«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى راحات جاقسىباي قازىر الەمدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىك بەستىگىنە كىرەتىن لوندون ۋنيۆەرسيتەت كوللەدجىنىڭ (University College London) ماگيستراتۋراسىندا وقىپ جاتىر. ونىمەن اڭگىمەمىز بريتاندىق وقۋ جۇيەسى, ءبىلىم بيزنەسى, ماماندىق تاڭداۋ, ءباسپاسوز تۋرالى ءوربىدى. ءسوز نەلىكتەن كوپشىلىكتىڭ تاڭداۋى بريتان ءبىلىم جۇيەسىنە تۇسەتىندىگىنەن باستالدى.
– اعىلشىن ءتىلدى ەلدەرگە ءبىلىم الۋعا ىنتالى قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ باسىم بولىگى بريتان ۋنيۆەرسيتەتتەرىن تاڭدايدى. ماسەلەن, «بولاشاق» باعدارلاماسى ستيپەندياتتارىنىڭ شامامەن ءۇشتەن ەكىسى ۇلىبريتانيادا. مەنىڭشە, مۇنداي تاڭداۋدىڭ قاراپايىم ءۇش سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, كوپشىلىك اعىلشىن ءتىلىن نەگىزگى تۇنىعىنان ۇيرەنگىسى كەلەدى. ەكىنشىدەن, بريتان ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءبىلىم رەيتينگىندەگى بەدەلى جوعارى. ءتىپتى, كورولدىكتىڭ ءبىر قيىرىندا ورنالاسقان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتى بەيمالىم بولار, الايدا سول وقۋ ورنى تەرەڭىرەك ماماندانعان ءبىر سالادا, عىلىمى وزىق, ستۋدەنتى وزات شىعۋى مۇمكىن. ۇشىنشىدەن, امەريكا نە اۆسترالياعا قاراعاندا, لوندون دەگەنىڭ «مىناۋ تۇرعان جەر», كەلىم-كەتىمگە ىڭعايلى. بۇل اسىرەسە, وتباسىلى ستۋدەنتتەر ءۇشىن قولايلى دەر ەدىم.
– ال ءوزىڭىز نەلىكتەن لوندونداعى وقۋ ورنىن تاڭدادىڭىز؟
– العاش قۇجات جيناي باستاعانداعى مەجە, ايتالىق, «بولاشاقتىڭ» ءتىل تالابىن ورىنداۋعا جەتىپ الۋ بولسا, كەيىن ءتىل كۋرسىن ءتامامداپ, ۋنيۆەرسيتەت تاڭدايتىن دەڭگەيگە جەتكەندە, ءوز-وزىڭە دەگەن تالاپ تا وسە تۇسەدى. ارينە, وقۋ ورنى بىرنەشە ولشەم بويىنشا تاڭدالۋى ءتيىس. ماماندىقتىڭ مازمۇنى, ۋنيۆەرسيتەت رەيتينگىنەن باستاپ, وقۋدىڭ اۋىر-جەڭىلدىگى, وقيتىن قالانىڭ ارزان-قىمباتتىعى, ورتالىقتان الىس-جاقىندىعىنا دەيىن ءبىر شولىپ شىعۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. 7-8 جىلداي جۇمىس تاجىريبەسىنەن كەيىن, ۇيرەنگەن ورتانى تاستاپ, قايتادان ستۋدەنت اتانۋ وڭاي ەمەس. ال اتاندىڭ ەكەن, مەملەكەت قايسى ءبىلىم ورداسىندا وقيسىڭ دەپ تاڭداۋ بەرگەن ەكەن, ەندەشە ول مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ءۇزدىگىندە وقۋعا تىرىسقان ءجون. مەجە الدىڭدا بولعاندا ودان قيىنى جوق, ناتيجە ارتىڭدا قالعاندا ودان وڭايى جوق. مۇنىڭ ءبارىن سانامالاپ, انىقتاپ ايتىپ جاتقان سەبەبىم, شەتەلدە وقىپ, ۇزدىك تاجىريبەنى ەلگە اكەلەم دەگەن بولاشاق ستۋدەنتتەردىڭ ءبىرى بولماسا بىرىنە دۇرىس اقپارات جەتسىن دەگەن وي. شاما كەلىپ جاتسا, وزىعىنا ۇمتىلعان دۇرىس. لوندوندى, UCL اتالاتىن وقۋ ورنىن تاڭداعان سەبەبىم سول.
– ءبىلىم ءتۋريزمى بويىنشا ۇلىبريتانيا كوش باستاپ تۇر. وسىنىڭ سىرىن ءسىز نەدەن كورەسىز؟
– بريتانيادا ءبىلىم سالاسى عىلىم-ءبىلىم قۇندىلىعىن تاراتۋشى, مادەني ىقپالداسۋ ورتاسى عانا ەمەس, ول سونىمەن بىرگە الىپ بيزنەس ماشيناسى دا. ۋنيۆەرسيتەتتەر وزدەرى عانا تابىس تاۋىپ وتىرعان جوق, سول وقۋ ورىندارى ورنالاسقان قالالاردىڭ بيۋدجەتىنە دە كىرىس اكەلەدى. قاراجات پەن ينۆەستيتسيانىڭ قوماقتى بولىگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە شوعىرلانعان. عىلىمي جوبالار مەن جاڭالىقتار دا وسىندا اشىلىپ, جاريالانىپ جاتادى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبىن مەن ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان جۇيەمەن بايلانىستىرامىن. دامۋشى ەلدەردە كوپ ماسەلە تۇلعالارعا بايلانىستى بولادى, ال دامىعان ەلدەردە پروبلەمالاردىڭ باسىم بولىگىن جۇيە شەشەدى.
ءبىلىم يندۋسترياسىندا كوپ نارسە جولعا قويىلعان. مۇندا ءاربىر الەۋەتتى ستۋدەنت ءۇشىن باسەكە بار. سەبەبى, بريتان ۋنيۆەرسيتەتتەرى اۆتونومدى, ياعني دەربەس باسقارىلادى. تيىسىنشە, وقۋ باعدارلاماسىنان باستاپ وقۋ اقىسى, وقۋ مەرزىمى, ەمتيحان تارتىبىنە دەيىنگى شەشىمدەر دەربەس رەتتەلەدى. بارلىق وقۋ ورىندارىنا ءتان ورتاق بولىپ كەلەتىن ۇقساستىقتار بار. ماسەلەن, ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس پەن ەسسەلەردە پلاگياتقا قاتال قاراۋ – بارلىعىنا بىردەي ءتارتىپ. مۇندا پلاگيات دەگەندى ءبىز ويلاپ جۇرگەن بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن سول كۇيى كوشىرە سالۋ عانا ەمەس, بىرەۋدىڭ يدەياسىن ءوز سوزىڭمەن جازىپ, الايدا اۆتورىن كورسەتپەۋ دەپ تە ءتۇسىندىرەدى. بۇل تالاپتى «كوپي پاست» تاسىلدەن ارىلۋ, ءبىلىم الۋ قۇندىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىزگە دە ەنگىزۋ اسا قاجەت دەپ بىلەمىن.
– شەت ەلدە ءبىلىم الۋ ۇلكەن ىجداعاتتىلىقتى قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى. ءسىز وقىپ جاتقان ماماندىقتىڭ ەڭ قيىن تۇستارى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– جوعارىدا ءسوز ەتكەنىمىزدەي, مۇندا ماماندىق اتاۋى بىردەي, ۇقساس بولعانىمەن, مازمۇنى جاعىنان ءارالۋان بولىپ كەلەدى. جەكە تاجىريبەم بويىنشا ايتسام كوبىرەك تۇسىنىكتى بولاتىن شىعار. مەن «بولاشاقتىڭ» بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى رەداكتسياسى قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان باعىت بويىنشا ستيپەنديات اتاندىم. باكالاۆريات العان ديپلومىما جانە كۆوتالىق باعىتقا سايكەس ماماندىق «بولاشاق» تىزبەسىندە «جوبالاردى باسقارۋ. ادامي رەسۋرستاردى باسقارۋ» دەپ اتالادى. بۇل ءبىر عانا ماماندىق ەمەس, وسىنىڭ اياسىندا سىزگە, مىسالى, جوبالاردى باسقارۋعا جاقىن كەلەتىن وتىزدان اسا ماگيستراتۋرا باعدارلاماسىنىڭ ءتىزىمى قوسا ۇسىنىلادى. ءسىزدىڭ دە تاڭداۋ جاسايتىن تۇسىڭىز وسى. قازىر مەن وقىپ جاتقان كۋرس – «جوبالاردىڭ ستراتەگيالىق مەنەدجمەنتى» دەپ اتالادى. وسى باعدارلامانىڭ, ءاسىرەسە نازار اۋدارتقان تۇسى «ستراتەگيا» ءسوزى بولدى. سەبەبى, بىزگە جاعدايعا تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ مەن الىسقا قاراي كوز تاستاۋ, ۇزاق مەرزىمدى مۇراتتارعا ۇمتىلۋ اسا قاجەت. البەتتە, وقۋ باعدارلاماسى كوڭىل ءبولۋدى, ورىندىققا جايعاسىپ, كىتاپ وقۋدى, وقىعانىڭدى سىننان وتكىزىپ, قاعازعا ءتۇسىرۋدى تالاپ ەتەدى. سەنىڭ نەگىزگى باعالاناتىن تۇسىڭ سىني ويلاۋ مەن جازۋ بولعاندىقتان, ىجداعات ەتەتىن تۇسىڭ دا وسى جازۋ. ساباقتا انا تىلىندە سايراپ وتىراتىن بريتاندىقتار دا جازۋعا كەلگەندە كوپ كۇش جۇمساپ جاتادى. سەبەبى, جازۋ, قاعازعا ءتۇسىرۋ دەگەن قاي تىلدە دە وڭاي ەمەس.
– ءبىلىمدى بيزنەسكە اينالدىرعان ەل دەپ قالدىڭىز. ال بيزنەستەگى قاراپايىم قاعيدا – «كليەنتتىڭ ايتقانى ءاردايىم دۇرىس» ەمەس پە؟ بۇل جاعىنان ستۋدەنت پەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ, وقىتۋشى مەن ستۋدەنتتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قانداي؟
– ۋنيۆەرسيتەت ءاربىر ستۋدەنتتىڭ وڭ باعاسىن الۋعا تىرىسادى. ستۋدەنتتىڭ پىكىرى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الداعى جوسپارىنا, كەلەتىن ستۋدەنت سانىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. ماسەلەن, UCL ۋنيۆەرسيتەتىندە پوست-گرادۋەيت, ياعني PhD مەن ماگيستراتۋرادا وقيتىن ستۋدەنتتەر سانى جالپى ستۋدەنتتىڭ جارتىسىنان اسادى. ماگيستراتۋرا باعدارلاماسى ءبىر جىل ەكەنىن ەسكەرسەك, جىل سايىن ستۋدەنتتەردىڭ ۇلكەن بۋىنى تۇلەك اتانىپ, كەلەسى توبىن قارسى الۋ قاجەت بوپ شىعادى. ال وقىتۋشى مەن ستۋدەنتتىڭ قاتىناسى «اعاي-اپاي» ەمەس, كوبىنە تەڭ دەڭگەيدەگى قارىم-قاتىناسقا قۇرىلادى. وقىتۋشى باسقا سالادا ءبىلمەي قالۋى مۇمكىن, ونىسىن جاسىرماي ايتا سالادى, بىراق ءوزى بەرەتىن كۋرسى مەن تاقىرىبىنا تىڭعىلىقتى دايىندالىپ كەلەدى. وسى باعىتتا جازعان بىرنەشە عىلىمي ماقالالارى بار بولىپ شىعادى. تەك قانا اكادەميادا ەمەس, وندىرىستە, بيزنەستە, ۇكىمەتتە جۇمىس جاساعان تاجىريبەسىمەن كەلەدى. سوسىن تيىسىنشە, ستۋدەنتتىڭ الدىندا بەدەل پايدا بولادى.
بۇلاردا دا اۋديتوريا جەتپەي قالۋ, تەحنيكالىق قيىندىقتار, بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر بارشىلىق. ۇزاق جىلدار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان ءبىر ماسەلەلەر بولادى. ستۋدەنت رەتىندە ايتاسىڭ, بىراق ەشنارسە وزگەرە قويماۋى مۇمكىن. بىراق ەڭ باستىسى, سەنى مەكتەپتىڭ (بىزدىڭشە, كافەدرا, مۇمكىن كەيدە فاكۋلتەت) جينالىسىندا بارلىق وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى تىڭدايدى, ماسەلە كوتەرگەنىڭدى قۋاتتايدى. شارۋاڭ شەشىلمەيدى, بىراق سەن تىڭدالدىم دەپ ريزاسىڭ. پسيحولوگيا عوي. نەگىزى اتاپ وتكەنىمىزدەي, جۇيە جولعا قويىلعان سوڭ سىرت-سىرت سوققان ساعات سياقتى جۇمىس جاساپ كەتە بەرەدى.
– مەديانىڭ ءوز وكىلىنەن اعىلشىن ءتىلدى باق تۋرالى دا سۇرايىق. لوندوندا نە وقيسىز, نە قارايسىز؟ ولاردىڭ كوتەرەتىن تاقىرىبى قانداي؟
– بريتانيا دەگەندە, ءبىرىنشى ەسكە تۇسەتىنى ۆۆس عوي. جاقىندا عانا قازاقستاندىق دەلەگاتسيامەن بىرگە وسى ارنانىڭ BBC World قىزمەتى ۇيىمداستىرعان ستراتەگيالىق كوممۋنيكاتسيالار تاقىرىبىنداعى سەمينارىنا قاتىسىپ, كورپوراتسيانىڭ ىشكى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىم. سول سەميناردان ءبىر عانا فاكتىنى ايتايىن. سوڭعى جىلدارى اۋديتورياسىن ءجۇز ميلليونعا ارتتىرىپ, جارتى ميللياردقا جەتكىزگەن ارنا كورەرمەن ازايىپ كەتتى دەگەنمەن كەلىسپەيمىز دەيدى. الايدا, الىپ كورپوراتسيالاردىڭ ونلاين-ومىرمەن بىتە قايناسىپ كەتكەنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. فەيسبۋكتاعى 50 ميلليون وقىرمانى وسىنى اڭعارتسا كەرەك. ءارتۇرلى الەۋمەتتىك ساۋالداما, Google قۇرالدار, زەرتتەۋلەر ارقىلى ءوز اۋديتورياسىن جاقسى بىلەدى. ماقساتتى اۋديتوريا ءۇشىن جۇمىس جاسايدى. تەلەفونعا ارنالعان باعدارلامالىق قوسىمشالار دا سوعان ىڭعايلانعان. ماسەلەن, سپورتسۇيەر وقىرمان بولساڭىز, ءبىر ءمارتە وسىنداي جاڭالىقتاردى وقىپ, ءوزىڭىز تۋرالى اقپار بەردىڭىز بە, كەلەسى جولى ءسىزدى قىزىقتىراتىن سپورتقا قاتىستى جاڭالىقتاردى ۇسىنادى. فەيسبۋك جەلىسىنىڭ الگوريتمى اۋىسقانى دا سودان. «لەنتاڭدى كورسەت, كىم ەكەنىڭدى ايتايىن». سەبەبى, ءسىزدىڭ لەنتاعا ءبىرىنشى شىعاتىن ادامدار مەن جاڭالىقتار – ءسىز كوبىرەك وقيتىن, ءسىز قىزىعۋشىلىق تانىتقان جاندار مەن تاقىرىپتار.
وسى ارنا بولسىن, باسقا دا اعىلشىن باسىلىمدارى بولسىن, نەگىزىنەن ينتەرنەت-نۇسقالارىنان وقيمىن. ال لوندوننىڭ ءوز جاڭالىقتارىن جازاتىن, تەگىن تاراتىلاتىن «Evening standard»-تى («كەشكى ستاندارت») قاعاز نۇسقاسىندا وقيمىن. جالپى, بىزدە, ۇلت, ءدىل, ءدىن دەگەن تاقىرىپتار ۇنەمى نازارداعى تاقىرىپتار بولسا, مۇندا ساياسي تاقىرىپتار كوبىندە الدىڭعى كەزەكتە كورىنەدى. قازىر, مىسالى, نەگىزىنەن ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان ءبولىنۋى كوپ تالقىعا ءتۇسىپ جاتقان ماسەلە. لوندوننىڭ اپتالىق گازەتى باسىم بولىگىن جەرگىلىكتى, لوندوندىق جاڭالىقتارعا ارنايدى.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
