ۇشتىك

مەكتەپ, وتباسى, قوعام سوڭعى كەزدەرى جاستاردىڭ اتا-اناعا, ۇستازعا دەگەن سىي-قۇرمەتى تومەندەدى. اعا مەن ءىنى, اكە مەن بالا, شەشە مەن قىز اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كۇردە­لەنىپ بارادى. اسىل نۇردان جارالعان تازا جانعا قاۋىپتى «ۆيرۋستاردى» ءبىز قايدان جۇقتىرامىز؟ «تاعدىردىڭ قالاي اۋاتىنى, بە­سىك­تىڭ قالاي تەربەلگەنىنە بايلانىستى» دەگەندەي, ءسابي ەسەيىپ, ەر جەتىپ, اقىل توقتاتقانعا دەيىن ونىڭ ومىرىنە ءۇل­كەن­دەر جاۋاپتى ەمەس پە؟ قوعامدا بولىپ جاتقان وزگەرىستەر وتباسىنا دا اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. ستاتيستيكاعا سۇيىنسەك, وتباسىنىڭ 73 پايىزى ءساتسىز بولىپ ەسەپتەلەدى ەكەن. ءاربىر ءۇشىنشى بالا تولىق ەمەس وتبا­سىن­دا ءوسىپ كەلەدى. جالعىز باستى انا­لاردىڭ كوبەيۋى ادەتكە اينالىپ كەتتى. بۇل ۇلكەندەردىڭ عانا ەمەس, ءبىزدىڭ با­لا­لارىمىزدىڭ دا پروبلەمالارى. ءار­بىر ءساتسىز وتباسىنىڭ ارتىندا باقىت­سىز بالا تۇر. كەيبىر اتا-انالار قايتىپ ءۇيىمدى قىم­بات جيھازعا تولتىرامىن, جاقسى ماشينا مىنەم دەپ الاسۇرسا, تاعى ءبىر توپ قايتىپ تاماق تابامىن دەپ جانۇشىرىپ ءجۇرىپ, بالا تاربيەسىن ۋىسىنان شىعا­رىپ الۋدا. قالا بەردى, ۇيدە وتىرعان انالار دا بالا تاربيەسىنەن گورى شەتەلدىك سەريالداردى ءبىرىنشى ورىنعا قويا­دى. ال وتباسى تاربيەسىندەگى اكە­لەر­دىڭ بەلسەندىلىگى ءتىپتى تومەن. قازىرگى كەزدە بالا تاربيەسىنە با­عىت­تالعان مۇعالىم, اتا-انا, قوعام ارا­سىنداعى ءوزارا بايلانىس قوجىراپ كەتتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. بۇل البەتتە, جاس ۇرپاق تاربيەسىنە كەرى اسە­رىن تيگىزۋدە. مەكتەپتەردە ءوتىپ جاتقان ءتۇرلى ءىس-شارالارعا اتا-انالاردىڭ قو­سىپ جۇرگەن ۇلەستەرى جوق دەي الماي­مىز. بىراق, سونىڭ كوبى قايىرىم­دى­لىق اكتسيالارمەن, مەيرامداردا وتكى­زى­لەتىن كەشتەردى ۇيىمداستىرۋمەن عانا شەكتەلىپ جاتادى. وسىنىڭ وزىنە دە قا­تى­سا­تىن «بەلسەندى اتا-انالار» ءار سى­نىپتا 20-30 پايىز عانا. ال قالعان اتا-انالار قايدا؟ كەيبىرى ءتىپتى مەكتەپ تابال­دى­رى­عىن اتتاپ باسپايدى. سوندا ولاردى بالالارىنىڭ مەكتەپتەگى ءومىرى, الىپ وتىرعان ءبىلىمى, مۇعالىمدەردىڭ تالاپ دەڭگەيى ويلاندىرماي ما؟ اتا-انالار ۇيىمىنىڭ ءرولىن كوتە­رۋ كەز كەلگەن مەكتەپ ءۇشىن وڭاي ءىس ەمەس. كوپ جاعدايدا بۇل ماسەلە اتا-انالاردىڭ جۇمىستان قولى بوساماۋى سىندى وبەكتيۆتى جاعدايلارمەن ءتۇسىن­دىرىلەدى. دەگەنمەن, ونىڭ سەبەبىن تەك اتا-انالار ورتاسىنان ىزدەۋ دۇرىس ەمەس. باستاماشىلىق مەكتەپ تاراپى­نان با­سىمىراق بولۋى كەرەك. ويتكەنى, مەكتەپ – قوعامنىڭ, وتباسىنىڭ جانە ءبىلىم شاڭىراعىنىڭ تاربيەلىك ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋشى قوعامدىق ينستيتۋت. ەگەر ءبىلىم شاڭىراعى ءتيىستى ماسەلەنى تەك ءوزىنىڭ ۇستانىمىنا سۇيەنىپ جۇرگىزسە, ال اتا-انالار ولاردى ىسكە اسىرۋ سا­تى­سىندا عانا قامتىلسا, ءوزارا ارەكەت­تەس­تىك ناتيجەسى تومەن بولادى. مەكتەپ ەسىگى اتا-انالار قاۋىمى ءۇشىن ارقاشان اشىق بولىپ, ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن سەرىكتەستىك جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە با­عىتتالىپ, ولاردىڭ كەز كەلگەن باستا­ماسىن كوتەرمەلەپ وتىرۋى قاجەت. سوندا عانا ءوزارا بايلانىس ورنايدى. ارينە, ۇستاز – ول قاشاندا ۇستاز. ءار كەز قۇرمەتتى, ارداقتى ادام. سول سەبەپتى قاشان, قاي جەردە بولسىن ۇستاز اتىنا كىر كەلتىرىپ, بەدەلىن تۇسىرۋگە جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ارينە, بۇل ءمۇم­كىندىكتەر ءبىرىنشى ۇستازدىڭ وزىنە باي­لانىستى بولسا, ەكىنشىدەن, اتا-انالار, ياعني ءبىزدىڭ قولىمىزدا. بۇل ىستە بىزگە تەك ىنتىماقتاستىق كەرەك. بۇگىندە ۇس­تازدارعا قويىلاتىن تالاپ وتە قاتاڭ. كوپجىلدىق ءبىلىم سالاسىن باسقارۋ­داعى تاجىريبەم بويىنشا, مۇعالىم بەدەلىن كوتەرۋ ول ۇستازدىڭ وزىنە باي­لانىستى. ەگەر مۇعالىم وقۋشىنىڭ بىلىمگە دەگەن ىنتاسىن وياتىپ, ءسۇيىس­پەن­شىلىگىن ارتتىرىپ, بالا جانىن تۇسىنە بىلسە, وندا ۇستازدىڭ بەدەلى مەن ءبىلىمى ايقىن كورىنەدى. بالامەن جۇمىس ىستەۋ – وتە جاۋاپتى دۇنيە. ءار وقۋشىنىڭ تاربيەسى ءارتۇرلى. سونىڭ كىلتىن تابا ءبىلۋ قاجەت. ول ءۇشىن مۇعالىم بالانىڭ جان دۇنيەسىن ۇعا بىلەتىن پسيحولوگ تا بولا بىلگەنى ءجون. ال مۇعالىم بەدەلى جويىلىپ كەتتى دەگەن جالپى ءسوز. ۇستاز بەدەلى ەشقاشان جويىلمايدى. قايتا جىل وتكەن سايىن جاڭعىرا بەرەدى. تاعى دا ءبىر كوڭىل اۋداراتىن ماسە­لە, بۇل تاربيەنى اتا-اناسىنان ەمەس تەلەديداردان, كومپيۋتەردەن الاتىن جاستار بۋىنىنىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان­دىعى. سوڭعى ون بەس جىل­دىڭ كولەمىندە كابەلدى جانە سپۋتنيكتىك تەلەارنا­لار­دىڭ ءورىسى كەڭەيە ءتۇستى. با­لالاردىڭ كىتاپ وقۋعا دەگەن قۇ­مار­لىعى تومەندەپ كەتتى. اكەسى مەن شەشەسى جۇ­مىسقا كەتكەن جاس جەتكىنشەكتىڭ كۇنۇزاق كورەتىنى تەلەديدار ەمەس پە؟ راسىندا دا, رۋحاني دەرتتىڭ «ميكرو­بىن» ءسابي اتاۋ­لى ۇيات­سىز كينو مەن ارسىز بەينەكليپتەن جۇق­تىرادى. ەك­ران بالالار ءۇشىن وتباسى مۇشەسى سي­ياق­تى تاربيەشى ءرولىن الىپ, وزىنە تاۋەلدى ەتىپ قويدى. بالانى جاستاي تەلەديدار كورۋ مادەنيەتىنە ءۇي­رەتۋ – ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى. اقپا­رات قۇرالدا­رى­نان نەنى كورىپ, تىڭداپ, وقىپ جۇرگەنىن قاداعالاپ وتىرۋ ءوز جەمىسىن بەرەدى. ەل­دىڭ بولاشاعى, ەرتەڭى – بالالار. سون­دىق­تان ولاردىڭ ومىرگە دەگەن كوزقارا­سىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بالا­لار­عا ارنالعان باعدارلا­ما­لاردىڭ سا­پا­سى مەن سانىن ارتتىرىپ جانە ونىڭ تۇراقتى جولعا قويىلۋىن قاداعالاۋ قاجەت. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى جانە باستاۋىش سىنىپ بالالا­رى­نا ارنالعان مۋلتفيلمدەردى كوپتەپ شى­عارۋ جانە ونىڭ انا تىلىندە بولۋى ماڭىزدى بو­لىپ تابىلادى. تاعى دا توقتالا كەتەر ماڭىزدى ءما­سەلە, كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ءپار­­مەنىمەن دۇنيەگە كەلگەن «وكتيابريات», «پيونەر» ۇيىمدارى كەلمەس سا­پارعا اتتانعاندا, ونىڭ ورنىن تولتى­را­تىن بالاما ۇيىم قۇرا المادىق. ءاري­نە, بۇل باعىتتا مۇلدەم ەشقانداي ىلگەرىلەۋ بولمادى دەگەن ارتىقتاۋ شىعار. جەكە ۇستازدار, مەكتەپ ۇجىمدارى بالا تاربيەسىنە قاتىستى شارالار اتقاردى. دەمالىس لاگەرلەرى, مۋزىكا, كور­كەم­سۋرەت مەكتەپتەرى ءار جەرلەردە اشىلىپ, ولاردىڭ جۇمىسى جاندانا باستادى. دەسەك تە, مەكتەپتەن تىس ۋا­قىتتا شۇعىلداناتىن ءىسى جوق بولعان­دىق­تان ءتۇرلى زياندى ارەكەتتەردىڭ جەتەگىندە كەتىپ جاتقان بالالاردىڭ كو­بەي­ىپ وتىرعانى دا اششى شىندىق. مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءالى دە بولسا وقۋدان تىس شا­رالارعا تولىق قامتىلمايدى. ءجاسوسپى­رىم­دەر تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى دالادا جۇرەدى, ولارعا ارنالعان دەم­ا­لىس ورىندارى جوقتىڭ قاسى. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر كلۋبتارىنىڭ دا ماسەلەسى تولىق شەشىلمەگەن. اقىلى لا­گەردە ۇل-قىزىن دەمالدىرۋعا كوپتە­گەن اتا-انالاردىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. مەكتەپتە ساباقتان تىس ۋاقىتتا وقۋ­شى­نىڭ تاڭداۋىنا سايكەس كەلەتىن, ولار­دىڭ قابىلەتى مەن ىشكى قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ءىس-ارەكەتتەردى ۇي­ىم­داستىرۋ كوبىرەك قولعا الىنسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سوعان ساي ولار­دىڭ قابىلەتىن اشۋعا مۇمكىندىك تۋ­عى­زاتىن سپورت, دەنە ەڭبەگى, قولونەر, تەح­نيكالىق شىعارماشىلىق, تاعى باسقا ۇيىرمەلەر مەن سەكتسيالار ۇيىمداس­تى­رۋعا بولادى. اۋلا كلۋبتارى كوبىرەك اشىلىپ جۇمىس جاساسا, ءار وقۋشى كەز-كەلگەن ۇيىرمەگە, سەكتسياعا, اقىسىز ءوز جۇرەگىنىڭ قالاۋىمەن قاتىناسىپ, جەكە قابىلەتىن دامىتۋعا مۇمكىندىك الادى. بۇگىنگى تاڭدا ۇلكەندەرگە قويىلا­تىن تالاپ, جاستارعا قوياتىن تالاپتان الدەقايدا جوعارىراق دەسەك, قاتەلەس­پەپ­پىز. «قادىرىن بىلمەگەن ەلدە ءىنجۋ دە قۇنسىز» دەگەندەي, بارىمىزدى باعا­لاپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداپ, بەرەكە مەن بىرلىكتە بولاشاق ءۇشىن ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋىمىز قاجەت. ەرتەڭگى كۇن ەلەس ەمەس, ول كوزدى اشىپ-جۇمعانشا كەلە قالارى انىق. دەمەك, بالا تاربيەسى مەكتەپ, وتباسى, قوعام – ۇشتىگىنىڭ بىرلەسە ارە­كەت ەتۋى ارقاسىندا عانا قول جەتكىزىلەتىن جەتىستىك ەكەندىگىن شانايى تۇردە مويىنداپ, ناقتى ىسكە كوشەتىن ۋاقىت جەتتى. ءوزى­مىزدەن كەيىنگى ۇرپاقتى قايت­سەك جامان ادەت-قىلىقتان اۋلاق قى­لىپ, رۋحاني, ادامگەرشىلىك قاسيەتى جو­عارى, ءبىلىمدى, ءتالىمدى ازامات قىلىپ شىعارامىز دەسەك, وعان قوعام بولىپ اتسالىسۋىمىز قاجەت. كورشىنىڭ بالا­سى­نا دا وزىڭدىكىن­دەي قاراپ, جاڭاشىر­لىق­پەن ءجون سىلتەپ وتىرعاندا عانا ءتار­بيە جۇمىسى ءوز ناتيجەسىن بەرەدى دەپ ويلايمىن. ال نەگىزگى تاربيە وتباسى­نان باستالاتىن­دى­عىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. دانيا قىدىرباەۆا, «الماتى وبلىسىنىڭ اتا-انالار كوميتەتى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى. الماتى وبلىسى.