مال باعۋدى كىم ۇيرەتەر بىزگە ەندى؟..

سالانىڭ قازىرگى جاي-كۇيى وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى جاعدايى قالاي؟ بۇل ساۋالدىڭ ءبۇ­گىن­گى ءومىر تۋرالى, ەرتەڭگى بولاشاق تۋ­را­لى تۇسىنىگى بار جانە تىرشىلىك جونىندە تولعاناتىن كەز كەلگەن ادامدى الاڭ­دا­تا­رى انىق. ويتكەنى مال دەگەنىمىز – تاماق, كيىم جانە باسقا دا تولىپ جاتقان يگىلىكتەر. ال تاماق دەگەنىمىز – تىرشىلىكتىڭ ءنارى. كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە ەلدە مال باسىنىڭ كوپ بولعانى سول ۋاقىتتاردى كوزىمەن كورگەن ادامدار ءۇشىن وتە جاقسى ءمالىم. بىزگە بەلگىلى بولعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 1990 جىلى قازاقستاندا 36,8 ميلليون قوي, 9,8 ميلليون ءىرى قارا جانە 1,6 ميلليون جىلقى بولعان ەكەن. سونىڭ ارقاسىندا ول زامانداردا ماي, ايران, قايماق, ىرىمشىك ءتارىزدى سۇتتەن جاسالاتىن تاعامدار دا دۇكەن سورەلەرى مەن اسحانالاردا مولىنان بولدى. ول تاعامداردىڭ بۇگىنگىدەي ۇنتاقتالعان سۇتتەن ەمەس, سيىر­دان ساۋىلعان ناعىز سۇتتەن ازىرلەنە­تىندىگىنەن بولار, ول كەزدەردە ءسۇت ءونىم­دە­رى­نە دەگەن سۇرانىس تا وتە جوعارى بولا­تىن. ەڭ باستىسى, سونداي جوعارى سۇرانىس تولىعىنان قاناعاتتاندىرىلاتىن دا. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە جاعداي مۇلدە باسقاشا بولىپ وتىر. تاعى دا جوعارىدا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە جۇگىنەر بولساق, بۇگىندە 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا ەت ءوندىرىسى – 57, ءسۇت ءوندىرىسى 94 پايىزعا كەمىگەن. نەگە؟ سونىڭ سالدارىنان ەت تە, مالدان وندىرىلەتىن وزگە ونىمدەر دە سىرتتان تاسىمالدانۋدا. ولاردىڭ ساپاسى مەن تاماقتىق قاسيەتى دە, جوعارىدا ءوزىمىز ايتىپ وتكەن سەبەپتەرگە بايلانىستى, ۇلكەن كۇمان تۋعىزادى. ال وسى ىسكە جاۋاپتى شەنەۋنىكتەر بولسا, باعدارلاما قابىلدادىق, ەندى بالەنباي جىلدان كەيىن ءبارى دە اس تا توك بولادى دەپ ۋادە بەرۋدەن جالىعار ەمەس. ول جىل قاشان كەلەدى جانە ول جىلداردىڭ يگىلىگىن كىمدەر كورەدى – ول تۋرالى ەشكىم ەشتەڭە ايتپايدى. سون­دىق­تان بولار كەيبىرەۋلەر وسى قاپتاپ كەتكەن باعدارلامالار كوز الداۋ بولىپ جۇرمەسىن دەگەن كۇدىكتەرىن دە ايتىپ قالىپ ءجۇر. وسى ورايدا «استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ» ماسەلەسى تۋرالى دا ايتا كەتكەن ءجون. بۇل ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعانىنا دا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بول­دى. ازىرگە ناقتى ناتيجە كوزگە تۇسە قوي­مايدى دەسەك, ونىمىز ناقا ءبىر اسىرىپ ايتقاندىققا جاتپايدى. بىرىنشىدەن, استانا دۇكەندەرىنىڭ سورەلەرى ازىق-ت ۇلىككە سىقاسىپ تۇر دەپ ەشكىم دە ايتا المايدى. اسىرەسە تابيعي ءسۇت تاعامدارى مەن ەت, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا وندىرىلگەن ءسۇت تاعامدارى تاپشى. بارى ۇنتاقتالعان ءسۇت­تەن جاسالعان ونىمدەر مەن سول باياعى «بۋش­تىڭ سيراقتارى». ولاردىڭ دا با­عا­لارى ۇشىپ تۇر. بۇگىندە بازارلاردا سيىر ەتىنىڭ كيلوسى 1500 تەڭگەگە دەيىن جەتتى. ال كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتىڭ الىس-الىس وبلىستاردان, كەيدە ءتىپتى كورشى رەسپۋبليكالاردان تاسىمالداناتىنى بار­شا­عا ايان. وتكەن قىستا «اسەم» دەپ اتالاتىن جابىق بازاردىڭ پاكستاننان اكە­لىن­گەن كارتوپتى ساتىپ تۇرعانىن ءوز كوزىم­مەن كوردىم. سوندا «استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن» جاساۋعا ءتيىس ىرگەدەگى اقمولا وبلىسىنىڭ باسشىلىعى قايدا قاراپ وتىر؟ الدە بىزدە بەرىلگەن تاپسىر­ما­نىڭ ورىندالماۋى قانعا سىڭگەن ادەتكە اينالىپ كەتكەن بە؟ كەيبىرەۋلەر ورىندى اتاپ كورسە­تەتىن­دەي, قازاقستاندا «بوينگ» ۇشاقتارى مەن «مەرسەدەس», «تويوتا» ءتارىزدى اۆتوموبيلدەردى ويلاپ تابۋ قيىنىراق بولار, ال ەندى اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى كا­سىپ قىلعان, سول ارقىلى كۇنكورىسىن قام­تا­ماسىز ەتكەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ دا­مى­ماي وتىرۋىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولا­دى؟  «ۇمىتتىم دەگەن ءسوزدى ۇمىت, ويتكەنى ونداي كەمشىلىك ەشبىر اقتاپ الۋعا كەلمەيدى», دەگەن ەكەن ەرتەدە ءبىر اقىلدى كىسى. مەنىڭشە, ءبىزدىڭ مال باسىن وسىرە الماي وتىرۋىمىزدى دا ەشقانداي سىلتاۋمەن ءدا­لەلدەۋگە بولمايدى. قازاقستاندا جەر دە, تابيعي شابىندىق تا جەتكىلىكتى. ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تابا الماي وتىرعان جەرلەستىرىمىز بولسا اناۋ –  جىرتىلىپ ايىرى­لا­دى. ولاي بولسا كەدەرگى نەدە؟ وسى ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ ءۇشىن «قازاقستان فەرمەرلەر وداعى» رەس­پۋب­ليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرە­زي­دەنت-توراعاسى اۋەزحان دارينوۆكە جولىعىپ, اڭگىمەلەستىك. اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ ستراتەگياسى مەن يدەو­لوگياسىنا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرتۋلەرگە بايلانىستى بىزگە ەلدە  ءىرى قارا وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ, ور­تا جانە ۇساق اۋىلشارۋاشىلىق قۇرى­لىم­دارىنىڭ باسشىلارىنان كوپتەگەن حاتتار كەلىپ تۇسۋدە, دەيدى ءا.دارينوۆ.  ناق­تىراق ايتار بولساق, اۋىل شارۋاشى­لى­عى مينيسترلىگىنىڭ قازىرگى باسشىلىعى ەتتى مال شارۋاشىلىعىن جەدەلدەتە دا­مى­تۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. ءبىز مۇنى دۇرىس باعىت دەپ ەسەپتەيمىز, ويتكەنى ول جەم-ءشوپ دايىنداۋ, شالعايداعى مال شا­رۋا­شىلىعى مەن جايىلىم ماسەلەسىندە قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردى شەشۋگە جاعداي جاسايتىن بولادى. ونىڭ سىرتىندا, ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دا­مى­تۋ جوباسى, شارۋا (فەرمەرلىك) قوجا­لىق­تارى مەن حالىقتىڭ جەكە مەنشىك شا­رۋاشىلىقتارىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ­دى ەسكەرگەن جاعدايدا, وڭىرلەردىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, جۇمىس­سىز­دىقتىڭ  تومەندەۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى. وسىلاي دەي كەلىپ, فەرمەرلەر وداعى­نىڭ باسشىسى اتالمىش ستراتەگيانىڭ كەيبىر باعىتتارىمەن ءوزىنىڭ كەلىسپەيتىنىن دە بىلدىرەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, سترا­تەگيانى جۇزەگە اسىرۋدا سىڭارجاقتىلىق ورىن الىپ وتىر. ونى ول ءىرى قارا مال ەتى­نىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋدا بور­دا­قىلاۋ الاڭدارىنىڭ ءرولى مەن ماڭىز­دى­لى­عىنا تىم جوعارى باعا بەرىلىپ, ۇساق تاۋارلى ءوندىرىس مۇددەسىنىڭ بۇرمالانىپ وتىرعانىمەن تۇسىندىرەدى. ءا.ءدارينوۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعى ءبىر مەزگىلدە 3 مىڭ جانە ودان دا كوپ باستى بورداقىلايتىن قۋاتى بار ءىرى  بورداقىلاۋ الاڭدارىنا, سول سياقتى 300 باستان كەم ەمەس ءىرى قاراسى بار ءىرى  اۋىل­شارۋاشىلىق  قۇرىلىمدارىنا باستى با­سىم­دىق بەرىپ, بورداقىلاۋ جونىندەگى مەم­لەكەتتىك قولداۋدىڭ بارلىق شارا­لا­رىن  سوعان  قاراي  شوعىرلاندىرىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان بيىلعى جىلى ءىس جۇزىندە شامامەن 100 اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنان وزگە  قازاقستاندا بار مال فەرمالارىنىڭ ءبارى دەرلىك مەملەكەت نازارىنان تىس قالىپ, جەمازىق ءۇشىن سۋبسيديا الۋ قۇقىنان جۇرداي بولعان. ال دارينوۆتىڭ ويىنشا  ءىرى  قارا  مالدى باعۋمەن اينالىساتىن جانە قازىرگى تاڭدا رى­نوكقا سيىر ەتىنىڭ ايتارلىقتاي كولە­مىن جەتكىزىپ بەرىپ وتىرعان ۇساق تاۋار وندىرۋشىلەر دە , ءىرى وندىرىسشىلەر سياقتى, مەملەكەتتىك قولداۋ الۋعا قۇقىلى. ونىڭ ۇستىنە ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارت­تى­رۋدا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار مەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەكە اۋلا­لارىن­­دا­عى مال نەگىزگى وزەككە اينالۋى ءتيىس دەگەندى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن قازاگرو اشىقتان اشىق مالىمدەپ وتىر. قازاقستان فەرمەرلەر وداعىنداعى­لار­دىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, جوعارىدا ايتىلعان ءسوز ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىپ وتىرعان جوق. سونىڭ سالدارىنان سالماعى 200 كيلو جانە ودان دا جوعارى تارتاتىن 7-8 ايلىق تايىنشالاردى نەگىزگى جەتكىزىپ بەرۋشى بولىپ تابىلاتىن بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ الەۋەتتى كليەنتتەرى سۋبسيديادان قاعىلىپ, ونىڭ ءوزى ولاردىڭ ىنتالارىن كەرى كەتىرىپ وتىر. مامانداندىرىلعان بورداقىلاۋ الاڭ­دارىنا كەلسەك, مالدى بورداقىلاۋ مالدى تولىنەن وسىرۋگە قاراعاندا, ۇلكەن كۇش-ءجى­گەردى, ۋاقىت پەن قارجى رەسۋرستارىن  قا­جەت ەتپەيتىن, ەت ءوندىرىسى ءىسىنىڭ ەڭ سوڭعى بولىگى, دەيدى ءا.دارينوۆ. سول سياقتى, ءىرى قارا مالدى ۇستاۋداعى تابىستىڭ نەگىزگى بولىگى بورداقىلاۋدىڭ  قورىتىندى  ءبو­لى­گىنە  تيەسىلى ەكەندىگى دە بارشاعا, ونىڭ ءىشىن­دە, مالشىلارعا دا جاقسى ءمالىم. بۇل ماسەلە دە ءتيىستى دارەجەدە ەسكەرىلمەي وتىر. فەرمەرلەر وداعىنىڭ وكىلدەرى  بيزنەستى جۇرگىزۋ ءۇشىن بارشاعا دا بىردەي جاعدايلار جاسالۋى كەرەكتىگىنە قاراماس­تان, ەرەكشە جاقسىلىقتىڭ ءىرى بورداقىلاۋ  الاڭدارىنا  عانا  جاسالىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, سونىمەن بىرگە, ەلدە جەتكىلىكتى دارەجەدە بورداقىلاۋ الاڭدارى جەلىسىنىڭ ءالى جاسالماعانىن دا اتاپ كورسەتەدى. ونىڭ ۇستىنە ءىرى مال بورداقىلاۋ الاڭ­دارى­نىڭ تيىمدىلىگى ءىس جۇزىندە دالەل­دەن­بەگەن كورىنەدى. مىسال ءۇشىن ايتساق, پاي­دالانۋعا بەرىلگەن بورداقىلاۋ الاڭدا­رىن­داعى مال باسى قازىرگى كۇنى ولاردىڭ جو­بالىق قۋاتىنىڭ 10-نان 30-عا دەيىن عانا پايىزىن قۇراپ وتىر. سونىڭ سالدا­رى­نان جۇمىستا تيىمسىزدىك پەن شىعىن ورىن الۋدا. ەگەر دارينوۆ مىرزانىڭ ايتقانىنا سەنسەك, 4600 ءىرى قاراعا ەسەپتەلگەن «اق باس» اگروفيرماسىنىڭ بوردا­قى­لاۋ الاڭى 2009 جىلعى قارجى-شارۋا­شى­لىق قىزمەتىنىڭ قورىتىندىسىندا 170 ميلليون تەڭگە شىعىن شەككەن. فەرمەرلەر وداعى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وعان ءتىرى مال رەتىندەگى شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن بورداقىلانعان مال باسىندا 2-3 ەسەلى اينالىمنىڭ بولماۋى سەبەپكەر. مۇنىڭ ءوزى اتالعان بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ قۇرىلىسىنا باعىتتالعان قىرۋار قارجىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالعانىنا كۇمان كەلتىرەدى. قازاقستان فەرمەرلەر وداعى باسشىلىعى سيىر ەتىن ءوندىرۋ ىسىنە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسىندە تابيعي جايىلىمداردا جايىلعان, ياعني ەكولوگيالىق جاعىنان تازا  مال ەتىنىڭ نازاردان تىس قالۋىن دا ۇلكەن قاتەلىك دەپ سانايدى. شىندىعىنا كەلگەندە, ەتتى مال­دىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەم­لەكەت قولدا بار مۇمكىندىكتەردىڭ ءبا­رىن بارىنشا پايدالانۋى كەرەك. مۇندا­عىلاردىڭ پىكىرىنشە, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ورىن العان پروبلەمالاردى شەشۋگە كەشەندى كوزقاراس قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەدى. ولار قانداي شارالار؟ بىرىنشىدەن, جەم-ءشوپ ءوندىرىسىن دا­مى­تۋ جونىنەن تۇبەگەيلى شەشىمدەر قابىل­دان­باعان. كەپىلدى جانە تەڭدەستىرىلگەن جەم-ءشوپ ءوندىرىسى يندۋسترياسىن الدىن-الا قۇرىپ الماي بورداقىلاۋ الاڭدارىن سالۋ جەم-ءشوپ تاپشىلىعىنا سوقتىرىپ, ەتتى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىنىڭ تۇي­ىق­قا تىرەلۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى. قازىرگى تاڭدا سالىنعان مال بورداقىلاۋ الاڭ­دا­رىندا بۇل پروبلەما شەشىمىن تاپقان جوق. ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى جەرلەردە كادر­لار مەن ماماندار تاپشىلىعى سەزىلۋدە.  بۇل جۇمىس كادرلاردى اۋىلدىق جەرلەردە تۇراقتاندىرۋمەن عانا شەكتەلمەي, سەلو­نى الەۋمەتتىك تۇرعىدا دامىتۋ, وندا تۇ­را­تىن ادامداردىڭ تۇرمىسى ءۇشىن قو­لاي­لى جاعدايلار تۋعىزۋ ىسىمەن قوسا ءجۇرۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, ەتتى مال شارۋاشى­لى­عى­نىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن وعان شارۋاشىلىقتىڭ كولەمىنە, ونىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمىنا قاراماي, مال باعۋمەن اينالىساتىن ادامدار تۇگەلدەي تارتىلۋى قاجەت. ءسويتىپ ول جەكەلەگەن قۇرىلىمداردىڭ عانا ەنشىسى بولىپ قال­ماي, بۇكىلحالىقتىق ىسكە اينالۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ بارلىعىنا بىردەي جاعدايلار تۋعىزۋدىڭ دا ماڭىزى زور. تەك وسىنداي جاعدايدا عانا ءوزىنىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن دالەلدەگەن ومىرشەڭ قۇرى­لىمدار وزىپ شىعىپ, ەل يگىلى ءۇشىن ءوز ۇلەستەرىن قوساتىن بولادى. مال شارۋاشىلىعى سالاسىمەن اينا­لى­سىپ جۇرگەن ادامداردىڭ كەيبىرىنىڭ پىكىرلەرى مىنە, وسىنداي. ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن ءجايت, فەرمەرلەر وداعىنىڭ باسشىلىعى وسى ماسەلەلەردى ايتىپ مەملەكەت باسشى­سىنىڭ اتىنا حات تا جازىپتى. ارينە, ءبىز بۇل سالانىڭ مامانى ەمەسپىز, سوندىقتان, ەلدەگى ونسىز دا ازعانتاي  مالدىڭ ءبىر ءبو­لىگىنە قولداۋ كورسەتىلىپ, ەكىنشى بولىگىنە قول­داۋ كورسەتىلمەيدى دەگەن ۇستانى­م­نىڭ تۇسىنىكسىزدەۋ ەكەنىن بىلە تۇرساق تا, قانداي كوزقاراستىڭ دۇرىس, قايسىسىنىڭ بۇرىس ەكەنىنە باعا بەرەتىن دە ءبىز ەمەس. بىراق بۇگىندە بىزگە دە, جالپى قازاق­ستان­دىقتارعا دا ءبىر ماسەلە ايقىن. ول – ەلدە مال شارۋاشىلىعىن, سونىڭ ىشىندە ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتامىز دەگەن ۋ-شۋ­دىڭ كوپ, بىراق ناقتى ناتيجەنىڭ ازىرگە جوق ەكەندىگى. بيىل بۇيىرتسا, قا­زاق­ستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتپەكشى. تاريحي مەرزىممەن العاندا بۇل ونشا كوپ ۋاقىت بولماعانىمەن, ىقى­لىم زاماننان مال باعىپ كەلە جاتقان قا­زاق ءۇشىن مال ءوسىرۋدى دۇرىس جولعا قويۋعا ابدەن جەتەرلىكتەي-اق ۋاقىت. بىراق, امال قانشا, ءبىزدىڭ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرىمىز ىستەن گورى ءسوزدى جاقسى كورەدى, ءسويتىپ وزدەرىنىڭ قولدارىنان جۇمىس كەلمەيتىنىن بوس سوزبەن بۇركەمەلەۋگە تىرى­سا­دى. وكىنىشكە قاراي, سۋشا ساپىرىلعان ءسوزدىڭ حالىققا ازىق بولار ءتۇرى كورىن­بەيدى. بالكىم, ءوزىمىزدىڭ يكەمىمىز كەلمەگەندىكتەن, كەن ورىندارىن شەتەلدىكتەرگە بەرىپ يگەرىپ جاتقانىمىز ءتارىزدى, مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دا شەتەلدىكتەرگە بەرىپ, حالىقتى ەت پەن سۇتكە جارىتۋىمىز كەرەك شىعار. ول ءۇشىن ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق. ودان دا  گورى ۇلان-بايتاق  جەردى مەكەن ەتە وتىرىپ مال وسىرە الماعانىمىز, اۋزىمىزدىڭ اققا جارىماعانى ۇيات. «قازاق جەرىندەگى شارۋاشىلىق – مال باعۋ مەن ەگىن ەگۋ. مال باعۋ قازاقتىڭ كوپ­تەن ىستەپ كەلە جاتقان ءىسى, اتا كاسىپ. مال باعۋ جايىن ەشكىمنەن ۇيرەنبەي-اق, ءوزىمىز دە بىلەمىز دەپ ءجۇر. قازاق مال باعۋ جايىن بىلمەيدى دەپ ءبىز دە ايتپايمىز. بىراق ءبىلىم دارەجەسى نەشە قابات. قازاقتىڭ مال ۇس­تاۋ تۋراسىنداعى ءبىلىمى ەڭ تومەن قا­با­تىندا. قازاقتىڭ بۇل ءبىلىمى جەردىڭ مول­شى­لىعىندا عانا ءبىلىم بولىپ ءجۇر. جەر تا­رىلسا, بۇل بىلىممەن مال باعىپ كۇن كورۋگە بولمايدى»,  دەگەن ەكەن احمەت باي­تۇرسىنوۆ.  سودان بەرى ارادا ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, ۇلى ۇستازدىڭ وسى ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن ءوز ءمانىن جوعالتپاعان ءتارىزدى.  دەمەك,  ءبىزدىڭ  شارۋاشىلىق  جۇرگىزۋ  تۋراسىنداعى ءبىلىمىمىز ءالى دە ەڭ تومەن قاباتتا قالىپ وتىر. الدە, جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي, شىنى­مەن دە جەكە باس پايدالارىن عانا كۇيت­تەي­تىن شەنەۋنىكتەردى ەلدىڭ, جەردىڭ بو­لا­شا­عى ەش الاڭداتپايتىن بولعانى ما؟ ولاي بولسا, مال باعۋدى بىزگە كىم ۇيرەتەر؟.. سەيفوللا شايىنعازى.