بۇل رەتتە, ەلباسى ءوزى اتاپ وتكەندەي, يدەولوگيالىق باعىتتى ەكونوميكالىق وركەندەۋمەن قاتار دامىتىپ وتىرۋ قاي كەزەڭدە دە ءبىزدىڭ وركەنيەتكە ۇمتىلۋىمىزدىڭ باستى پرينتسيپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن.
بۇعان دەيىن دە جاريالانعان ەلباسىنىڭ مازمۇندى ماقالالارى قازاقستاندىقتاردىڭ كوكەيىنەن ورىن الىپ, وندا ايتىلعان ماقسات-مۇددەلەر ەل وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن اۋقىمدى ستراتەگيالىق باعدارلامالارعا نەگىز بولعانىن بىلەمىز. وتكەن جىلى ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرنەشە نومىرىندە جارىق كورگەن « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» دەپ اتالاتىن فيلوسوفيالىق قۇندى تۋىندىسى بارشا قازاقستاندىقتارعا رۋحاني ازىق بولعانى انىق. ەل باسقارىپ, ورەلى ءسوز, ونەگەلى ىسىمەن ۇلتتى ۇيىستىرعان كەمەڭگەر تۇلعا – نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل ەڭبەگىندە دە قازاق ەلىنىڭ تاريحى, جەر تاعدىرى, قوعام دامۋى مەن تاۋەلسىز ۇرپاقتىڭ كەلەشەگى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ادامزاتتىق ماسەلەلەر توڭىرەگىندە تەرەڭ تولعاعان بولاتىن.
ەلباسىنىڭ بۇل جولعى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىن دا بارشا قازاقستاندىقتار ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىلدادى. تۋعان جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن ەل بولاشاعىنىڭ نەگىزىن انىقتايتىن ساياسي-يدەولوگيالىق قۇجات دەڭگەيىندە جازىلعان بۇل ەڭبەكتە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا ايرىقشا ءمان بەرىلۋى تەگىن ەمەس.
جاھاندانعان الەمدە ءوز كەلبەت-كەسكىنى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالاتىن, باسەكەگە قابىلەتتى, بەلسەندى حالىق قانا بولاشاعىنا زور سەنىممەن قاراي الاتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتۋدە. ەلباسى رۋحاني جاڭعىرۋسىز ەكونوميكالىق جەتىستىككە جەتىپ, وركەنيەت تورىنەن ورىن الۋ مۇمكىن ەمەستىگىن دالەلدەپ, بولاشاققا دەگەن باعدارىمىزدى ايقىنداپ وتىر.
ماقالانىڭ «ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى» دەپ اتالاتىن ءبولىمىندە ەلباسى: «ءبىلىمدى, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ بولۋعا ۇمتىلۋ – ءبىزدىڭ قانىمىزدا بار قاسيەت. ءبىز ءجۇرىسى جىلدام داۋىرگە اياق باستىق. بۇل جاعدايدا كاسىبىن نەعۇرلىم قينالماي, جەڭىل وزگەرتۋگە قابىلەتتى, اسا ءبىلىمدار ادامدار عانا تابىسقا جەتەدى. وسىنى بەك تۇسىنگەندىكتەن, ءبىز بىلىمگە بولىنەتىن بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ۇلەسى جونىنەن الەمدەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسىلىپ وتىرمىز» – دەپ, وزىق ءبىلىم مەن عىلىمدى يگەرگەن ەلدىڭ كەلەشەگى زور بولاتىنىنا باسا نازار اۋدارتتى. وسى ورايدا, ەلباسىمىز ەل جاستارىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر.
ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتەردىڭ 90 پايىزدان استامى اۋىل جاستارى. سوندىقتان, مەملەكەت جۇكتەگەن مىندەتتەر بويىنشا ءبىز ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن ءبىلىم الۋشىلارعا زامانعا ساي, الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم مەن عىلىمدى يگەرۋگە بارىنشا جاعداي جاساپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – اۋىل-اۋىلداردان كەلگەن ستۋدەنتتەرىمىزگە زاماناۋي ءبىلىم بەرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ەل مەن جەردىڭ قاسيەتىن باعالايتىن, ۇلت بولاشاعىنا سەنىممەن قاراپ, ۇلى دالامىزدىڭ ۇلاعاتىن بويىنا سىڭىرگەن, تۋعان توپىراقتىڭ قادىرىن ءبىلىپ, اۋىلىن قادىرلەيتىن جانە سول اۋىلدىڭ زيالىسىنا اينالاتىن تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرۋ. بۇل رەتتە ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعان ەرەكشە ويلار, ءبىزدىڭ جاستارىمىزعا جىگەر بەرە تۇسەتىنى ءسوزسىز. ماقالادان تۇيگەنىمىز: بولاشاقتا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇعىرى بەرىك بولىپ, قارىشتاپ دامۋى ءۇشىن ساپالى ءبىلىمى, سانالى تاربيەسى بار, رۋحى بيىك, وتانسۇيگىش جاستار مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى يگەرگەن بىلىكتى ماماندار عانا بيىك بەلەستى باعىندىرا الماق.
تاريحي شەشىمدەرگە نەگىزدەلگەن ماقالاسىندا ەلباسى اۋىلدى كوركەيتۋ ماقساتىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قابىلداۋدى تاپسىردى. اۋىلدى وركەندەتىپ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, جەر بايلىعىن حالىق يگىلىگىنە پايدالانۋ ماسەلەلەرىن ءار كەزدە قاداعالاپ وتىراتىن ەلباسى اتالعان باعدارلاما ارقىلى اۋىلدى كوركەيتۋگە, وتاندىق اگرووندىرىستىك كەشەندى دامىتۋعا بايلانىستى جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ەلباسىنىڭ اۋىلدى كوتەرۋگە بايلانىستى كوتەرگەن باستامالارىن قوعامنىڭ بارلىق دەڭگەيىندە جاڭعىرتىپ, حالىقتىڭ ساناسىنا جەتكىزۋ پارىز. بۇكىل قازاقستاندىقتاردى اۋىل پروبلەماسىنا كوڭىل اۋدارتۋ ارقىلى مەملەكەتتىك بەرىكتىگىمىزدى دە كۇشەيتە تۇسەمىز. ويتكەنى, «اۋىلدىڭ وركەندەۋى – مەملەكەتتىڭ وركەندەۋى». عالىم رەتىندە ايتار بولسام, ءبىز ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ توركىنى اۋىلدا ەكەنىن ۇعىنۋعا ءتيىسپىز. بۇل رەتتە اۋىلدىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق ۇدەرىسكە ەنگەنىن ەسكەرۋدى بۇگىنگى الەمدىك ەكونوميكالىق جاعداي انىق بايقاتتى.
اۋىلعا وزگەرىس پەن جاڭالىقتى اكەلەتىن ءبىلىم, عىلىممەن قارۋلانعان جاس ماماندار. ءوز تاجىريبەمىزگە كەلسەك, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى مەملەكەتتىك ساياسات ۇستانىمدارىنا سۇيەنە وتىرىپ, ەلباسى انىقتاپ بەرگەن ناقتى ستراتەگيالىق باعىتتارمەن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وتاندىق اگرارلىق ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قارا شاڭىراعى, ەلىمىزدەگى اگرارلىق سالا ماماندارىنىڭ ۇستاحاناسى سانالاتىن ۋنيۆەرسيتەتىمىز نەگىزىنەن اۋىل ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتەتىن بىلىكتى كادرلار دايارلايدى. اۋىلدان شىققان جاستار ءبىلىم الاتىن ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنىڭ باسىم بولىگى بۇگىندە اۋىل زيالىلارىنىڭ قاتارىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولا ءجۇرىپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەڭبەككە ارالاسىپ, قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدە. قازاق حالقىنىڭ التىن تامىرى – اتامەكەن اۋىل ەكەنىن ءاربىر قازاقستاندىق جاس جەتە ءتۇسىنەتىن ۋاقىت كەلدى. ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اۋىلدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ ارقىلى جالپىۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ وزەگىنە اينالماق.
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, اۋىلدى كوركەيتۋ ءبىر عانا ىنتامەن شەشىلمەيدى, وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن ءاربىر ادامنان عىلىم جەتىستىكتەرىن, ونى ءوندىرىستە پايدالانۋ تاجىريبەسىن يگەرۋدى تالاپ ەتەدى. «بىلەكتى ءبىردى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى» دەيدى حالىق ناقىلى. بۇگىندە قازاقستان حالقىنىڭ 43 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. ولاردىڭ ىشىندەگى جارتىسىنا جۋىعى جاستار. وسى ورايدا, مەملەكەت بەرىپ وتىرعان وڭتايلى ءمۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, اۋىل جاستارى زامانعا ساي وزىق ءبىلىم الىپ, جيناقتاعان مول ءتاجىريبەلەرىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءىرگەسىن مىقتاۋعا, ەكونوميكامىزعا سەرپىن بەرۋ ءىسىن جانداندىرا ءتۇسۋىمىز قاجەت.
قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى ماسەلەسىنە كەزەكتى رەت توقتالىپ وتكەن ەلباسى ەۆوليۋتسيالىق دامۋ عانا ۇلتتىڭ وركەندەۋىنە ءمۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتا كەلە, «ەۆوليۋتسيالىق دامۋ قاعيداسى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جەكە باسىنىڭ دەربەس باعدارىنا اينالۋعا ءتيىس» – دەپ تۇجىرىمدايدى. وسىنداي دۇرىس, جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن باسشىلىق شەشىمدەر مەن ەۆوليۋتسيالىق دامۋدىڭ ءناتيجەسىندە عانا قازاقستان قارىشتاپ دامىپ, بۇگىنگى كۇنى الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى 50 مەملەكەتتىڭ اراسىنا قوسىلىپ ۇلگەردى. ەڭ باستىسى, ادام ومىرىنە قولايلى, ونىڭ ەڭبەك ەتۋىنە, ءبىلىم الۋىنا, رۋحاني دامۋىنا ىڭعايلى قوعام قۇرىلدى. ەندىگى كەزەكتە ەلباسى ءوز ماقالاسىندا اتاپ وتكەندەي, ءبىز قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني ءىرگەتاسى بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن جالپىادامزاتتىق گۋمانيتارلىق يگىلىكتەردى ءاسپەتتەپ, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلۋگە ءتيىسپىز.
ححI عاسىرداعى ۇلتتىق سانا تۋرالى تولعاعان ەلباسى ماقالاسىندا ەلىمىز مىقتى, ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋ ءۇشىن بولاشاققا قالاي قادام باساتىنىمىزدى جانە قوعامدىق سانانى قالاي وزگەرتەتىنىمىز تۋرالى كوزقاراستارىن ورتاعا سالعان ەلباسى ءاربىر قازاقستاندىقتى رۋحاني جاڭعىرۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرىپ, دامىتۋعا وزىندىك ۇلەس قوسىپ, بىرلىك پەن ىنتىماقتا ۇيىسۋعا شاقىردى.
تىلەكتەس ەسپولوۆ,
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك
الماتى
