بالتىق تەڭىزى ارقىلى گەرمانياعا شىعاتىن «سولتۇستىك اعىن» گاز قۇبىرى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلعان سوڭ, رەسەي «سولتۇستىك اعىن-2» جوباسىن قولعا الدى. ءارقايسىسى شامامەن 55 ميلليارد تەكشە مەتردى قۇرايتىن قوس جوبانىڭ الەۋەتى زور. 2016 جىلى وسى «سولتۇستىك اعىن» گاز قۇبىرى ارقىلى باتىسقا 43,8 ميلليارد تەكشە مەتر گاز جەتكىزىلگەن. «سولتۇستىك اعىن-2» ماسەلەسىندە بەرلين ازىرشە بريۋسسەلدىڭ ساياساتىنا كەرەعار, بىراق ءوزى ءۇشىن ءتيىمدى ساياسات جۇرگىزىپ وتىر. 2016 جىلى رەسەيلىك گاز ءوندىرۋشى الپاۋىت «گازپروم» كومپانياسى المانياعا 50 ملرد تەكشە مەتر گاز جەتكىزدى.
2007 جىلدان بەرى قارا تەڭىزدىڭ استىمەن بولگاريا ارقىلى ەۋروپاعا تىكەلەي «وڭتۇستىك اعىن» گاز قۇبىرىن سالۋ جوباسى (جوبانىڭ جالپى قۇنى 40 ملرد اقش دوللارى) ساياسي-زاڭدىق ماسەلەلەرگە بايلانىستى ەۋروپا وداعىنىڭ قارسىلىعىن تۋعىزىپ, ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراتقان جوبانىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى 2014 جىل سوڭىندا توقتاتىلعان ەدى. ەۋروپالىق وداقتىڭ مونوپولياعا قارسى زاڭىنا («ءۇشىنشى ەنەرگەتيكالىق پاكەت») سايكەس ەۋروپا اۋماعىندا گاز ءوندىرۋشى جاق پەن گاز قۇبىرلارى يەسى ءبىر تاراپ بولا المايدى. ويتكەنى, ەنەرگەتيكا سالاسى ەكونوميكامەن قاتار سىرتقى ساياساتپەن ءجانە قاۋىپسىزدىكپەن بايلانىستى بولعاندىقتان ساياسي داعدارىس تۋعان جاعدايدا ونسىز دا گاز ساتىپ الۋدا رەسەيگە تاۋەلدى بولىپ كەلگەن ەۋروپالىق وداق قيىنشىلىققا دۋشار بولماس ءۇشىن وسىنداي توسقاۋىل قويۋدى دۇرىس دەپ تاپتى.
2014 جىلدىڭ اياعىندا قۇنى 40 ملرد اقش دوللارىنا جاقىن «وڭتۇستىك اعىن» جوباسىن «تۇرىك اعىنى» قۇبىرىمەن الماستىرۋ تۋرالى رەسەيمەن قاتار, تۇركيا ءۇشىن دە ءتيىمدى شەشىم قابىلداندى. بۇل جوبا بويىنشا رەسەي ءارى گاز ساتۋشى, ءارى گاز جەتكىزۋشى تاراپ ەمەس, ەۋروپا وداعىنا كىرمەيتىن تۇركيا ارقىلى گرەكيادان ەۋروپاعا گاز جەتكىزەتىندىكتەن «ءۇشىنشى ەنەرگەتيكالىق پاكەت» ەرەجەلەرىن اينالىپ وتۋگە تىرىسادى. 2015 جىلى اتالعان جوبا ەكى ەل ماماندارى تاراپىنان قىزۋ تالقىلانعانىمەن, رەسەي مەن تۇركيا اراسىندا تۋىنداعان ساياسي داعدارىسقا بايلانىستى 2016 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن ۋاقىتشا كۇن تارتىبىنەن شىعارىلدى.
وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا رەسەي مەن تۇركيا پرەزيدەنتتەرى «تۇرىك اعىنى» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويدى. جىل سوڭىندا تۇركيا پارلامەنتىندە جانە 2017 جىلى رەسەيدىڭ فەدەراتسيا كەڭەسىندە ماقۇلدانىپ, 7 اقپاندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين كەلىسىمدى بەكىتەتىن قۇجاتقا قول قويدى. قۇبىر قۇرىلىسى 2017 جىلدىڭ ورتاسىندا باستالىپ, 2019 جىلى اياقتالادى دەپ جوسپارلانۋدا.
«تۇرىك اعىنى» ءساتسىز اياقتالعان «وڭتۇستىك اعىن» قۇبىر جولىمەن رەسەيدىڭ اناپا جەرىنەن باستالىپ, تۇركيانىڭ سۋ اۋماعى ارقىلى كىيىكوي, تۇركيا-گرەكيا شەكاراسىنا جالعاسىپ, ءارى قاراي وڭتۇستىك ەۋروپا ەلدەرىنە باعىتتالۋى ءتيىس. ۇزىندىعى 910 كيلومەتردى قۇرايتىن قۇبىردىڭ 660 كيلومەترىندە بۇرىنعى «وڭتۇستىك اعىن» جوباسىنان قالعان ينفراقۇرىلىم مەن جولدار پايدالانىلادى. باستاپقىدا «تۇرىك اعىنى» ءۇشىن 63 ملرد تەكشە مەتر گاز تاسىمالدايتىن ءتورت قۇبىردىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانعانىمەن ساياسي-قارجىلىق اۋىرتپالىقتارعا بايلانىستى قۇبىرلار سانى ەكى ەسە قىسقارتىلىپ, ءبىر تارماعى تۇركياعا, ال ەكىنشىسى گرەكيا, بالقان ەلدەرىن, ودان ءارى قاراي «پوسەيدون» قۇبىرى (ITGI) ارقىلى يتاليانىڭ ەنەرگەتيكالىق قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن.
رەسەي تاراپى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا يتاليانىڭ «Edison» جانە گرەكيانىڭ «DEPA» كومپانيالارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. جالپى, «گازپرومنىڭ» ستراتەگيالارىندا گرەكيانىڭ ورنى مەن ءرولى ايرىقشا ەكەنى راس. ارينە, ەۋروپالىق وداق گرەكيا مەن يتاليا سياقتى مۇشە ەلدەردىڭ دەربەس ەنەرگەتيكالىق ساياسات جۇرگىزگەنىن قالامايدى.
ازىرشە ءاربىرى 15,75 ملرد تەكشە مەتر گاز وتكىزەتىن جانە ارقايسىنىڭ قۇنى 5-6 ملرد ەۋرو بولاتىن قاتارلاس قوس قۇبىردىڭ سالىنۋى جوسپارلانۋدا.
جۋىردا «گازپروم» شۆەتسيانىڭ «Allseas» كومپانياسىمەن ءبىرىنشى كەزەكتە «سولتۇستىك اعىن 2» جانە «تۇرىك اعىنى» جوبالارىنىڭ ارقايسىسى ءۇشىن ەكى قۇبىر سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. دەسەك تە, ەۋروپا وداعى تاراپىنان «تۇرىك اعىنى» جوباسىنا قاتىستى قازىرگە دەيىن كەپىلدىك, نە بولماسا رۇقسات بەرىلمەدى. بۇعان قاراماستان باتىستىڭ سانكتسيالارى سالدارىنان ەكونوميكاسى زارداپ شەككەن رەسەي جوبانىڭ تۇركياعا باعىتتالعان ءبىرىنشى تارماعىن سالۋدى باستاي بەرمەك. «گازپروم» قۇبىردىڭ ەكىنشى تارماعىن ەۋروپا كەپىلدىك بەرگەن سوڭ عانا باستاماق. تۇرىك ساياساتتانۋشىسى كەريم حاستىڭ پىكىرىنشە, «تۇرىك اعىنى» رەسەي تۇرعىسىنان ەۋروپاعا گاز جەتكىزۋ جولدارىن ءارتاراپتاندىرۋدا جانە ەۋروپا گاز نارىعىنداعى مىعىم ورنىن ۇزاق مەرزىمدە ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني, رەسەي ەۋروپانىڭ ەنەرگەتيكا نارىعىنداعى ۇستانىمىن كۇشەيتۋ جانە ترانزيت ەلدەردى اۋىستىرۋ ماقساتىندا وسىنداي يكەمدىلىككە بارىپ وتىر.
2016 جىلى «گازپرومنىڭ» شەتەلگە شىعارعان گاز ەكسپورتى 12,5 پايىزعا ءوسىپ, 180 ملرد تەكشە مەتردى قۇراپ, 2016 جىلى ەۋروپاعا گاز ەكسپورتى نارىعىنداعى ۇلەسى 33,5 پايىز بولدى. دەگەنمەن, گازدىڭ قۇنى مۇناي باعاسىنا بايلانىستى بولعاندىقتان كىرىس كولەمى بۇرىنعىداي وسە قويمادى. ەۋروپانىڭ گازعا دەگەن سۇرانىسى 2016 جىلى 6 پايىزعا ءوسىپ, 447 ملرد تەكشە مەترگە جەتكەن (Eurogas). ەنەرگەتيكالىق دامۋ قورى ديرەكتورى سەرگەي پيكيننىڭ ويىنشا ەۋروپا جىل وتكەن سايىن گاز تۇتىنۋ دەڭگەيىن ازايتىپ كەلەدى. «گازپروم» 2030 جىلعا تامان ەۋروپاعا 212 ملرد تەكشە مەتر گاز تاسىمالداۋدى جوسپارلاۋدا. 2016 جىلدىڭ باسىندا 1 مىڭ تەكشە مەتر رەسەي گازىنىڭ قۇنى 200 اقش دوللارى بولسا, ال, جىل سوڭىندا 180 اقش دوللارىنا تۇسكەن. ەۋروپا وداعى «گازپروم» جانە تاعى باسقا رەسەيلىك كومپانيالارعا قارسى سانكتسيالار ەنگىزۋ ارقىلى قارجى, تەحنولوگيا جانە ءوندىرىس سالالارىندا بىرقاتار شەكتەۋلەر جاساپ كەلدى. ويتكەنى, ەۋروپانىڭ بىرلەسكەن ەنەرگەتيكالىق ساياساتى رەسەيدەن ەكسپورتتالاتىن تابيعي گازعا شەكتەن تىس تاۋەلدى بولۋدىڭ الدىن الىپ, كەلەشەكتە ءبىرىنشى كەزەكتە, كاسپي ايماعى, تاياۋ شىعىس پەن جەرورتا تەڭىزىنەن قۇبىرلار جانە كەمەلەرمەن جەتكىزىلەتىن بالاما مۇمكىندىكتەردى اشىق قالدىرادى.
«تۇرىك اعىنى» گاز قۇبىرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 31,5 ملرد تەكشە مەتر ەكەنىن ەسكەرگەندە, رەسەيدىڭ شەتەلگە گاز ەكسپورتىنداعى ۇلەسى شامامەن 17,5-20 پايىزدى قۇرايتىن بولادى. تۇركيانىڭ رەسەيگە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى تاۋەلدىلىگى 28 ملرد تەكشە مەتردى, ياعني شامامەن 55 پايىزدى قۇرايدى. كەيبىر تۇرىك ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, اتالعان جوبا ناتيجەسىندە تۇركيانىڭ رەسەيگە ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدىلىگى ارتا تۇسەدى. دەگەنمەن, «تۇرىك اعىنى» جوباسى تۇركياعا ەنەرگەتيكالىق ۇسىنىستىڭ ارتىپ, گاز باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن. رەسەيدىڭ تۇركياعا گاز ەكسپورتى قارا تەڭىزدىڭ استىنان وتەتىن 16 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن گاز تاسىمالداۋعا قابىلەتتى «كوگىلدىر اعىن» قۇبىرى جانە 14 ملرد تەكشە مەتر گاز تاسىمالدايتىن ترانس-بالقان قۇبىرى (ۋكراينا-مولدوۆا-رۋمىنيا-بولگاريا-تۇركيا) ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. تۇركيا مەن رەسەي «تۇرىك اعىنى» جوباسىنىڭ ەكىنشى تارماعى ءۇشىن رۇقسات العان جاعدايدا اتالعان ترانس-بالقان قۇبىرىن كەرى باعىتتا ەۋروپاعا قاراي الماستىرۋى ىقتيمال. ياعني, تۇركيا گازدى تىكەلەي قارا تەڭىز ارقىلى رەسەيدەن الاتىن بولىپ, گاز باعاسى ارزاندايدى. ەۋروپا رۇقسات بەرمەگەن جاعدايدا, قۇبىردىڭ ەكىنشى تارماعى تۇركيانىڭ قوسىمشا ەنەرگەتيكالىق قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋى مۇمكىن.
جالپى, تۇركيانىڭ ەنەرگەتيكالىق ساياساتى سولتۇستىك, شىعىس پەن وڭتۇستىكتەن ءارتۇرلى جولدارمەن تاسىمالداناتىن گاز بەن مۇناي ەكسپورتىن ءوز اۋماعى ارقىلى وتكىزىپ, ەۋروپا ەلدەرىنە تاسىمالدايتىن ايماقارالىق ورتالىققا, ترانزيت پەن الىپ-ساتۋدان ءىرى پايدا تاباتىن حالىقارالىق حابقا اينالۋدى كوزدەستىرەدى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ «FARAS» بولاشاقتى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ساراپتاماسىنا سايكەس, تۇركيا 2025 جىلعا دەيىن «تۇرىك اعىنى» جوباسىنان باسقا 7 حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق قۇبىر جۇيەسى وتەتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ەنەرگەتيكالىق ورتالىق بولۋدى قالايدى. ياعني, تۇركيا قاراپايىم ترانزيت ەل بولعىسى كەلمەيدى.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ (IAEE) باسشىسى گۇركان كۋمباروعلۋ «تۇرىك اعىنى» جوباسى تۇركيانىڭ ۇستانىمى مەن ءرولىن كۇشەيتە تۇسەتىنىن العا تارتادى. ەگەر اتالعان جوبا جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا تۇركيا رەسەي مەن ەۋروپا وداعى اراسىندا دانەكەر ەلگە اينالىپ, گاز باعاسىنا ىقپال ەتە الاتىن ەل اتانۋى ىقتيمال. كەلەشەكتە تۇركيا ارقىلى وتەتىن ازەربايجان, يران, يراك, تۇرىكمەنستان گاز ەكسپورتىنىڭ ارتۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلگەن جاعدايدا تۇركيا الەمدىك گاز ەكسپورتاۋشى ەلدەر مەن ەۋروپا اراسىندا ءىرى ساۋداگەر ەلگە اينالۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا يران جاعى دا الداعى جىلداردا تۇركيا ارقىلى ەۋروپاعا جىل سايىن 35 ملرد تەكشە مەتر گاز جەتكىزۋ نيەتىن ءبىلدىرىپ وتىر. ودان بۇرىن كاسپيدىڭ ازەربايجان گازىن 2018 جىلى تۇركياعا (6 ملرد تەكشە مەتر) جانە 2020 جىلى ەۋروپا وداعىنا (10 ملرد تەكشە مەتر) جەتكىزۋدى كوزدەيتىن جانە 2018 جىلى سالىنىپ بىتەتىن «ترانس-اناتوليالىق گاز قۇبىرى» (TANAP) جوباسىنىڭ جۇمىستارى دا جەدەل تۇردە جۇرگىزىلۋدە. جوبانىڭ قۇنى 7-10 ملرد اقش دوللارىن قۇراپ وتىر.
وسىلايشا, ەۋروپا 2020 جىلعا تامان العاشقى كاسپي گازىنىڭ پايداسىن كورەتىن بولادى. ازەربايجان تۇركيا, گرەكيا جانە باسقا ەۋروپا ەلدەرىمەن بىرگە «وڭتۇستىك كاۆكاز گاز قۇبىرى», TANAP جانە ءارى قاراي TAP («Nabucco» جوباسىنىڭ ورنىنا ۇسىنىلعان «ترانس-ادرياتيكالىق گاز قۇبىرى» جوباسى) ۇلكەن جوبالارىنا قاراجات سالىپ, «وڭتۇستىك گاز قۇبىرلارى» جۇيەسىن جۇزەگە اسىرىپ وتىر. TANAP جوباسى ارقىلى 2020 جىلعا تامان 31 ملرد تەكشە مەتر گاز تاسىمالداپ, ونىڭ 25 ملرد تەكشە مەترىن ەۋروپاعا جەتكىزۋ ستراتەگياسى ازەربايجاننىڭ الەمدىك گاز نارىعىنداعى ءرولىن ارتتىرا تۇسەدى.
جالپى قۇنى 45 ملرد اقش دوللارىنا جاقىن TAP جوباسى 2018-2019 جىلداردا سالىنا باستايدى جانە ازەربايجان گازىن ەۋروپاعا جەتكىزۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ەۋروپا بۇل قۇبىر ارقىلى الداعى كەزەڭدە تۇرىكمەن جانە يراك گازىن دا يمپورتتاۋعا قارسى ەمەس. «تۇرىك اعىنى» جوباسى جانە وڭتۇستىك گاز ءدالىزىنىڭ جالعاسى ەسەپتەلەتىن «ترانس-ادرياتيكالىق گاز قۇبىرى» (TAP) جوباسى تۇركيا مەن گرەكيا شەكاراسىنا جاقىن ايماقتان ءوتۋ مۇمكىندىگى ەكى جوبانىڭ باعىتى تۇرعىسىنان باسەكەلەستىگى تۋرالى اڭگىمەلەر تۋدىرعانى راس. ەكى جوبا ەۋروپاعا گاز جەتكىزۋ كولەمى جاعىنان قازىرگى تاڭدا باسەكەلەس ەمەس دەپ توپشىلاۋعا بولادى.
ازەربايجان TANAP جوباسىن دامىتۋ ارقىلى ەۋروپا نارىعىنا شىعا الاتىن كاسپي ايماعىنىڭ جالعىز گاز ەكسپورتتاۋشىسى بولماق. ازەربايجان ساياساتتانۋشىسى يلگار گۋربانوۆ ازەربايجاننىڭ ماقساتى 2025 جىلعا دەيىن ەۋروپاعا باعىتتالعان گاز قۇبىرلارىن سالۋ جۇمىستارىن تەزىرەك اياقتاۋ ەكەنىن ايتادى. قالاي دەسەك تە, 2020 جىلدان كەيىن ەۋروپا نارىعىنا ءارتۇرلى جوبالار شەڭبەرىندە گاز ۇسىنىستارىنىڭ كوبەيەتىنى انىق. ءتىپتى الەمدىك گاز نارىقتارىنان الىستا ورنالاسقان مىسىر, يزرايل جانە وزبەكستان سياقتى ەلدەر دە كەلەشەكتە ەۋروپاعا گاز ساتۋدان دامەلى بولىپ وتىر. ۇسىنىستاردىڭ ارتۋى ەۋروپا جانە الەمدىك نارىقتارداعى گاز باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن.
ارينە, TANAP جانە «تۇرىك اعىنى» جوبالارىنىڭ جاقىن نارىقتاردى كوزدەۋى, الداعى كەزەڭدەردە ەنەرگەتيكالىق ۇسىنىستاردىڭ ارتۋ مۇمكىندىكتەرى انكارانىڭ قازىردەن باستاپ ۇقىپتى ەنەرگەتيكالىق ديپلوماتيا جۇرگىزىپ, بارلىق تاراپتاردىڭ مۇددەلەرى مەن تالاپتارىن ەسكەرۋىن قاجەت ەتەدى. «تۇرىك اعىنى» جوباسى رەسەي مەن تۇركيانىڭ ساياسي قارىم-قاتىناستارىن تۇراقتاندىرۋمەن قاتار قوس تاراپتى جاقىنداستىرىپ, الداعى جىلداردا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىققا مىندەتتەيدى. دەسەك تە, «تۇرىك اعىنى» جوباسىنىڭ كەلەشەگى ەۋروپا وداعى مەن رەسەيدىڭ قارىم-قاتىناستارىنىڭ رەتتەلۋىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون.
جانات مومىنقۇلوۆ
ساياساتتانۋشى
