العاش اداسقاندا ءجون سىلتەگەن اباي ەسكەرتكىشىنە ودان كەيىن دە ءجيى بارىپ تۇردىق. تەك ءبىز عانا ەمەس, الماتىعا جولى تۇسكەن قازاقتىڭ ءبارى الاتاۋمەن يىق تىرەسكەن وسى ءبىر قولا ەسكەرتكىشتىڭ قولتىعىنا ءبىر ءسات تۇرىپ جىلۋ الاتىن, رۋحىن جانيتىن.
الىپ شاھاردىڭ يەسى مەن كيەسىن ايگىلەپ تۇرعان اسقاق رۋحتى اباي ەسكەرتكىشىنىڭ اۆتورى حالىق سۋرەتشىسى, ۇلتتىق كاسىبي ءمۇسىن ونەرىنىڭ نەگىزىن سالعان حاكىمجان ناۋرىزباەۆ ەكەنىن كەيىن بىلدىك. كومپارتيا كوسەمدەرىنىڭ ەسكەرتكىشىنەن كوز سۇرىنەتىن زاماندا قازاقتىڭ قانى مەن جانىن, رۋحى مەن ار-مۇراتىن قولاعا شىلاپ تاۋ تۇلعا تۇرعىزىپ كەتكەن ءبىرتۋار ءمۇسىنشىنىڭ قايتالانباس قولتاڭباسىنا قايران قالدىق.
وسى ورايدا, قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ قولىنان شىققان ابايدىڭ ەكى شاعىن ءمۇسىنى تۇرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. گيپستەن قۇيىلعان ەسكيزدەردى 2003 جىلى ءمۇسىنشىنىڭ ءوزى مۋزەيگە اكەلىپ تاپسىرىپتى. قوستاناي مۋزەيىندەگى مۇسىندەر الاتاۋ كۇنگەيىندەگى اسەم شاھاردىڭ تورىندە تۇرعان ايگىلى ەسكەرتكىشكە دەيىنگى تاباندى ىزدەنىستىڭ باستاۋى ما ەكەن دەگەن وي كەلدى. وسى ويدىڭ جەتەگىمەن مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنەن ءجون سۇراپ كورىپ ەدىك, دالەل-دايەكسىز سويلەمەيتىن ادامدار عوي, «بىزدەگى قۇجاتتاردا ونداي دەرەك جوق» دەدى.
الايدا كەزىندە وسى مۋزەيدە قىزمەت ەتكەن جاس زەرتتەۋشى نيكولاي تيتوۆ «ابايدىڭ العاشقى ءمۇسىنى 1954 جىلى جاسالعان. ۇلى اقىننىڭ ءمۇسىنى قاشالىپ جاتقان ءسات سول كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە جاريالاندى. ال ءمۇسىننىڭ ءوزى ءبىزدىڭ مۋزەي قورىندا ساقتالىپ قالعان. ودان كەيىن حاكىمجان ناۋرىزباەۆ ابايدىڭ تاعى ءبىر ءمۇسىنىن جاساعان. ول تۋىندى دا وسى مۋزەيدە تۇر», دەپ جازىپتى.
قالاي بولعاندا دا, مۋزەيدە ساقتاۋلى تۇرعان ەكى ەسكيز بەن ايگىلى اباي ەسكەرتكىشىنىڭ اراسىندا ساباقتاستىق بارى بايقالادى.
الەۋمەتتىك جەلىدەگى اشىق دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك, ۇلت ساناسىنا ەلدىك رۋحىن ەرتە ۇيالاتقان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ الماتى تورىندەگى بيىك تۇعىرىنا ورنىعۋى دا وڭاي بولماعان سياقتى. حاكىم ابايعا ارناپ ەڭسەلى ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ تۋرالى باستاما العاش 1938 جىلى كوتەرىلىپتى. الايدا قارجى بولىنبەي قالىپ, شارۋا كەيىنگە ىسىرىلعان. ابايعا ەسكەرتكىش سوعۋ ماسەلەسى 1945 جىلى ۇلى اقىننىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا ەكىنشى مارتە كۇن تارتىبىنە شىعارىلادى. بىراق بۇل جولى دا ءسوز جۇزىندە قالادى. اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ 1954 جىلى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ۇيعارىمىمەن ابايدىڭ مونۋمەنتالدى ونەر قۇرىلىسى سالاسىنداعى ەڭ ۇزدىك بەينەسىنە بايقاۋ جاريالانادى. حاكىمجان ناۋرىزباەۆ بايقاۋ كوميسسياسىنا بىرنەشە تۋىندىسىن ۇسىنعان. وسى تۇستا حرۋششەۆتىڭ وداق كولەمىندە ەسكەرتكىش قويۋدى ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋ تۋرالى قاۋلىسى شىعىپ, اتالعان جوباعا بولىنگەن قارجى تولىقتاي تۇرعىن ءۇي سالۋعا اۋدارىلادى. بايقاۋعا حاكىمجان ناۋرىزباەۆ وتكىزگەن مۇسىندەردىڭ ءبىرى وپەرا تەاترىنا قويىلادى دا, كەيىن جوعالىپ كەتەدى.
اقىرى 1960 جىلى ابايدىڭ 115 جىلدىعى قارساڭىندا ۇلى اقىننىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ جونىندە تۇبەگەيلى شەشىم قابىلدانادى. اباي ەسكەرتكىشىنىڭ اۆتورى بولۋعا اركىم-اق تالاپتانعان. الايدا ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا كوميسسيا اسا جاۋاپتى شارۋانى حاكىمجان ناۋرىزباەۆقا تاپسىرادى. ءمۇسىنشى ءوز ەستەلىكتەرىندە بۇل جونىندە بىلاي باياندايدى: ء«بىر كۇنى مينيسترلەر كەڭەسىنە شۇعىل جەتسىن دەگەن حابار الدىم. كەلسەم, د.قوناەۆ, ۆ.بەلياەۆ, ت.تاجىباەۆ جانە م.اۋەزوۆ وتىر ەكەن. الماتىدا اباي ەسكەرتكىشىن ورناتۋ تۋرالى اڭگىمە ءوربىدى. ءسوز رەتى كەلگەندە, تولەگەن تاجىباەۆ: «حاكىمجان ءالى جاس قوي. ال اباي بەينەسىن سومداپ شىعۋ ءۇشىن باتىلدىق كەرەك. سوندىقتان مۇنى تاجىريبەسى مول باكي ۋرمانچەگە بەرسەك قايتەدى», دەدى. ارادا ەكى-ءۇش مينۋتتىق ۇنسىزدىك ورنادى. سودان سوڭ ادەتتەگىدەي بيازدى, اۋەزدى قوڭىر ۇنىمەن مۇقاڭ تولەگەنگە قاراپ: ء«اي, تولەگەن-اي, قاشانعى وسى ءوزىمىزدى-ءوزىمىز ولقىسىنا بەرەمىز. بىلە بىلگەن جانعا حاكىمجان حالقىمىزدىڭ تۇڭعىش ءمۇسىنشىسى عوي. بۇدان باسقا قازاقتىڭ قاي بالاسى ساز-بالشىقتان ونەر ءورىپ ءجۇر؟ ال ەندى سەن قازاقتىڭ ابايداي الىبىنىڭ ءمۇسىنىن وسى بالاعا بەرۋگە ازىرقانىپ وتىرسىڭ. ابايدى حاكىمجان سالۋى كەرەك», دەدى. اڭگىمەنىڭ شيىرشىق اتا باستاعان رايىن بايقاعان ديماش اعا باسۋ ايتىپ, جالپى قازاق ءمۇسىن ونەرىنىڭ بولاشاعى تۋرالى ءوزىنىڭ تولعانىستارىن ورتاعا سالدى. ءسويتىپ, سول اڭگىمەنىڭ اقىرىندا مەن اباي ەسكەرتكىشىن سالاتىن بولىپ تاپسىرما الىپ شىقتىم».
مۇحتار اۋەزوۆ پەن حاكىمجان ناۋرىزباەۆ وسى ساتتەن باستاپ ەسكەرتكىشتىڭ جۇمىسى اياقتالعانعا دەيىن ەتەنە بايلانىستا بولعانى بايقالادى. زاڭعار جازۋشىنىڭ جاس مۇسىنشىگە كەڭەسشى بولىپ بەكىتىلۋى دە بۇل باعىتتاعى تاباندى ىزدەنىستىڭ جەمىستى اياقتالۋىنا كوپ اسەر ەتكەن سىڭايلى. حاكىمجان ناۋرىزباەۆ ۇلى جازۋشىنىڭ اقىلىمەن شىڭعىستاۋ, جيدەباي, ءبورىلىنى ارالايدى, ابايدىڭ ۇرپاقتارىمەن, اتالاس اعايىندارىمەن اڭگىمەلەسەدى.
حاكىمجان ناۋرىزباەۆ ەسكەرتكىش جۇمىسىنا بىردەن بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتە الماعان. ويتكەنى تۇعىرىمەن قوسا ەسەپتەگەندە, بيىكتىگى 13,7 م بولاتىن الىپ مونۋمەنتتى جاسايتىن ورىن تابۋ قيىنعا سوعادى. جاس ءمۇسىنشى اقىرى جۇمىسقا ىڭعايلى ورىندى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى جانىنداعى مەحانيكالىق شەبەرحانادان تابادى.
بۇل تۋرالى ءمۇسىنشى ءوز ەستەلىكتەرىندە: «ول جەردە ماعان تامبۋرعا ۇقسايتىن ۇزىن, تار ءدالىزدى ءبولىپ بەردى. بىراق توبەسى بيىك ەكەن. شەبەرحانا جۇمىسشىلارى بۇل كەڭىستىكتى «بوشكە» دەپ اتايدى. ەسكەرتكىش جۇمىسى اياقتالعان سوڭ, ولار ماعان اباي ءبىزدىڭ «بوشكەدە» جاسالدى. ءبىز مۇنى ۇمىتپايمىز, ماقتان ەتەمىز دەپ ءجۇردى», دەيدى.
ءمۇسىنشى كۇن سايىن تاڭەرتەڭ جۇمىسقا بارا جاتىپ جولشىباي كەڭەسشىسىنىڭ ۇيىنە (قازىرگى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ءۇيى) ءبىر سوقپاي وتپەيدى ەكەن. زاڭعار جازۋشى دا شەبەرحاناعا كۇنارا كەلىپ تۇرعان. تار جەردە الىپ ەسكەرتكىشتى اينالىپ تۇتاستاي كورۋ مۇمكىن بولماسا كەرەك, مۇقاڭ ءار كەلگەن سايىن سۇلباسى ايقىندالىپ كەلە جاتقان ابايىن كورىپ, قۇپتاپ, باس يزەپ, ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ كەتەدى ەكەن. وسىلايشا, ەسكەرتكىش دايىن بولىپ, شەبەرحانا اۋلاسىنا شىعارىلعان كۇنى مۇحتار اۋەزوۆ تە جەتەدى.
مۇرات اۋەزوۆتىڭ يۋتۋب-ارناسىنا جۇكتەلگەن «قولا ابايدىڭ اكەسى» حابارىندا ءمۇسىنشى ءدال وسى تاريحي ءساتتى بىلايشا ەسكە الادى:
«مۇقاڭ: «شەبەرحانا ىشىندە تۇرعان – اباي ەدى عوي. ول قايدا كەتتى؟ مۇندا اباي جوق قوي, مۇلدە ۇقسامايدى. مىناۋىڭ ابايدىڭ كاريكاتۋراسى عوي» دەدى. وسى سوزدەن كەيىن ابدەن بەرەكەم قاشتى. ءتۇن ورتاسىندا توسەكتەن اتىپ تۇرىپ, جۇبايىمدى وياتامىن. ءبىرتۇرلى اۋىرىپ تۇرمىن دەيمىن. ەرتەڭىندە 8 مارت كوشەسىندەگى كوز اۋرۋلارى ينستيتۋتىنا باردىق. كەزەكشى دارىگەر قاراپ شىعىپ, دەنساۋلىعىڭىز جاقسى, قورقاتىن ەشتەڭە جوق» دەدى. كەلەسى كۇنى تاڭ اتپاي تۇرىپ تاڭعى, تۇسكى اسىمدى, قۇرال-سايمانىمدى, بالتامدى الىپ, شەبەرحاناعا كەلدىم دە, ساتىعا ورمەلەپ شىعىپ, ەسكەرتكىشتى بالتالاي باستادىم. وسىلايشا, ون شاقتى كۇننىڭ ىشىندە ابايدى قايتا جاساپ شىقتىم. جۇمىس بىتكەن سوڭ, اۋەزوۆتى قايتا شاقىردىم. ول كىسىنىڭ قۋانعانىن كورسەڭ عوي, ەسكەرتكىشتى كورگەن قاتال سىنشىمنىڭ ءجۇزى بىردەن جادىراپ سالا بەردى دە, «مىنە, بۇل ەندى ناعىز – اباي!» دەدى. ...كەيىن بۇكىلوداقتىق لەنين سىيلىعىنا ۇسىنىلدىم. ول كەزدە لەنين سىيلىعىن تاعايىنداۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ مۇشەسى ەدىم. كەزەكتى وتىرىستىڭ بىرىندە مەنىڭ جۇمىسىم قارالىپ, توراعا ماعان «ناۋرىزباەۆ جولداس, كەتە بەرۋىڭىزگە بولادى, ءبىز ماسەلەنى ءسىزسىز-اق تالقىلاي بەرەمىز» دەدى. مەن ورنىمنان تۇردىم دا: «نيەتتەرىڭىزگە راحمەت! بىراق مەنىڭ پىكىرىم باسقاشالاۋ ەدى. مەن ءوز كانديداتۋرامدى قايتارىپ العىم كەلەدى. ويتكەنى سىزدەر ماعان سىيلىق بەرۋ جونىندە شەشىم شىعارىپ, الدا-جالدا لەنين سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولىپ كەتسەم, جالقاۋلانىپ جۇمىس ىستەمەي قويۋىم مۇمكىن. سوندىقتان سىيلىقتان باس تارتامىن», دەدىم. اناداي جەردە اۋەزوۆ وتىرعان. ىشەك-سىلەسى قاتقانشا كۇلدى».
1967 جىلى قازىرگى رەسپۋبليكا سارايىنىڭ قۇرىلىسى باستالعاندا, ساراي ساۋلەتشىلەرى اباي ەسكەرتكىشىن تۇعىرىنان ءتۇسىرىپ, ورنىنا لەنيندى قويماق بولادى. بۇل ىسكە دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ءوزى ارالاسىپ, ابايدى امان الىپ قالادى.
حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ جارقىن عۇمىرىن, اسىل مۇراسىن كەيىنگى بۋىن جاس ۇرپاققا ونەگە ەتۋ – پارىز. بۇل ورايدا 2019 جىلى قوستانايدا ءمۇسىنشىنىڭ ءمۇسىنى بوي كوتەرگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بىراق ناۋرىزباەۆتاي نار تۇلعانى ءوز بيىگىندە دارىپتەۋ ءۇشىن ەڭكىشتەۋ ءبىر ەسكەرتكىش ازدىق ەتەدى. وتكەن جىلى تۇڭعىش ءمۇسىنشىنىڭ 100 جىلدىعى دا ءوز دەڭگەيىندە اتالىپ وتىلمەي قالدى. سول سەبەپتى قوستانايداعى كوشەلەردىڭ بىرىنە حاس شەبەردىڭ اتى بەرىلۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
ايتپاقشى, تاياۋدا عانا مادەنيەت سالاسىنىڭ باسشىلارى قوستانايداعى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ بۇرىنعى عيماراتى جوندەۋدەن ءوتىپ, سۋرەت گالەرەياسى بولىپ قايتا اشىلاتىنىن ايتقان. وڭىردەگى قىلقالام شەبەرلەرى مەن قولونەر ماماندارىنىڭ ونەرىن ورىستەتۋگە جول اشاتىن وسى گالەرەياعا دا حالىق سۋرەتشىسى حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەنى ءجون.
قوستاناي وبلىسى
