كەلىسىم
جىلدىڭ العاشقى كۇنى: – ءاي, قاپان! سەنىڭ باسىڭدا مي ەمەس, توپان! – دەدى. اكەسى ۇلىنا, جەپ قويارداي ج ۇلىنا. جاسىڭ بولسا وتىزعا تولدى, سەندەيلەر قازىر, بەس-التى بالانىڭ اكەسى بولدى. سەنىڭ بار بىلەتىنىڭ, تاپقان تايانعانىڭدى ءىشۋ, سودان سوڭ ايىنا ءبىر رەت, ايىقتىرعىشقا ءتۇسۋ. اتىشۋلى القاش بولدىڭ, مەنى دە ابدەن سوردىڭ, جونگە سالامىن دەپ, قيالي بولدىم. ويباي, جۇرەگىم! وسىدان ولەم, بىلەمىن, وزىمنەن بۇرىن قۇرتايىن, – دەپ, كەلگەن جىلدى تويلاپ, تالتىرەكتەپ تۇرعان ۇلىن, اكەسى سالىپ قالدى. ودان ارىگە شاماسى كەلمەي, “پريستۋپى” ۇستاپ, تالىپ قالدى. – اكە, – دەدى ۇلى, قايعىرما بەكەر, بوسقا بەرەكەڭ كەتەر, تاپقان تابىسىما “بىردەڭە” اكەلىپ ەدىم, ءبولىپ ىشەيىك, باسىڭدى كوتەر... تالىپ جاتقان اكەسى – باسىن كوتەرىپ الدى, ۇلىنىڭ “جومارتتىعىنا”, قايران قالدى: – ە, باسە, ءوستىپ, ۇيگە دە قارايلاسۋ كەرەك قوي, ءبارىن تۇسىنەسىڭ, جوق ەمەس سەندە اقىل-وي! ءبىرىن-ءبىرى ماقتاپ, جىلدىڭ العاشقى كۇنى “ىرىزدىقتارىن” ءبولىستى, اكەسى مەن بالاسى, وسىلايشا كەلىستى.
تۇرلىحان كارىم, تالدىقورعان.
كوكساۋ كاسىپ
ءوز باسىم قازىرگى كاسىبىمە ءبىرجولا ىنتى-شىنتى كىرگىزدىرتكەن سول ءبىر كۇنگە ريزامىن. سول كۇنى, ياعني جىلدىڭ سوڭعى كۇنى ۇناتىپ قالعان قىزىمدى قىدىرتىپ ءجۇرىپ ءتاۋىر ءدامحانانىڭ تورىنەن ءبىر-اق شىعاردىم. سودان تاپسىرىس بەرىپ تالتايىپ وتىرىپ, قىزىما نەبىر قىزىق-شىجىقتى ايتىپ ەزۋ جيعىزباي وتىر ەدىم, ءبىر مىلقاۋ كەلىپ ءبىر جاپىراق قاعاز بەن ءبىر-ەكى زات اكەپ, ۇستەلىمىزدىڭ شەتىنە قويىپ كەتتى. الگىگە قىزىم كوز جۇگىرتىپ وتكەن سوڭ الىپ قاراسام, مۇگەدەك جان مۇساپىرلىگىنەن حابار بەرىپ جاڭا جىل قارساڭىندا قايىرىمدىلىق ءوتىنىپتى. ونداعىسى – قاعاز ۇستىندەگى قالام مەن شىرپىنى ساتىپ الساق بولدى ەكەن...
ويلانباستان قاعاز ۇستىنە ەكى ەسە قۇنىن قويىپ قالامدى قىزىما, شىرپىنى وزىمە بۇيىرتتىم. مىلقاۋىم ءيىلىپ-بۇگىلىپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ كەتە بارىپ ەدى, ءبىر كوكساقال كوكەم كەلىپ قارسى وتىردى دا, ءايدا كەپ قولىنداعى ويىن كارتاسىمەن بال اشىپ باقىلداسىن كەپ. ايتقاندارىنا اۋىز اشىپ, كوڭىلىمىزگە كوكتەم ورناپ, كولدەي اسىپ-تاسىپپىز... كوكساقال كوكەمنىڭ كورىپكەلدىگىنە بەرەرىمدى بەرىپ “ە, جارايدى” دەپ جەلپىنگەن شاقتا قولىندا ء“ازىر-ءمازىر” فوتواپپاراتى بار بالاڭ جىگىت “قالايسىزدار؟” دەپ قارسى كەپ تۇر... ىلە بالاڭ جىگىت ءجىتى قيمىلداپ جارىعىن ەكى-ءۇش مارتە جارق-جۇرق ەتكىزىپ ەدى, ءازىر-ءمازىر سۋرەتىمىز الدىمىزدا جاتتى... ىشىمنەن “پالەكەتتەر-اي-ءا!” دەپ, ولارعا كەتكەننىڭ ەسەبىن ءبىر تياناقتاپ, بۇنىمدى ىلدىم-جىلدىم ۇمىتىپ, بيكەشىمدى بيگە شاقىردىم. ءبيدىڭ ءتۇبىن ءتۇسىرىپ جەلپ ەتىپ جايعاسقانىمىز سول, ورتامىزعا قاۋعا ساقال تاعى ءبىر كوكەم كەلىپ وتىردى دا, باسىنداعى تاقياسىن تۇزەپ, قولىنداعى تاسپيىعىن تارتقىلاعان كۇيى: “باقىتتىڭ باعى الدارىڭدا. باقىت قۇسى بۇگىن-ەرتەڭ قونادى!” دەي كەلىپ, سوڭىن ەت جۇرەك ەڭىرەتەر باتامەن ءبىتىردى... ەلجىرەگەنى سونشا, قىز قاپشىعىن قارمانىپ جاتىر ەكەن, دەرەۋ الدىن وراپ ەلگەزەكتىك تانىتتىم. نە كەرەك, بيدەن بۋىن بوساپ, ىشىمدىك “سىردىڭ سۋىن سيراعىمنان كەلتىرمەي” وتىرعانىمدا, ءبىر بيكەش بۋما گ ۇلىن كوتەرىپ كەلە قالماس پا. الىپ بەرىپ ارقا-جارقا بولدىق... ءوستىپ وتىرىپ قىزدى-قىزدىمەن وركەسترگە تاپسىرىس بەرىپ ەدىم, قىزىمنىڭ اتىن اتاپ ويناپ كەپ بەرسىن. ءسويتىپ, كولدەي كوسىلىپ وتىر ەدىك, ءبىر اپاي بالاسىمەن كەلىپ جانىمىزدا تۇرىپ سىبىزعىسىن سىزىلتسىن-اي كەپ... بىرەۋىن ءبىتىرىپ كەلەسىسىن كۇيلەي باستاعاندا, ەس جيناپ ەسەپ ايىرىسا قويدىم...
نە كەرەك, وسىندايلاردىڭ تاعى ەكى-ۇشەۋى ەمىس-ەمىس ەسىمدە, ءبارىن بازارلى ەتىپ, جىلدىڭ سوڭعى كۇنى ءدامحانانىڭ “قۇرمەتتى قوناعى” بوپ كەتە بارىپپىن. ەرتەسىندە ەسەڭگىرەپ جاتىپ كەشەگىنى كوز الدىما كولبەڭدەتە ەسەپتەپ كورسەم, كولدەنەڭ كەلىپ “قىزمەت كورسەتكەندەرگە” دامحاناعا تولەگەنىمنەن كوپ ەسە شىعىندانىپپىن. سودان كەشەگى قيلى-قيلى “قىزمەتتەر” وتىرسام ويىمنان, تۇرسام تۇلا-بويىمنان كەتپەي, “ساتىپ العان” اۋرۋ بولىپ جابىسقانى... ءسويتىپ, اۋرۋدان ايىعۋ كەرەك, ارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, مەن دە جىلدىڭ العاشقى كۇنى ءدامحانادان كاسىپ تاپتىم... كاسىبىم – كوڭىلى كوكتەم ۇستەلگە بارىپ ء“جۇز ءبىر انەكدوت” اتتى جۇقا كىتابىمدى ۇسىنا قويام دا, كوڭىلدەرى قوش كورگەندەرگە تاڭداعان تاقىرىبىنا وراي انەكدوتتى مايىن تامىزا سۋشا ساپىرامىن...
ماعجان دانيار, الماتى.
ەسكەرتكىش
قالانىڭ قاق ورتاسىنا تەك قارا جۇمىسشىنىڭ ءپىشىنىن بەينەلەگەن ءنان ەسكەرتكىش ورناتۋ كەرەك دەپ شەشىم شىعارىلىپتى. قالاداعى بىردەن-ءبىر زاۋىت بولعاندىقتان قويىلار ەسكەرتكىش ادامىن بىزدەن تاڭداۋ بۇيىرىلىپتى. بۇعان دەيىن تالاي جۇمىسشىنىڭ ءمۇسىنىن بەينەلەگەن ءمۇسىنشى بىزگە كەلىپ ارالاپ كورىپ, “مىنا كىسىنىڭ كەلبەتى كەلەدى ەكەن. قاراپايىم ءوڭدى, كەڭ جاۋىرىندى, قولدارى سۇيەل” دەپ تاڭداعانى زاۋىتتىڭ باس ەسەپشىسى بولىپ شىعادى... باس ەسەپشىنىڭ قالانىڭ قاق ورتاسىندا تۇرۋىنا زاۋىت ديرەكتسياسى بىردەن قارسىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ ۇستىنە ول جارىقتىق ەسەپ-قيساپتان ءمۇلت كەتىپ, ءىسى انە-مىنە سوتقا تاپسىرىلماق ەكەن. تاڭداۋعا ديرەكتسيا ءوزى كىرىسىپ, ەڭبەك كورسەتكىشى ءتاۋىر دەگەن ەكى ادامعا توقتالعان ەكەن, ونىڭ ءبىرى ىشۋدەن اتى العا كەتىپ, نە كەرەك, تاڭداۋلارى ماعان توقتاپتى. ءسويتىپ, ءمۇسىنشى باسىما كەپكى كيگىزىپ, قولىما قايلا ۇستاتىپ ەكى اي اۋرەلەنىپ ەدى, ءبىر نارسە بىتىرگەن بولدى. قاراسام, مەنىڭ دە سۇلبام ۇقسايدى, اسىرەسە, كەپكى مەن سوققىنى اينىتپاي جاساپتى. بىتىرگەنىن قولادان قۇيۋ ءۇشىن ارنايى زاۋىتقا اكەتىپ, ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتى مەتاللۋرگتەر كۇنىنە بەلگىلەندى. سودان مەتاللۋرگتەر كۇنى جاقىنداپ, ەسكەرتكىش جونىندە گازەتتەر جازىپ, راديو ايتىپ, ونىڭ اشىلۋىنا ورتالىقتان لاۋازىمدى ادامدار دا كەلەتىن بولعان... قۇداي ۇرىپ, تاقاعان كۇنى “ەسكەرتكىش دايىن ەمەس, قولا جەتپەي قالىپتى” دەگەن حابار جەتسىن. نە كەرەك, مەنى ءتيىستى ورىن شاقىرىپ: – ەسكەرتكىش دايىن ەمەس ەكەن, مۇندا ءبىز اقىلداسا كەلىپ, ەرتەڭ سول ەسكەرتكىشتىڭ ورنىنا ءوزىڭىز تۇراسىز دەپ شەشتىك – دەپ قايداعى جوقتى تاقاپ, كونبەسىمە بولمادى. امال جوق, باسشىلىقتى تىڭداپ وسكەن باس تۇعىرعا تۇرىپ, ءمۇسىنشى ءۇستى-باسىما قولا تۇستەس بوياۋ جاعىپ, قولىما قايلا بەرىپ, باسىما كەپكى كيگىزىپ, ءۇستىمدى جاپقىشپەن جاۋىپ قويدى... سودان ەل-جۇرت تۇسكى ون ەكىدە جينالىپ, شەشەندەر ءسوز سويلەپ, وركەستر ويناپ بارىپ جاپقىشىمدى سىپىردى دەيسىڭ... قادالا قاراپ قىزىقتاعان ەل: –سەمەنوۆتى اينىتپاي سالىپتى. – تىرىسىندە ەسكەرتكىشى بار سەمەنوۆ باقىتتى, ءوزى كورىنبەيدى, كەلۋگە ىڭعايسىزدانعان بولار, – دەپ جاتىر. كورىپ تۇرمىن, ءبارى-ءبارى “اينىتپاي سالىپسىز” دەپ ءمۇسىنشىنى قۇتتىقتاپ جاتىر... تاماشالاپ ەل كەتتى, توبەدەن وتكەن ىستىق مىناۋ... نە كەرەك, شىداپ, قاراڭعى تۇسىسىمەن تۇعىردان ءتۇستىم. ۇيگە كەلىپ, اھىلاپ-ۇھىلەپ ەكى-ءۇش كەسە شايدى سوراپتاعانىم سول, باسەكەڭ كەلىپ: – تاستاي قاشقانىڭ نە, دەرەۋ بارىپ تۇر! – دەيدى. – تەمىر ەمەسپىن, ءتىرى پەندەمىن! كۇندىز تۇرايىن, تۇندە ورنىمدا باسقا بىرەۋ تۇرسىن, – دەپ, تەرەكتەي قۇلاپ قورىلعا كەتتىم. ولار دا اقىلعا كەلىپ, تۇندە بىرەۋدى تۇرعىزىپتى, ەرتەسىندە ءوزىم بارىپ قايتا تۇردىم. سودان ەكى كۇن, ءۇش كۇن ءوتتى – اناۋ ەسكەرتكىشتەن حابار جوق... بەسىنشى كۇنى الدىما كەپ پيونەرلەر قۇرمەتتى قاراۋىلعا تۇرعانى... كورەسىنى اتاڭا نالەت كەپتەرلەردەن كوردىم-اۋ. ءتۇن ءتۇسىپ كوز بايلانا باسەكەڭە بارىپ: – كۇنى بويى ءدام تاتپاي تۇرۋ قيىن, اسىرەسە, شولگە شىداي الار ەمەسپىن, – دەپ مۇڭىمدى شاعىپ ەدىم, ەرتەسىندە ەسكەرتكىش ماڭىن سىپىرىپ-سۇرتۋگە ايەلىمدى قويىپ ءتاۋىر بولدى. سۇرتكەن بولىپ ءجۇرىپ سۋ ۇرتتاتادى... بۇنىسىن قاراۋىلدا تۇرعان ءبىر پيونەر بايقاپ قالعان ەكەن: – نە, ەسكەرتكىشتىڭ اۋىزىنىڭ قيمىلداعانىن كورمەپ پە ەدىڭ! – دەپ ەدىم, “ارقاشان دايىنمىن!” دەپ قولىن شەكەسىنە اپارا قاراۋىلىن تاستاي قاشىپ ول كەتتى. ءبىر كۇنى جۇمىستاعى ۆيتيۋحا كەلىپ, قىزۋلاۋ: – وسىلاي تۇرا بەرەسىڭ بە, ءجۇر سىرا ىشەيىك, – دەپ قىلجاقتايدى... كوز الدىما كوبىكتى سالقىن سىرا كەلىپ جۇتىنعانمەن, بەرىسپەي: – سەن بۇل تۇرىسىمدى ءتۇسىنۋشى مە ەدىڭ, جوعال ارمەن! – دەپ قۋىپ جىبەردىم. ءار كۇن سايىن الدىم بوسامايدى. ەكسكۋرسسياعا كەلگەندەر دە تاماشالايدى. وتاۋ قۇرعاندار دا تاعزىم ەتىپ گۇل شوقتارىن قويادى. ال ناعىز ەسكەرتكىشتەن ءالى حابار جوق... جاۋىندا تۇرىپ قاتتى تۇماۋراتىپ ەدىم, تۇندە دارىگەر مايلاپ-سيپاپ, كۇندىز تۇرعان قالپىمدا ءۇش مەزگىل ينەسىن ءپىسىپ كەتتى... نە كەرەك, ەتىم ۇيرەنىپ, قىزمەتتەگى ايلىعىم ءوسىپ, جانىمداعى ايەلىم ەكى جەردەن ەڭبەكاقى الىپ, تىرلىگىمىز تاۋىرلەنگەندەي بولدى. ىشىمنەن ويلاپ تا قويامىن: “نەسى بار, تۇرا بەرەيىن. ەڭبەكاقىم ءوسىپتى. ايەلىمدى دە جارىلقادى. مۇندا ەل-جۇرتقا سىيلىسىڭ. ءيىلىپ سالەم ەتەدى. قويعاندارى بۋما-بۋما گۇل”. وسى ويمەن ودىراڭداپ, بۇرىنعىداي بۇلقىنۋدى قويىپ, “قىزمەتىمە” جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتە, ەسكى جىلدى شىعارىپ سالىپ, ەرتەسىندە بارسام, تۇنىمەن ناعىز ەسكەرتكىشتى اكەپ ورنالاستىرىپ قويىپتى... ءىشىم اشىپ, باسىم سالبىراپ جۇمىسىما كەتتىم.
اۋدارعان: باقتىباي ءجۇمادىلدين.
