جالپى, ءحىح عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى اقمولا وڭىرىنە اعا سۇلتان بولعان شىڭعىس تۇقىمىنان شىققان قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندە ۇلىنىڭ اۋلەتىنە تيەسىلى بۇل كىرەۋكە ءبىر اۋىز اماناتتىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن ەكەن. بۇعان ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۇراعاتىنىڭ باس ديرەكتورى بولعان مارات اپسەمەتوۆتىڭ 2009 جىلى جارىق كورگەن «استانا – مىڭجىلدىقتار تاريحى بار قالا» اتتى كىتابى ارقىلى كوز جەتكىزدىك. وندا جوعارىدا ايتقان اقمولا مۋزەيى جايلى «استانانىڭ مۋزەي جانە مۇراعات ءىسىنىڭ قاينار كوزىندە كوپتەگەن جىلدار بويى لەونيد فەدوروۆيچ سەمەنوۆ بولدى. ول 1923 جىلى 1 ناۋرىزدا حالىق ءۇيى جانىنداعى مۋزەيدىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى. اجەسى كۇلاش جاعىنان ونىڭ ناعاشى اعاسى تۇنعاتاروۆ وعان باتىر ساۋىتىن اكەپ بەرىپ: «ءبىر كەسە قىمىز بەرسەڭ بولدى», دەيدى. مۋزەيدىڭ العاشقى ءجادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى وسىلايشا كەلگەن ەدى» دەگەن اڭىز تەكتەس اقيقات ءسوز ايتىلعان. سول كەزدە ءبىز م.اپسەمەتوۆ كەلتىرگەن دەرەكتەن ساۋىت يەسى قوڭىرقۇلجا سۇلتان ەكەنىن, كۇلاش – قوڭىرقۇلجانىڭ قىزى, ال, تۇنعاتاروۆ سول كۇلاشتىڭ سىڭلىسىنەن تۋعان جيەنشار, داۋلەتتى كوپەس, ەسىمى نۇرمۇحامەد ەكەنىن, ءتۇپتەپ كەلگەندە, لەونيد سەمەنوۆتىڭ ءوزى قوڭىرقۇلجا سۇلتانعا جيەن ەكەنىن بىلمەگەن بولاتىنبىز. دەمەك, ساۋىت سول كەزدە باتىس ءسىبىر گۋبەرناتورلىعىنا قاراستى 4-ءشى وكرۋگتەگى, ياعني اقمولاداعى مۋزەيدىڭ العاشقى جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى بولعان. ونى مۋزەيگە ورنالاستىرعان مۋزەي ءىسىنىڭ جەتىك مامانى لەونيد سەمەنوۆ. كەيىن قاراعاندى مۋزەيىنە ر.بەكمەتوۆتەن كەيىن ديرەكتور بولىپ كەلگەن تۇستا, ساۋىتتى وزىمەن بىرگە الا كەلگەن. ساۋىتتىڭ ساپ-ساۋ كۇيىندە قاراعاندىعا كەلۋ سەبەبى دە, ل.سەمەنوۆ ۇلى ناعاشىسىنىڭ ساۋىتىن قايدا جۇرسە دە وزىمەن بىرگە الىپ جۇرگەن بولىپ تۇر عوي. جادىگەر ءبىر اۋىز سوزبەن بۇگىنگە جەتتى دەپ جاتقانىمىز دا ەكى بولەنىڭ باعا جەتپەس بايلىقتى بىردەي باعالاي بىلگەندىگىندە شىعار.
قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندين جايلى كەڭىنەن, وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ولكەتانۋشى عالىم ۆالەري ءيليننىڭ وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن «قاراوتكەلگە قازىق قاققان» دەگەن ماقالاسىندا جاقسى جازىلادى. ماقالادا «1830 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قاراوتكەل جەرىنە قازاق بولىستارىنىڭ دەلەگاتتارى جينالىپ, ءدال وسى كۇنى, قازاقستاننىڭ بولاشاق استاناسى – استانا قالاسىنىڭ ورنىن جازباشا تۇردە ماقۇلداپ, بەكىتكەن بولاتىن. اقمولا وكرۋگى اشىلعان ۋاقىتتا ونىڭ اعا سۇلتانى بولىپ, سامەكە حاننىڭ شوبەرەسى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندين سايلاندى. سايلاۋ تۋرالى اكتىنى سۇلتاندار – بۇلقايىر سارين, بەك قۇدايمەندين, جاباعى بولەنوۆ, ءبورى قۇدايمەندين, نۇرالى ابىلقايىروۆ مورمەن جانە رۋ تاڭبالارىمەن راستادى. كەڭ دالانىڭ كىندىگىندەگى جاڭا ەلدى مەكەننىڭ نەگىزى قالانىپ, قۇرىلۋىندا قوڭىرقۇلجا قۇدايمەنديننىڭ ءرولى ەرەكشە. سونىمەن بىرگە, ول وكرۋگتەگى اكىمشىلىك جانە سوت بيلىگىن جۇزەگە اسىردى. اقمولانىڭ العاشقى ماڭىزدى عيماراتى رەتىندە وكرۋگتىك پريكازدىڭ اكىمشىلىك عيماراتىن (قازىرگى كونگرەسس-حولل ورنىندا), ءوز قاراجاتىنا سالىنعان مەشىتتى اتاۋعا بولادى» دەلىنگەن. بۇل دەرەكتەر دە بىزگە قوڭىرقۇلجا سۇلتاندى استانا اۋماعىنا تولىق پارمەنى جۇرگەن, ءتىپتى, قاراوتكەلگە العاش قازىق قاققان بەلدى وكىل رەتىندە تانىتتى. جانە جوعارىدا ايتىلىپ كەتكەندەي, استانا مۋزەيىنىڭ تۇڭعىش جادىگەرى دە قوڭىرقۇلجا تورەنىڭ ساۋىتى بولۋى اقىلعا قونىمدى بولدى. دەمەك, كارىقۇلاق تاريحتى سويلەتەر بولساق, بۇگىندە ءساندى شاھارعا اينالعان استانانىڭ دا, وندا باعزى كۇنىنىڭ بايىرعى دەرەكتەرىن جيىستىرعان مۋزەيدىڭ دە قاينار باسىندا قوڭىرقۇلجا سۇلتان تۇر ەكەن-اۋ دەيمىز!
ەندى, لەونيد فەدوروۆيچ سەمەنوۆ جايلى از-كەم اڭگىمەنىڭ تيەگىن تولىق اعىتىپ كەتەيىك. شەجىرەدە باياندالعانداي, قوڭىرقۇلجا سۇلتاندا 18 ۇل, 5 قىز بولعان. ءبىر قىزى كۇلاشتان استانا مۋزەيىنىڭ العاشقى ديرەكتورى, كەيىن 1936 جىلدان باستاپ 1958 جىلعا دەيىن قاراعاندى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بولعان لەونيد سەمەنوۆ تارايدى. دالىرەك ايتقاندا, كۇلاش قوڭىرقۇلجاقىزىنىڭ ءبىر قىزى فەدور سەمەنوۆ ەسىمدى كوپەسكە تۇرمىسقا شىعىپ, ولاردان اقمولا مۋزەيىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى لەونيد سەمەنوۆ تۋا-
دى. بۇگىندە ولكەتانۋشى ل.سەمەنوۆتىڭ بارلىق ۇرپاقتارى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا اۆەنەرين دەگەن ءبىر ۇلىنان تۋعان يرينا گۋسەۆا ەسىمدى قىز ن.گوگول اتىنداعى قاراعاندى وبلىستىق عىلىمي-امبەباپ كىتاپحانادا جۇمىس ىستەيدى.
ال, شەجىرەنىڭ شەتى شىققان كۇننەن وسى ىسپەن اينالىسىپ كەلە جاتقان, ساۋىتتىڭ مۋزەيدە تۇرعاندىعىن بىزگە العاش حابارلاعان اسىلبەك تورە التىنوۆ بولسا, قوڭىرقۇلجانىڭ بەگالى دەگەن ۇلىنان تارايدى.
تاريحتىڭ ىزىنە تۇسسەك, جوعالعانىمىز جادىگەر بولىپ جانىمىزدان تابىلىپ, سانامىزدا جاڭعىرادى ەكەن.
قازىردە ساۋىت قاراعاندىداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ كومپيۋتەرلىك انيماتسيالىق «بابالار بەينەسى» زالىندا تۇر.
– لەونيد فەدوروۆيچ سەمەنوۆ, ياعني قاراعاندى وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ەكىنشى ديرەكتورى 1936 جىلى ساۋىتتى وزىمەن بىرگە الا كەلگەن. ەكى ءجۇز جىلدان استام تاريحى بار توركوز ساۋىتتىڭ سالماعى 16 كەلى, جيىرما مىڭعا تارتا شىعىرشىق بەلگىلى ءبىر تارتىپپەن ءساندى توقىلعان, – دەيدى مۋزەيدىڭ باس قور ساقتاۋشىسى مەرۋەرت قادىرقىزى.
ساۋىتتىڭ قۇجاتىندا كورسەتىلگەندەي, جەڭىنىڭ ديامەترى 21 سم دە, جاعاسىنىڭ ديامەترى 28 سانتيمەتر. كەز كەلگەن ساۋىتتىڭ كىندىك تۇسىندا تاعدىر دەگەن تەسىك بولاتىنىنا دا وسى ساۋىتتى سيپاپ كورگەندە كوزىمىز جەتتى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قىزىق جانە تاريح عىلىمى قۇپتارلىق ورايلى ءىس اتالمىش مۋزەيدە وسىدان ەكى جىل بۇرىن بولىپتى. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى لەونيد الەكساندروۆيچ بوبروۆ اتتى ورىس عالىمى قاراعاندىداعى مۋزەيدە بولىپ, ورتاعاسىرلىق قارۋ-جاراقتى زەرتتەۋشى بىلگىر مامان رەتىندە قوڭىرقۇلجانىڭ ساۋىتىن زەرتتەۋگە ۋادە بەرىپتى. ارتىنشا ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حابارشىسىنا ساۋىت جايلى شاعىن ماقالا جازادى.
وندا قوڭىرقۇلجانىڭ ساۋىتىنداعى بەرىك بەكىتىلگەن شىعىرشىقتاردىڭ قۇرىلىمى مەن ديزاينى XVII-ءحىح عاسىردىڭ باسىنا تيەسىلى ەكەنى, كىرەۋكەنىڭ ورتا ازيا قولونەرشىلەرىنىڭ قولىنان شىققان بۇيىم بولعانى عىلىمي دالەلمەن ايتىلعان. ءجانە ساۋىتتىڭ نەشەمە سوعىستاردا باتىر-سۇلتانداردى اجالدان قورعاپ, بىرنەشە جەردەن وق-نايزاعا جانىشتالعاندىعى ايتىلعان. ماقالادا مۇنداي
ساۋىتتىڭ ارنايى تەكتى اۋلەتتەرگە عانا اتاپ توقىلاتىنى, حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قوڭىر اۋلەتىندە بولىپ كەلگەنى, سونىمەن قاتار, ۇقساس انالوگتارى وزبەكستان مەن قازاقستاننىڭ كەيبىر ايماقتارىندا عانا مۋزەيلەر مەن جەكە قورلاردا ساقتالعاندىعى باياندالعان.
قورىتا ايتقاندا, قازاق پەن ورىس عالىمدارى قاتار زەرتتەگەن قوڭىرقۇلجانىڭ قوڭىر ساۋىتى باعا جەتپەس قۇندى قازىنا بولىپ عاسىردان-عاسىرعا قالا بەرمەك.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى
