– مۇرات جۇرىن ۇلى, قازىر ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتقان جايى بار. بولاشاققا باعدار ءبىرىنشى كەزەكتە قانداي پايىمعا جەتەلەدى؟
– جىل باسىندا پرەزيدەنتىمىز كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاسادى. مەملەكەت باسشىسى وزىنە جۇكتەلگەن ءبىراز قۇقىق پەن قۇزىرەتتىلىكتى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە جۇكتەدى. بۇل دۇرىس. ويتكەنى, مەملەكەت پارلامەنت ارقىلى باسقارىلسا پىكىر الۋاندىعى دا بولادى. ول ءتيىمدى ءادىل شەشىمدەر شىعارادى. قازاقستان سياقتى كوپ ۇلتتى مەملەكەت ءۇشىن بۇل ماڭىزدى.
ودان كەيىنگى جولداۋدا دا ەلدى اسىراپ وتىرعان ەكونوميكانىڭ ءۇش باسىم باعىتى كورسەتىلدى. بۇل – مۇناي-گاز, مەتاللۋرگيا مەن اۋىل شارۋاشىلىعى. جانە بۇل جەردە عىلىم ءجۇرۋى كەرەكتىگىن ءبىلىپ وتىرمىز. ءبىز وسى يننوۆاتسيا دەگەن ءسوزدى كوپ ايتامىز. يننوۆاتسيا – عىلىمنان شىعاتىن ءناتيجە.
ال رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىندا ۇلتتىق سانانى جەكە قاراستىرۋدىڭ كەلەشەك ءۇشىن ءمانى وراسان. رۋحاني جاڭعىرۋ – ەكونوميكالىق, يندۋستريالىق جاڭعىرۋدىڭ لوكوموتيۆى. جانە بۇل باعدارلاما وتە ءتۇسىنىكتى. باياعى «قايتا قۇرۋ» ەمەس, باردى ساپالاندىرۋ. جالعىز ەكونوميكالىق جاڭعىرۋمەن قايدا بارامىز. ءبىزدىڭ حالقىمىز 100 پايىز ساۋاتتى. سانا سىلكىنىسىنە ەل دايىن. تەگىندە بار ۇلت زامانا كوشىنە تەز تەڭەلەدى. ءبىز قانى تازا حالىقپىز. اتا-بابالارىمىز جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاعان. وسىنىڭ ءبارىن بۇگىن تەرەڭ ۇعىنا باستادىق.
– سانا سىلكىنىسىن قازاقتىڭ تويلارىنان باستاسا قالاي بولادى؟
– حالقىمىزدىڭ قوناقجاي بولعانى جاقسى-اۋ. كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعامىز دەپ كەيدە ارتىق كەتىپ قالادى. وسىعان ەل الاڭداپ, ايتىپ تا ءجۇرمىز. مىنا كورشىلەرىمىز وزبەكستان مەن تاجىكستاندا دا بىزدەگىدەي جاعداي بولعان. ولار بۇل ماسەلەگە مەملەكەتتىك تۇرعىدان شەكتەۋ قويدى. 100 ادامنان ارتىق كىسى شاقىرۋعا, جەكسەنبى كەشكە توي جاساۋعا بولمايدى. ويتكەنى دۇيسەنبىدە جۇرت جۇمىسقا بارادى. وعان قوسا, ءبارىمىز دە مۇسىلمان حالقىمىز. باقيلىق بولعان ادامدى, قازانى قۇرمەتتەۋگە كەلگەندە تاعى دا جارىس بار. كەتكەن كىسىگە بىرىنەن-ءبىرى اسىرىپ مۇنارا سالادى. وسىنى دا كورشىلەرىمىز زاڭدىق تۇرعىدا رەتتەپ الدى. قايتىس بولعان ادامعا قويىلاتىن ەسكەرتكىشتىڭ ناقتى كولەمى بەلگىلەنگەن. ەگەر كەتكەن كىسىنىڭ تۋىسقاندارى ونى قويا الماسا, وندا سول ستاندارتپەن ۇكىمەت قويادى. ال جاعدايى بار ادامدار ءمارمار مەن گرانيتتەن قويادى, بىراق بىلگىلەنگەن كولەمنەن اسپايدى.
تۇرىكمەنستانعا بارعاندا ماعان جاقسى ءبىر ۇلگى كورسەتتى. ءبىر ۇلكەن مازاردا قاقپا الدىندا ءبارى كارتادا سىزۋلى تۇر. سەكتور-سەكتورىمەن ادامداردىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنى كورسەتىلگەن. كەلىپ مارقۇم بولعان ادامدى ايتساڭىز, ولار كارتاعا قاراپ بىردەن تاۋىپ بەرەدى. مۇنى ۇكىمەت ەمەس, ۆولونتەرلەر – ستۋدەنتتەر مەن جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى جاساعان. ءبىزدىڭ مىنا كەڭسايدا بۇرىن كورمەگەن زيراتتان, مىڭداعان باقيلىقتىڭ ىشىنەن ءبىرەۋدى تابۋ قيىن. وسىنى دا ەسكەرەتىن كەز كەلدى. بۇل دا مادەنيەتتىڭ ءبىر ءتۇرى.
– قازاقتىڭ ءوزى بىرىكپەي, قازاقستان حالقى بىرىكپەيدى دەيسىز...
– ءبىزدىڭ حالقىمىز جۇدىرىقتاي جۇمىلۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ اۋزىمىز ءبىر بولۋ كەرەك. جانىمىز اۋىرسا دا ايتايىق, ءار رۋ ءوزىنىڭ توبە ءبيىن سايلاپ العان. الاۋىزدىققا شاقىراتىن رۋ «بيلەرى» ەمەس, اۋىزبىرشىلىككە باستايتىن اۋىلدىڭ اقساقالدارى كەرەك.
ودان كەيىن وبال مەن ساۋاپتىڭ قادىرىن بىلەتىن ەل ەدىك. ىسىراپشىلدىقتى ءدىن دە قولدامايدى. وسىنى باستايتىن كەز كەلدى. تۇركياعا ءجيى بارامىز. ويتكەنى, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ يدەياسىمەن تۇركىستاندا قۇرىلعان قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىراز جىل باسقاردىم. تۇركيادا دوس-جاراندارىم كوپ بولدى. ولاردىڭ تويلارى ءارى كەتسە 2 ساعاتتان اسپايدى. باس-اياعى جوق, ۇزاق تىلەك ايتىلمايدى. تويعا قاتىسۋدىڭ ءوزى قۇرمەت دەپ قابىلدانادى.
مۇنىڭ ءبارى بۇيرىقپەن جاسالمايدى. بىزدەگى سوراقىسى, اۋىلدىق جەرلەردە بانكتەردەن نەسيە الىپ, ۇلان-اسىر توي جاسايتىندار بار. جاڭا ءۇيلەنگەندەرگە كومەكتەسۋدىڭ ورنىنا, باستارى قوسىلماي جاتىپ قارىز ەتىپ قويادى. قۇدا دەگەن قۇداي قوسقان تۋىس, سوندىقتان ەكى جاق شىعىن بولماۋدىڭ جاعىنا شىقسىن. ال شاماسى كەلەتىندەر دە شەكتەن شىقپاسىن.
– سول سياقتى «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسىن الساق, ءماسەلەن, ەلگە تانىمال بولسا دا, شىنايى قۇرمەتكە بولەنگەن ادامدار ازايدى. بۇگىن جاقسى اتالسا, ەرتەڭ ءبىردەڭەسى شىعىپ جاتقانى. وسى احۋال نەدەن تۋىندادى؟
– قازىر جارنامانىڭ زامانى. جەكەمەنشىك باسىلىمدار, تەلەۆيزيا اتىن شىعارامىن دەگەندەرگە جول اشىپ بەردى. الايدا مەملەكەتىمىزدە ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, ەگەمەندىگى مەن ەكونوميكاسىنا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ جاتقاندار بار. ولار ءوزىن ايتا المايدى. جاڭادان ساحناعا كەلگەن ارتىستەردى سونشالىقتى دارىپتەيمىز. ەلباسى وسىدان قۇتىلۋ ءۇشىن مەملەكەتكە پايداسى تيگەن, ەڭبەگى ەرەن جانداردى ونەگە ەتۋدى ايتىپ وتىر. نەبىر, عالىمدار, پەداگوگتەر, تالانتتى جازۋشىلار بار. قۇدايعا شۇكىر, وتكەنىمىزدە دە مىقتىلار بولعان, كەلەشەگىمىزدەن دە پاراسات يەلەرى تابىلادى.
اتا-بابالارىمىز بىرنەشە عاسىر بويى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ىلىمىمەن ءجۇردى. بۇل ءبىزدىڭ تابيعاتىمىزعا وتە ۇيلەسەدى. ياساۋي بەس پارىزدان باسقا, مۇسىلماننىڭ بەس مىندەتىن بىلاي ەكشەيدى. مۇسىلمان ادام مادەنيەتتى, جۇمساق سويلەۋى كەرەك. ەكىنشىسى, ءبىلىم قۋ. ءۇشىنشىسى, باسقا ءدىننىڭ ادامىنا ارقاڭدى بەرمە, ول دا اللانىڭ جاراتقان پەندەسى. ءتورتىنشىسى, مۇحاممەد پايعامباردىڭ ومىرىنەن ونەگە الۋ, بەسىنشىسى, پاتشانىڭ تارتىبىنە باعىنۋ كەرەك دەيدى. وسىدان تايماعاندا جانجال دا, جامانشىلىق تا بولمايدى. مۇنى تاربيەدە قايتا جاڭعىرتقان ءجون. ويتكەنى, قازىر جاستار اندا-مىندا بارادى. شەتەلدەردە وقيدى. ءارتۇرلى تۇسىنىك پەن ءدىني اعىمداردىڭ جەتەگىنە ىلەسەدى.
– 2017 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا گرافيكاداعى ءبىرىڭعاي ستاندارتتى نۇسقاسى قابىلدانباق. سىزدىڭشە پەرنەتاقتادا قازاق ءارپى نەشەدەن اسپاۋ كەرەك؟ قازاق ءالىپبيى قانشا ارىپكە كونەدى؟
– وسى جەردە اسىقپاعان ءجون. عالىمداردىڭ بارلىعىنىڭ پىكىرىن بايىپپەن تىڭداپ, ورتاق مامىلەگە توقتاماساق بولمايدى. مىسالى ازەربايجان اسىعىستىق جاسادى. سەبەبى, كومپيۋتەردىڭ پەرنەتاقتاسىنا بەيىمدەلمەي بولمايدى. نەگىزگى پلاتادا 26 ءارىپ بار. بىرنەشە توپقا بولىنەتىن پلاتالار بار. ازەربايجاندىقتار نەگىزگى لاتىن پلاتاسىنان شىعىپ, قوسىمشا پلاتالاردان ء ارىپ الدى. سولار قازىر قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. مىسالعا, توكيوعا, بولماسا ەۋروپاعا ءىسساپارمەن باردىڭىز دەلىك, ولاردا قوناقۇيدە مىندەتتى تۇردە كومپيۋتەر بولادى. ۇيىڭىزگە حابارلاسىپ نەمەسە ءىسساپار بويىنشا مەكەمەگە حابار, قۇجاتتار جىبەرگىڭىز كەلسە, سول 26 ءارىپتىڭ اينالاسىندا جازاسىز. ەگەر ءسىزدىڭ ۇلتىڭىزدىڭ ءالىپبيى سول پلاتانىڭ اياسىنا سىيماسا, قاتە جازۋعا تۋرا كەلەدى. وزبەكستان 26 ءارىپتەن شىققان جوق, 2 دىبىستى اپوستروفپەن جازادى. سوندا – 28. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ولارعا 28 ءارىپ ازداۋ سياقتى. ال ءبىز التى ارىپكە اپوستروف بەلگىسىن قويساق نەمەسە دىبىسسىز ھ ارپىمەن قوساقتاپ جازساق, بىزگە ءتان دىبىستار تولىق قامتىلادى. گرامماتيكامىز وسىعان كەلەدى. ءبىزدىڭ ءالىپبيدەن ەكى ارىپتەن تۇراتىن يو, يا, يۋ, تس ارىپتەرىن الىپ تاستاۋعا بولادى. ورىسشا سوزدەردەن كەلگەن, ەكى ءارىپتەن شىعاتىن ارىپتەردى الىپ, ونى ەكى ءارىپپەن جازعان دۇرىس. بۇل اعىلشىنداردىڭ دا تاجىريبەسىندە بار.
ون جىل بويى ق.ا.ياساۋي اتىنداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولعاندا, وسىنداي ءالىپبي جاساۋعا ءماجبۇر بولعانبىز. ويتكەنى, بىزگە تۇركيادان, قىتاي مەن موڭعوليادان كيريلليتسانى بىلمەيتىن وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر كەلدى.
– ەلباسى باعدارلامادا ساياسي جاڭعىرۋدى العا قويىپ وتىر. وسى بىزدە ساياساتتانۋ عالىمدارى بار. ساياساتتانۋدىڭ عىلىمعا جاتاتىنىنا كۇمان كەلتىرەتىندەر بار.
– ساياساتتىڭ ءوزى عىلىم ەمەس, ال ساياساتتانۋ عىلىمى بار. ول ءسىزدىڭ قانداي ساياساتپەن اينالىسىپ جاتقانىڭىزبەن شارۋاسى جوق. فيلوسوفياعا كىرەتىن ساياساتتانۋ ساياساتتاردىڭ نەگىزى نەدەن تۋادى, قانشا ءومىر سۇرەدى, سونى زەرتتەيدى. جالپى, ءبىز عىلىمدى 50-60-قا دەيىن جىكتەپ, كوپ ءبولىپ كەتتىك. شەتەلدە عىلىمنىڭ 5 ءتۇرى عانا بار.
– بۇل باعدارلامانى شىن ءمانىندە جۇزەگە اسىرۋ قاي جەردەن باستالادى؟
– بۇل مىندەت ۇكىمەتكە جۇكتەلگەن. ناقتى تاپسىرمالارى بار. بىراق ونى ارقايسىمىز جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋىمىز كەرەك. سانانىڭ جاڭعىرۋى دا سول بولادى. ۇلتتىق كود دەگەن نە؟ ونى ءبىزدىڭ ءتىلىمىز, ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىز قۇرايدى. وسىدان اۋىتقىماعان جول ءبىزدى اداستىرمايدى. ال ومىردە زامانا اعىمىنا ساي ءتۇرلى وزگەرىستەر بولا بەرمەك. ولارعا سايكەستەنە وتىرىپ دامۋىمىز كەرەك. ەلباسىنىڭ كوزدەگەنى دە وسى – ءوز ەلىن ومىرشەڭ ەتە وتىرىپ, ماڭگىلىك ەل جاساماقشى.
– رۋحاني جاڭعىرۋ ءجۇرۋ ءۇشىن مەكتەپتەردەگى ەر-ازاماتتاردىڭ جالاقىسى ايەل مۇعالىمدەردەن جوعارى بولسىن دەگەن ۇسىنىس ايتىپ وتىرسىز؟
– بۇل وي قايدان شىقتى؟ ماسەلەن, اقش مەكتەپتەرىندەگى جاعدايدى ابدەن زەرتتەگەندە, ەر بالالار قىز بالالاردان ءالدەقايدا ناشار وقيتىنىن انىقتاعان. تارتىپكە ۇيرەنگەن ەل مۇنىڭ سەبەبىن ءبىلىپ, ەكونوميكالىق قىزىقتىرۋ ارقىلى بۇل ماسەلەنى شەشتى.
مەكتەپتەردە ەركەك مۇعالىمدەر از, بالالارعا اكەنىڭ, ەر-ازاماتتىڭ ءتاربيەسى جەتىسپەيدى. ەگەر ەر مۇعالىمدەر وقۋشىلارمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتىپ, سپورتشى, ونەرلى, ءبيشى, قولىنان ءىس كەلەتىن ادام بولسا, بالالار سوعان ەلىكتەيدى. سوندىقتان, ءبىر كەزدەردە اقش-تا ەركەك مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن 25-30 پايىزعا كوتەرىپ, مەكتەپتەرگە ەر-ازاماتتاردىڭ كوبىرەك كەلۋىنە ىقپال ەتتى. ياعني, ولار بۇل كەمشىلىكتى بۇيرىق بەرۋ ارقىلى ەمەس, نارىقتىق قاتىناس تاسىلىمەن شەشتى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
