەيىن قوسىلعان قالدىبايدىڭ دارىندىلىعىن مويىندادى. ال سول كاسىبي ساۋلەتشىلەردىڭ ىشىنەن وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ باس كەزىندە جوعارعى وقۋ ورنىن بىتىرە سالىسىمەن, تالاي تاي جارىسىندا وزا شاۋىپ ءجۇرىپ, ارقاشان بايگەلى بولىپ كوزگە تۇسكەن جاس ساۋلەتشى قالدىباي مونتاحاەۆ 80-90-جىلدارى ساۋلەتشىلەر (قالالىق, رەسپۋبليكالىق, مەملەكەتارالىق جانە ت.ب.) اراسىنداعى دودالاردا تالاي ايگىلى مامانداردان قارا ءۇزىپ, العا شىعىپ, قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ قۇلاگەرى اتاندى. وسى ورايدا ساۋلەت اكادەميگى توقتار ەراليەۆتىڭ “بۇگىندە “حح عاسىر سوڭىنداعى قازاقستاندىق ساۋلەت ونەرى” دەگەندە, ويىمىزعا مونتاحاەۆ كەلەدى” دەگەنى كەزدەيسوق ەمەس. قالدىباي تۋرالى حالىقارالىق ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆاسيليس سگۋتاس ء“سىز جانە ءسىزدىڭ قازىرگى زامانعى ساۋلەت ونەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان وراسان ۇلەسىڭىزدىڭ ارقاسىندا بۇگىندە قازاقستاننىڭ ساۋلەتشىلەرىن بۇكىل الەم بىلەدى” دەسە, ساۋلەت ونەرىنىڭ بەلگىلى اكادەميگى ي.ن. ۆوسكرەسەنسكي “قالدىباي جۇماعالي ۇلى, ءسىز ءسوزسىز كاسىبي ەڭبەكتەرى مەن قىزمەتتەرى حح عاسىر ساۋلەت ونەرىنىڭ تاريحىنا كىرەتىن ساۋلەت ونەرى تالانتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاسىز” دەپ باعالاعان. ول التايدىڭ ارعى جاعىندا – التاي ولكەسى, ق ۇلىندى اۋدانىنداعى قاراكول اۋىلىندا 1950 جىلى 15 قاڭتاردا تۋىپ, مەكتەپتى التىن مەدالمەن ءبىتىرىپ, ومىرگە جولداما الدى. ق.مونتاحاەۆ ساۋلەتشى رەتىندە ءوزىنىڭ قىزمەتىن 1972 جىلى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ “الماتىگيپروگور” مەملەكەتتىك جوبالاۋ ينستيتۋتىنا جىبەرىلگەننەن كەيىن باستادى. ول مۇندا قاتارداعى ساۋلەتشىدەن ينستيتۋتتىڭ باس ساۋلەتشىسىنە دەيىنگى جولدان ءوتتى. “قولى – سيقىر, جولى ونەگە ساۋلەتشى” دەپ اقىن جىرلاعانداي, قالدىبايدىڭ قاي جوباسىن الساق تا, ارقايسىسى وزىنشە ءبىر ەرەكشە مانەر. جاڭادان سالىنعاندارى دا, قالپىنا كەلتىرىلگەندەرى دە قورشاعان ورتاسىنىڭ ءسانىن كەلتىرىپ, اجارىن اشا تۇسەدى. سولاردىڭ ءبىرى – الماتىداعى رەسپۋبليكا الاڭى قۇرىلىسىن جوبالاۋ ونىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرىنىڭ نەگىزگى كەزەڭىنە اينالدى. بۇل جوبانى 1980 جىلى جۇزەگە اسىرعان سوڭ وعان “قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ساۋلەتشىسى” اتاعى بەرىلدى. رەسپۋبليكا الاڭىنىڭ ساۋلەتتىك-كوركەمدىك ساپاسى ءۇشىن 1982 جىلى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىمەن ماراپاتتالدى. مونتاحاەۆتىڭ اۆتورلىق قورجىنىندا قوماقتى قور بار دەسەك تە بولادى: باس جوسپارلار, تۇرعىن اۋداندار, اكىمشىلىك, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك استانالارىنىڭ قوعامدىق عيماراتتارى مەن بارلىق باسقارما عيماراتتارى, مەكتەپتەر, مۇراجايلار, قوناق ۇيلەرى, الماتى قالاسىنداعى حالىقارالىق جولاۋشىلار تەرمينالى, سونداي-اق مونۋمەنتالدى ەسكەرتكىشتەر, كىشى ساۋلەت پىشىندەرى جانە ت.ب. سولاردىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە 1995 جىلى ق.ج.مونتاحاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى اۆتورلار توبىنىڭ جوباسىمەن تۇرعىزىلعان ەل پرەزيدەنتى رەزيدەنتسياسىنىڭ جوباسى الاڭ جاراسىمدىلىعىنىڭ ءبىر ۇيلەسىممەن تولىقتىرىلۋىن اتاپ وتۋگە بولادى. 1996 جىلى اۆتورلار توبى اقمولا باس جوسپارى تۇجىرىمداماسىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق كونكۋرستا جەڭىمپاز اتاندى. ساۋلەت كوكجيەگىن ءجىتى سەزىنىپ, كەڭ شولا بىلەتىن ساڭلاق ساۋلەتشى قالدىباي مونتاحاەۆتىڭ سوڭعى جىلدارداعى جوبالارى ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ جاڭا ەلورداسى – استانا قالاسىنىڭ اۋماعىن كەڭ كولەمدە جوبالاۋعا كەلىپ ۇشتاسىپ جاتتى. استانا قالاسىنىڭ جاڭا ورتالىعىن دامىتۋدىڭ باس جوسپارى ەسكيز-يدەيالارىنىڭ حالىقارالىق كونكۋرسىندا “اق وردا” جوبالاۋ-قۇرىلىس كومپانياسى (باس ساۋلەتشىسى – ق.مونتاحاەۆ) ۇسىنىسى ەكىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. ونىڭ استانادا جۇزەگە اسىرىلعان سوڭعى جوبالارى مىنالار: ورتالىق الاڭ جۇيەسى – پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى, مينيسترلەر كابينەتىنىڭ بۇرىنعى اكىمشىلىك عيماراتى, پارلامەنت, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, كونگرەسس-حولل عيماراتتارى, سونداي-اق رەسپۋبليكا داڭعىلى, “سامال” تۇرعىن اۋدانى, ەسىل وزەنى جاعالاۋىنىڭ, اەروپورت عيماراتتارىنىڭ قۇرىلىستارى. وسى ورايدا رەسەي ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى يۋري پەتروۆيچ گنەدوۆسكيدىڭ مىنا پىكىرىن كەلتىرۋدىڭ ءجونى بار: “ق.ج.مونتاحاەۆتىڭ استانا قالاسىنىڭ باس جوسپارىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا جاريالانعان رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاعى جەڭىسىنەن باستالعان قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ قۇرىلىسىنداعى تابىستارى ءشۇبا كەلتىرمەيدى. قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ جاڭا ءىرى وبەكتىلەرى ساۋلەتشى شەشىمىن تاباتىن مىندەتتەرگە لايىق قازىرگى زامانعى قارقىنىمەن, مانەرلى كەلبەتىمەن ەرەكشەلەنەدى. قالدىباي جۇماعالي ۇلىنىڭ ماڭىزدى, سونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىك وبەكتىلەردىڭ اۆتورى بولۋى تەگىن ەمەس”. ونەردەن ءوز ءورىسىن تاپقان قارىمدى دا الىمدى ساۋلەتشى ەڭبەگى دە وزىنە لايىقتى باعاسىن تاپتى. ق.ج.مونتاحاەۆ – قازاقستان ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى. 1991 جىلى وعان ساۋلەت ونەرىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن “كسرو حالىق ساۋلەتشىسى”, 1993 جىلى شىعىس ساۋلەت اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى اتاعى, ال 1997 جىلى ساۋلەت ونەرىندەگى ايرىقشا سىڭىرگەن ەڭبەگى, جوعارى كاسىبي شەبەرلىگى جانە شىعارماشىلىق دەڭگەيى, جاڭا ەلوردا – استانا قالاسىنىڭ جوبالاۋ مەن قۇرىلىس ىسىنە بەلسەندى قاتىسقانى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى ناگراداسى – “قۇرمەت” وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, سول جىلى وعان ساۋلەت ونەرى حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاعى بەرىلدى. 1999 جىلى شىعىس ەلدەرى ساۋلەت ونەرى حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. 2000 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “التىن ادام” – “چەلوۆەك گودا” اتاعىن الدى. قالدىباي مونتاحاەۆتىڭ “پاراسات” جۋرنالىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا وتكەن سۇحباتىندا (وعان قازاقستاننىڭ تاريحي جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامىنىڭ توراعاسى شوتا ءۋاليحانوۆ جانە مەن دە قاتىسقانبىز) ايتىلعان ءبىر ءسوزى بار: “ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ... ەل تاعدىرىن, ۇلت نامىسىن ويلايتىن مامان كەرەك”. تاعى ءبىر سوزىندە: “...ستۋدەنتتەرگە كاسىبي باعدار, بىلىكتى ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, ەتيكا, ەستەتيكا, مادەنيەت پاندەرىن تەرەڭ وقىتۋ كەرەك. مۇنداي تانىم-تالعامى جوق مامان ەشقاشان ساۋلەتتى, ۇلتتىق بولمىسقا ساي كەلەتىن عيماراتتاردى جوبالاي المايدى” دەگەن. ساۋلەتشى, قۇرىلىسشى ماماندارعا قويىپ وتىرعان بۇل تالاپتارى ءوز بويىنان تابىلاتىن. ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىن قالىپتاستىرۋ ونىڭ ۇستانىمى بولاتىن. ەلدەن جىراق تۋىپ-وسسە دە, ءوزىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ۇلى ەكەنىن جادىنان شىعارماي, قازاقي ار-نامىستى بەتكە ۇستاعان ازامات ەدى. حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بايلىعىن, ماعىنالى ناقىشتارىن ساۋلەت ونەرىندە قازىرگى زامان تالاپتارىنا لايىقتاپ, جىگىن جاتقىزىپ, تىگىسىن بىلدىرمەي شەبەر قولدانا ءبىلۋدى جوعارى ەستەتيكالىق تالعام دەپ ءبىلدى. لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ “بۇلاقتان سۋسىنداي الاتىن ادام قۇمىرادان سۋ ىشپەۋى ءتيىس” (“كتو موجەت يدتي ك يستوچنيكۋ, نە دولجەن يدتي ك كۋۆشينۋ”) دەگەن ءسوزى بار. ال قالدىباي “...باتىستىق ۇلگىلەرگە ەلىكتەپ, دايىن جوبالاردى كوشىرە سالۋ سياقتى دەرت كۇشتى قازىر” دەپ قىنجىلعان. سۇلۋلىققا جانى قۇمار, اينالاسىن ادەمىلىكپەن ورنەكتەگەن ادامداردىڭ ويلارى دا ءبىر جەردەن شىعىپ جاتقانداي. “قالا قۇرىلىسى – ۇنەمى جاڭارىپ تۇراتىن ءىس-قيمىل ورگانيزمى” دەپ تانىعان قالدىباي قازاقستاننىڭ, سونىڭ ىشىندە الماتى قالاسىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن قولدانىلىپ كەلگەن باس جوسپارلارىنىڭ ءبارىنىڭ ەسكىرگەندىگىن قايتا-قايتا ايتىپ جۇرەتىن. كوزى قاراقتى ازامات قالالاردىڭ وسىدان بىرنەشە ونداعان جىلدار بۇرىن جاسالعان باس جوسپارىنىڭ قازىرگى تىرلىك اعىنىنا, قۇرىلىس سالۋ جىلدامدىعىنا ۇيلەسە الماي جاتقانىن ايتاتىن. حالىق مادەنيەتىنىڭ, باقۋاتتىلىعىنىڭ جاناشىرى قالدىباي مونتاحاەۆتىڭ ويلارى تەرەڭ, جوسپارلارى كوپ ەدى... جاراتقاننىڭ بەرگەن دارىنىن ءوزىنىڭ ومىرلىك جولى ەتىپ تاڭداپ, سول جولدى جالعىز اياق سۇرلەۋ قىلىپ قالدىرماي, جارىق, سارا جولعا اينالدىرا بىلگەن وسى ءبىر جانى جايساڭ, تۋما تالانت قالدىبايدىڭ ارامىزدا جوقتىعى – ورنى تولماس وكىنىش. ء“ولدى دەۋگە بولا ما ايتىڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىندا ءسوز قالدىرعان” دەگەن ابايدىڭ ءسوزى جۇبانىش قانا دەمەسەڭ, جۇرەگىڭدى جىلاتار سەزىم عوي. 50 جاسقا تولعان تۋعان كۇنىن اتاپ وتەر الدىندا مەن اعا رەتىندە قالدىبايعا ءوزى تۋرالى كىتاپ شىعارۋعا ۇسىنىس جاسادىم. ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي, ول “60 جاستاعى اقساقالدىڭ جاسايتىنىن 33 جاسىندا” جاسادى. سوندىقتان دا مەن ونىڭ ەڭبەكتەرىمەن ەلدى, جاستاردى تولىعىراق تانىستىرۋ كەرەك ەكەندىگىن ايتقانمىن. ىنىلىك ىزگىلىكپەن ول كىشىپەيىلدىك تانىتىپ, الدىندا اتاق-دارەجەلەرى ۇلكەن اعالارى بار ەكەندىگىن, ال ءوزى, ءوزىنىڭ ەڭبەگى تۋرالى كىتاپتاردىڭ ءالى دە جازىلاتىنىن العا تارتتى. ايتسە دە تۋعان كۇنىنە ارناپ شاعىن كىتاپتى شىعاردىق. ءومىردىڭ وكىنىشى بىتكەن بە, ءالى دە 60, 70 جىلدىقتارىنا شىعارامىز دەگەن كىتاپتارىمىز ەستەلىك بولىپ شىعادى دەپ كىم ويلاعان؟! وتىن وشىرمەي, اتىن اسقاقتاتىپ وتىرعان جارى جىبەكتىڭ ارقاسىندا جاقىندا كىتابى شىقتى. جاسىن ومىردەن ۇزىك سىر شەرتەتىن وسى ەستەلىك ءۇشىن جىبەك كەلىنىمىزگە كوپتىڭ ايتار العىسى مول. قالدىباي تۋرالى ايتىلىپ جۇرگەن ەستەلىكتەردىڭ كوبىندە ونىڭ ۇنەمى اسىعىپ جۇرەتىن, جۇمىسىن بىتىرگەنشە تاعات تاپپايتىن مىنەزى ايتىلادى. مۇمكىن ءومىرىن قاپىلىستا باسىپ قالار اڭشىداي اڭدىپ جۇرگەن ءولىمدى سەزدى مە ەكەن... قالدىباي مونتاحاەۆ ورىس جەرىندە, ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىندا جوباسىن جاساپ, ءوز قاراجاتىنا مەشىت سالدىرعان. مەشىت, جول سالدىرۋ – ەجەلدەن قازاق اراسىندا ساۋاپ ءىس بولىپ سانالادى, ول ادامدار اللانىڭ شاپاعاتىنا بولەنەدى دەيدى. جاراتقان قالدىبايدىڭ ماڭدايىن جارىق قىلىپ, جانىنا ءجانناتتان ورىن بەرگەي! قالدىباي ءىنىمىز تۋرالى جازعان, سىزدەرگە ۇسىنىپ وتىرعان وسى ماقالاعا نەگىز بولعان بۇدان بۇرىنعى ماقالامدى “جاڭا ۇشمىڭجىلدىق تابالدىرىعى – ءححى عاسىرعا قادام باسقان جاس تالانت ساۋلەتشى قالدىباي مونتاحاەۆتىڭ الار ۇلكەن اسۋلارى ءالى الدا دەپ سەنەمىز” دەپ اياقتاپپىن. ەندى ءبىزدىڭ جادىمىزدا ونىڭ العان اسۋلارى قالادى, سول اسۋلاردان باستاۋ الاتىن جاس دارىندارعا ءۇمىت ارتامىز.
ابدىساعيت تاتىعۇلوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قر ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ جانە حالىقارالىق ساۋلەت اكادەمياسىنىڭ (ماسكەۋ) اكادەميگى.
