دەسە دە, ءتىرشىلىكتە ءتۇرلى جاعدايدىڭ بولاتىنى تاعى راس. ادام ناۋقاستانباي تۇرمايدى. «باس اماندا – مال ءتاتتى, باس اۋىرسا – جان ءتاتتى» دەگەندەي, باس اۋىرىپ, بالتىر سىزداعاندا قولىمىزدا كەيدە بار, كەيدە جوق – قارجى شىركىنگە كوز جەتپەيدى. ەلىمىزدە ەنگىزىلگەلى جاتقان ءمىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ماسەلەسى وسى جايتتى رەتتەيتىن تەتىك بولا الا ما؟ ياكي, دەنساۋلىعىمىزدى ساقتاندىرىپ قانا قويا ما, الدە شىنىمەن ساقتاي ما؟.. كوپتىڭ كوكەيىندەگى ساۋال – وسى.
جاھاندا جۇقپالى اۋرۋدىڭ ءوسۋى, جاڭا مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋى جانە ەگدە جاستاعى حالىق سانىنىڭ كوبەيۋى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ شىعىستارىن ۇلعايتىپ وتىر. ءماسەلەن, سوڭعى 10 جىلدا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ كولەمى 6,3 ەسەگە ءوستى. جان باسىنا شاققانداعى شىعىن 2004 جىلى 8,7 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, 2015 جىلى 49 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. جۇيەنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى قاتارىندا الدىمەن ازاماتتاردىڭ, سوسىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ دەنساۋلىقتى قورعاۋ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جوقتىعىن اتاۋعا بولادى. سوندىقتان, حالىق دەنساۋلىعىن قورعاۋدىڭ الەمدىك ءتاجىريبەسىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ – جوعارىداعى جايتتارعا جاۋاپ بەرەتىن ءھام قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن-ءبىر جول رەتىندە باعالانادى. ياعني, ەلىمىزدە بيىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ ەنگىزىلەتىن جاڭا جۇيە ارقىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن نىعايتۋمەن ءبىرگە قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ ءارى كوبەيتۋ كوزدەلگەن. بۇل سالاداعى العاشقى رەفورما 1996-1998 جىلدارى قولعا الىنىپ, ءساتسىزدىككە ۇشىراعانى ەسىمىزدە. ونداعى ولقىلىقتىڭ نەگىزى – كىرىستەر جيناۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, كاسىپورىنداردىڭ قارىزعا بەلشەدەن باتۋى, جۇمىسسىزدىق جانە ساقتاندىرۋ قورىنىڭ مەديتسينالىق ۇيىمدار الدىنداعى بورىشىنىڭ ارتۋى, جينالعان قاراجاتتىڭ رەتسىز جۇمسالۋى, تاريفتەردىڭ ارتۇرلىلىگى سياقتى ەكونوميكالىق داعدارىستان تۋعان قيىندىقتار-تىن. جاڭا جوبادا وسى ولقىلىقتار تاجىريبەسى ەسكەرىلە وتىرىپ, وزگە ەلدەردىڭ ءتاجىريبەسى زەردەلەندى. ايتالىق, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدا سوتسياليستىك جۇيەدەن كەيىنگى ەلدەر رەتىندە دامۋى قازاقستانمەن ءوزارا ۇقساس بولىپ كەلەتىن شىعىس ەۋروپا ەلدەرى, گەرمانيا جانە رەسەي ەلدەرىنىڭ ءتاجىريبەسى ەسكەرىلدى.
بىلتىر ماۋسىم ايىنان باستاپ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەل ىشىندە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ العاشقى كەزەڭى جۇرگىزىلدى. قازىر جاڭا مينيستر ە.ءبىرتانوۆ باستاعان ۆەدومستۆو جەتەكشىلەرى دە وڭىرلەردى ارالاپ, ءمامس-ءتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا دەيىن ءتاپتىشتەپ تۇسىندىرۋدە. كوكتەي شولعاندا, بۇل – مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشى ءجانە ءار ادامنىڭ ءوزارا جاۋاپكەرشىلىگى نەگىزىندە ازىرلەنگەن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى. مەملەكەت ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى تومەن حالىق ءۇشىن جارنانى تولەۋگە قاتىسادى. ال جۇمىس بەرۋشىلەر جالدامالى جۇمىسشىلار ءۇشىن, قىزمەتكەرلەر مەن سالىق ورگاندارىندا تىركەلگەن ءوزىن ءوزى قامتىعان ازاماتتار وزدەرى ءۇشىن جارنا ءتولەيتىن بولادى. مەملەكەت ازاماتتاردى تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىمەن ءارى قاراي قامسىزداندىرۋىن جالعاستىرادى.
ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا, اتالعان جوبانى ەنگىزگەننەن سوڭ ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ دەڭگەيى ايتارلىقتاي ءوسىپ, ءدارىگەرلەردىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ ءمۇمكىندىگى پايدا بولادى. اۋرۋحانالار جوعارعى ساناتتى جابدىقتار مەن قىمبات ءدارى-دارمەكتەر الا الادى. سونداي-اق, پاتسيەنتكە تەكسەرۋدەن ءوتۋىنە, قاجەت بولعان جاعدايدا جەكە قارجىسىن جۇمساماي, ەم الۋىنا ءمۇمكىندىك بەرەدى. بۇل بۇگىندە كەڭ ەتەك العان اقشالاي «العىس» ءبىلدىرۋ ءماسەلەسىن شەشۋگە دە كومەكتەسپەك. ياعني, ساقتاندىرۋ مادەنيەتىن دامىتۋ بارىسىندا وعان قاتىسۋشىلاردىڭ بەيرەسمي تولەمدەردەن باس تارتىپ, تالاپ قويۋى جوعارىلاماق.
بۇل – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جاڭا بەتبۇرىستىڭ باستاۋى. ساقتاندىرۋ مادەنيەتىن ساليقالى ءجۇزەگە اسىرۋ حالىقتىڭ دەنساۋلىققا اتۇستى قاراپ كەلگەن كوزقاراسىن دا ءتۇبەگەيلى وزگەرتەدى, دەيدى ماماندار. سوندىقتان, ءمامس جۇيەسى – حالىقتىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا ءوزى ينۆەستيتسيا قۇيۋى, الدىن الا قام جاساۋ ىسپەتتى. «ساقتانساڭ – ساقتايدى» دەگەن ءسوز دە اماناتتى امان ساقتاۋدىڭ امالىنا باعىتتاپ تۇرعان سياقتى..
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
