جاقىندا ويلاپ وتىرسام, گازەتتەر قازاقستان تۋرالى كۇن سايىن دەرلىك جازىپ جاتادى ەكەن. كەيدە ماقالالار “استانا, قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسى” دەگەن سياقتى تاقىرىپتارمەن شىعادى. كەيدە ەلدىڭ وڭتۇستىك استاناسى الماتى تۋرالى جازادى. مۇنايدىڭ مول قورى, ەقىۇ-عا توراعالىق, ادام قۇقىن قورعاۋ, كوپەتنوستى جۇرتشىلىق جانە ءدىني توزىمدىلىك – بۇل مەملەكەتتىڭ ماسەلەلەرىن قوزعايتىن تاقىرىپتاردىڭ تولىق ەمەس تىزبەگى وسىلاي بولىپ كەلەدى. تاقىرىبى قالاي قويىلسا دا, نە جايىندا ايتىلسا دا, قازاقستان تۋرالى ەسكە العان ماقالانىڭ قاي قايسىسى دا جارقىن اسەرلەر مەن ەستەلىكتەردىڭ تۇتاس ءبىر لەگىن تۋىنداتادى, ولاردى مەن قازىر دە كوز الدىما ەلەستەتىپ وتىرمىن. قازاقستان – ەرەكشە ەل. بۇل ەلدىڭ جەر اۋماعى باتىس ەۋروپا اۋماعىنا جاقىنداپ قالادى, ال حالقىنىڭ سانى نەبارى ون بەس ميلليون. مۇندا تاۋلى شىڭدار, اعىندى وزەندەر, اساۋ سارقىرامالار, مۇزدىقتار مەن بيىك تاۋداعى جايلاۋلار بار. مۇندا شەت-شەكسىز دالا, سوناۋ كوكجيەككە دەيىن سوزىلىپ جاتاتىن قىرقالار مەن جاسىل شابىندىقتار بار. مۇنداعى جەردىڭ كۇن كوزىنەن كەۋىپ, قۋراپ كەتەتىنى سونداي, قىستا كەيدە سۋىق قىرىق گرادۋسقا دەيىن جەتەتىن, ال جازدا, كەرىسىنشە, قىرىق گرادۋستىق اپتاپ ىستىق بولاتىن بۇل ولكەدە ءتىرى جاندىك اتاۋلىنىڭ ءبارى بىردەي جانىن ساقتاپ قالا المايدى. بۇل جەردى جاراتقان يە كومىرسۋتەكتىڭ باي كەنىشتەرىمەن, كومىردەن التىنعا, پلاتينادان ۋرانعا دەيىن ءبارىن دەرلىك قامتيتىن مينەرالدىق رەسۋرستارمەن جارىلقاعان, كەيبىرەۋلەر ونىڭ وزىندىك اۋىرتپالىعى دا بار دەپ سانايدى. قازاقستان – بيدايدىڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى ءارى سىرتقا شىعارۋشىسى. ءبىر زاماندا ۇلى جىبەك جولى وتكەن تەرريتوريادا, باتىس پەن شىعىستىڭ, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسقان ەل ەۋروپانى, ازيانى, تاياۋ شىعىستى اۋە جولدارىمەن, جەر ءۇستى جولدارىمەن بايلانىستىرىپ جاتىر. ەكىنشى جاعىنان, تاۋلار مەن دالالار, قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاق كەڭىستىگى ەلدى باسقا ەلدەردىڭ دامىعان بازارلارى مەن ينفراقۇرىلىمدارىنان الىستاتىپ تۇرادى, بۇل ارادا تەڭىزدەر مەن مۇحيتتارعا تىكەلەي شىعۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق ەكەنىن ايتپاي-اق قويايىق. قازاقستاننىڭ ەرەكشەلىگى جەر بەدەرىنىڭ جانە تابيعات جاعدايلارىنىڭ مەيلىنشە سان-قىرلىلىعىمەن عانا بىتپەيدى. ەلدىڭ حالقى دا سونداي سانقىرلى. تاريحي تاعدىر سولاي قالىپتاسقاندىقتان, قازىرگى قازاقتاردىڭ اتا-بابالارى جاقسى جەر, مالعا جايلى جايىلىم ىزدەپ بۇكىل دالانى شارلاپ, كوشىپ-قونىپ جۇرگەن. بۇرىنعى كونە داستۇرلەردىڭ كوپشىلىگى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعانىمەن, ەلدە قازىر وتىرىقشى ءومىر سالتى ورنىققان. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى جانە بۇگىنگى ەكونوميكاعا قاجەتتىلىك ەلدى مەكەندەر مەن قالالاردىڭ دامۋىن تالاپ ەتتى. كوپتەگەن قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى ءالى دە اۋىل شارۋاشىلىعىنا تاۋەلدى بولعانىمەن, بۇگىندە ولار وزدەرىنىڭ اتالارى مەن بابالارى تۋىپ-وسكەن جەردەن تىم الىسقا كەتۋگە ءماجبۇر ەمەس. قازاقستان قالالارى ادام ايتسا نانعىسىز قارقىنمەن دامۋدا. جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس ورتالىق ازياعا دا اسەر ەتۋدە, ايتەۋىر, بەرى قويعاندا بۇكىل ءوڭىردىڭ دامۋ قارقىنى باسەڭدەگەنى انىق. مەن الماتى جانە استانا قالالارىندا ءتورت جىل بويى ديپلوماتيالىق قىزمەتتى اتقارۋ باقىتىنا يە بولدىم. جۇرتتىڭ كوبى بىلەتىنىندەي, الماتى ىلە الاتاۋىنىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان, جاسىل گۇلزارلى, ينفراقۇرىلىمى دامىعان, ساياباقتارى, رەستوراندارى مەن ءدامحانالارى مول, تاريحى باي قالا. بۇل پىكىرمەن كەلىسپەۋ قيىن. سونىمەن بىرگە, ۋاقىت وتە كەلە قالا دا وزگەرىپ بارادى, ونى تاۋ بوكتەرىن ورلەي سالىنعان وركەشتى جەكەجايلارعا ءبىر قاراعاندا-اق بايقايسىز, ولار امەريكالىقتار ءMcMansىons دەيتىنگە وتە ۇقساس. ودان ءسال تومەنىرەكتە وفيستەر, ساۋدا ورتالىقتارى جانە بۇكىل ورتالىق ازياداعى ەڭ ءزاۋلىم ۇيلەر ورنالاسقان. قالا كوشەلەرى قاي كەزدە دە كولىككە تولى, ال ەرتەلى-كەشتەگى جۇرت جۇمىسقا باراتىن, جۇمىستان قايتاتىن كەزدەگى كەپتەلەكتەر تەك تۇنگە قاراي ازايادى. كازينولاردىڭ قالادان شىعارىلعانىنا قاراماستان, تۇنگى ءومىر ءالى دە بۇرىنعىداي تولىققاندى ءارى سان ءتۇرلى. الماتىدا نەشە ءتۇرلى كۇتپەگەن جاعدايلار اياق باسقان سايىن دەرلىك كەزدەسىپ تۇرادى. مىسالى, مەنىڭ ءۇيىمنىڭ جانىنداعى ۇيعىر ءدامحانالارى. كازاكتار تۇرعىزعان ەسكى اعاش ۇيلەر. بىردە-ءبىر شەگەسىز ورناتىلعان, وتە اسەم بەزەندىرىلگەن پراۆوسلاۆيەلىك سۆياتوۆوزنەسەنسك سوبورى. ءبىزدىڭ ەلشىلىگىمىزدەن ونشا الىس ەمەس جەردەگى مۇسىلمان بەيىتى. قالا سىرتىنداعى ءۇيىمىزدىڭ الدىنان تاڭەرتەڭ-كەشكە سيىرلار تابىنى ءوتىپ جاتاتىن. توعاندار مەن ارىقتار, گۇلمەن كومكەرىلگەن الاڭقايلار, قالىڭ توعايلار سەيىل قۇرۋعا, باربەكيۋ دايىنداۋعا تاپتىرمايتىن جەرلەر. 2006 جىلى ءبىز ايەلىمىز ەكەۋمىز زاتتارىمىزدى تيەپ, ءيتىمىزدى سالىپ الدىق تا ەكى كۇندىك ساپارعا شىعىپ كەتتىك. سولتۇستىككە قاراي 1200 شاقىرىم جول ءجۇرىپ استاناعا جەتتىك, ول قالا 1998 جىلدان بەرى قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسىنا اينالعان ەدى. استانانى اۋىستىرۋ قىرۋار قارجى مەن كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتتى. شەتەلدىك ديپلوماتيالىق ميسسيالار استاناعا بىرتە-بىرتە اۋىستى, امەريكا ەلشىلىگى جاڭا ەلورداعا قونىس اۋدارعانداردىڭ ەڭ سوڭعىسى بولعان جوق. ماعان الماتىدا جۇمىس ىستەۋ سونداي ۇنايتىن, مىنا كوشۋگە دە سونداي قۋاندىم. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ بارلىعى استاناعا قونىس تەبە باستاعان شاقتا مەن قازاقستانداعى جۇمىسىمنىڭ العاشقى ەكى جىلىندا ءار اپتا سايىن دەرلىك ول جاققا ۇشىپ بارىپ تۇراتىنمىن, سوندىقتان دا قالانى جاپ-جاقسى بىلەتىنمىن. 19-شى عاسىردا نەگىزى قالانعان بۇل قالا تالاي رەت وزگەرتىلگەن – ەلوردانىڭ ارحيتەكتۋراسى سول داۋىرلەردىڭ بارىنەن دە حابار بەرەدى. ول كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن كوپەستەر مەن ساۋداگەرلەردىڭ تۇرعان بىرنەشە ۇيلەرى قازىر دە ساقتالىپ قالعان, مىسالى, ۋكراينا ەلشىلىگى – قالاداعى ەڭ ەسكى عيمارات. كەڭەستىك كەزەڭدە شاعىن پروۆينتسيالىق قالاشىق بىرتە-بىرتە ءوسىپ, وزگەرە باستادى. قالانىڭ ەسكى بولىگىندە 1930-شى جىلداردا جۇمىسشى جاتاقحانالارى ۇلگىسىمەن سالىنعان جاتاعان ۇيلەر ءالى دە كەزدەسەدى. 1950-ءشى جىلداردا ەڭ ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى, نيكيتا حرۋششەۆ تىڭ يگەرۋدى باستادى, وسى ارقىلى ول سولتۇستىك قازاقستاننىڭ بۇرىن تۇرەن تيمەگەن دالاسىن الىپ بيداي القابىنا اينالدىرۋعا بەل شەشە كىرىستى. اقمولا اتاۋى تسەلينوگراد دەپ وزگەرتىلدى. سول كەزدە تۇرعىن ۇيلەردىڭ, اكىمشىلىك عيماراتتاردىڭ, تەمىر جولدىڭ قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇردى. ول عيماراتتاردى بۇگىنگى استانانىڭ ءار جەر-ءار جەرىنەن ءالى دە كورىپ قالۋعا بولادى, كەيدە ولار كەيىن تۇرعىزىلعان ءساندى ۇيلەردىڭ ارا-اراسىنان قىلاڭ بەرەدى. قالانىڭ تۇرعىن حالقى سول كەزدە تەز ءوسىپ, ءارتۇرلى بولا تۇسكەن, ويتكەنى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا مۇندا ورىستار, ۋكرايندار, نەمىستەر, باسقا دا ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى كوپتەپ كەلگەن. الايدا, قالا ومىرىندەگى ەڭ تۇبەگەيلى وزگەرىستەر استانانى الماتىدان تسەلينوگرادقا (1992 جىلدان بەرى قالا قايتادان اقمولا اتانعان) اۋىستىرۋمەن, اتىن استانا دەپ وزگەرتۋمەن بايلانىستى بولدى. ودان بەرى قالانىڭ حالقى بىرنەشە ەسە ءوستى, ۇكىمەت مەكەمەلەرىنىڭ جاڭا عيماراتتارىن, وفيستەر مەن تۇرعىن ۇيلەردى كۇنى-ءتۇنى, شارشاماي-تالماي سالعان قۇرىلىسشىلار وسى جاققا اعىلدى. استانا ەسىلدىڭ ارعى جاعىنا قاراي ءوسىپ كەتتى, ەندى وزەن قالانى ەسكى جانە جاڭا بولىككە بولەتىن بولدى. جاڭا قالا نەگىزىنەن ۇزىننان-ۇزاق سوزىلعان ورتالىق وس نەمەسە ۆاشينگتونداعى ۇلتتىق مولل (ورتالىق بولىگى) قاعيداتىن ەسكە سالاتىن ساياجول بويىنشا سالىندى. ساياجولدىڭ ورتالىعىندا “بايتەرەك” دەگەن تاماشا مۇنارا بار, ول قالانىڭ جاڭا سيمۆولى ءارى قۇس ۇشاتىن بيىكتەن استانانىڭ ءوزىن دە, سوناۋ كوكجيەككە دەيىن سوزىلىپ جاتاتىن دالانى دا تاماشالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ايتقانداي, مەن استانادا وتە سۋىق ەكەنىن ءالى ەسكە سالعان جوقپىن عوي دەيمىن؟ شىنىندا دا, قالا الەمدەگى ەڭ سۋىق استانا اتاعىنا ۇلان-باتور مەن وتتاۆامەن قاتار تالاسا الادى. مەنىڭ استانادا قاڭتار ايىندا سەزىنگەن ەڭ سۋىق تەمپەراتۋرام – تسەلسي بويىنشا 43 گرادۋس اياز. ەلوردادا قىستا مۇز قالاشىقتار تۇرعىزادى, ونىڭ قابىرعالارى, ءارتۇرلى كونسترۋكتسيالارى مەن مۇسىندەرى مۇز كەسەكتەرىنەن قالانعان. كوشەدەگى مۇزويناقتار, ونىڭ ءبىرى “بايتەرەكتىڭ” جانىندا, مۇز بوپ قاتقان وزەن ۇستىندە سىرعاناۋ تۇرعىندارعا سونداي ۇنايدى. ودان كەيىن كوكتەم كەلەدى, الايدا قىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋى دا مۇمكىن – مەندە ءبىر فوتوگرافيا بار, وندا بيىكتىگى ءبىر مەترلىك كۇرتىك قار بەينەلەنگەن, ال سۋرەت ساۋىردە تۇسىرىلگەن ەدى! ايتسە دە, استانانىڭ جازى ىستىق ءارى ادەمى. پاركتەر مەن ساياباقتار سان ءتۇرلى اسەم گۇلدەرگە ورانادى. بازارلاردىڭ سورەلەرى قىزاناقتاردان, قيارلاردان, باسقا دا جەمىس-جيدەكتەردەن, كوكونىستەردەن قايىسىپ تۇرادى. استانا, چيكاگو سياقتى, جەر وتىندە تۇرعان قالا ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. قاتتى جەلدەن قىستا كۇن وتە سۋىق, ايازدى بولاتىنى راس, بىراق استانا تۇرعىندارىنا عاجايىپ تازا اۋانى جەتكىزىپ تۇراتىن دا سول جەل. الماتىدا جەل تازا اۋانى تاۋلارعا قاراي ايدايدى, سودان بارىپ قالاداعى اۋا ب ۇلىڭعىرلانىپ كەتەدى. استانا دا, الماتى سياقتى, قالانى جىلىتۋ, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كومىردى پايدالانعانىمەن, مۇنداعى جەل اۋانى ايداپ اكەتەدى دە, قالا تۇرعىندارى قاشاندا تازا اۋامەن دەم الادى. كەڭەس وداعى تاراعالى بەرگى جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاقستان رەفورمالارىن جالعاستىرىپ, جاڭا, وسى زامانعى مەملەكەت قۇرۋ ىسىندەگى جاڭعىرتۋلارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن جانە حالىقتىڭ مەنتاليتەتىن وزگەرتۋ وڭاي مىندەت ەمەس. تەگى, بۇل مىندەت تە جۇزەگە اساتىن سياقتى. وكىنىشكە وراي, ەلدىڭ كوممۋنيستىك كەزەڭدەگى وتكەن بەلەسىنىڭ قالدىرعان تىرتىقتارى ءالى جازىلعان جوق. ونىڭ ءبىر دالەلى – سەمەي پوليگونى, مەن سوندا بارىپ, كەڭەستىك يادرولىق قارۋدىڭ العاشقى جارىلىسى بولعان جەردى كوردىم, سول سىناقتاردىڭ رادياتسياسى قازىر دە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا اسەر ەتۋدە. وسىنداي پروبلەمالاردىڭ تاعى ءبىرى ارال تەڭىزىنە قاتىستى, ول جەردە الىپ اۋقىمدى ەكولوگيالىق اپات ورىن العان, ءبىر كەزدە تولقىنى تۋلاعان وڭىردە قازىر كەۋىپ, كەبەرسىگەن جەر جاتىر. ايتسە دە, بۇل ماسەلەدە دە ءۇمىت جوق ەمەس, ويتكەنى قازاقستان بۇكىلالەمدىك بانكپەن بىرلەسە وتىرىپ, تىم بولماسا تەڭىزدىڭ سولتۇستىك جاق بەتكەيىن قۇتقارىپ, قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ارال تولعان سايىن بالىق تا قايتىپ كەلۋدە, مۇنداعى تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگى بالىق اۋلاۋمەن كۇن كورىپ كەلگەن. ارتىق ايقايسىز-اق اتقارىلىپ جاتقان ءىرى ءىس – ارال تەڭىزىنىڭ قايتا جاندانۋىنىڭ بەينەلىك ءمانى بار, بۇل ءىس ەلەۋلى ىلگەرىلەۋ مەن قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن نەگىزدى ءۇمىتتى ايقىن كورسەتەدى.
دجون وردۆەي,
اقش-تىڭ قازاقستانداعى بۇرىنعى ەلشىسى.
