– ەلشى مىرزا, تاۋەلسىز قازاقستاندا ەڭ ءبىرىنشى ەلشىلىگىن اشقان ەل – اقش. ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 25 جىلدان استى. وسى جىلدار ىشىندەگى ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋ دەڭگەيىنە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كوپ ۋاقىت وتپەي امەريكا قۇراما شتاتتارى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىپ, الماتىدا ەلشىلىگىن اشقان العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى بولدى. سول كەزدەن بەرى قۇراما شتاتتار قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەسى جانە ادال دوستارى قاتارىندا. وسى ۋاقىت ىشىندە امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى باعىتتارى بويىنشا بايلانىس ورناتىپ, ساۋدا-ساتتىق كولەمىن ارتتىرۋ جانە حالىقارالىق قوعامداستىقپەن قويان-قولتىقتاسا وتىرىپ, جاھاندىق جانە ايماقتىق ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدە بىرلەسىپ جۇمىس جاساپ كەلەدى. ال بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار قاتارىندا ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارى تارالۋىنىڭ الدىن الۋ, جاسىل تەحنولوگيالاردى دامىتۋ مەن ادامنىڭ عىلىم مەن تەحنولوگياداعى ءبىلىمىن كوتەرۋ سەكىلدى باسىمدىقتار بار.
قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋى مەن سيريا جونىندەگى جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋى استانانىڭ حالىقارالىق ارەنادا ءوسىپ كەلە جاتقان كوشباسشىلىق ءرولى مەن بەدەلىن ايعاقتايدى. سونداي-اق, اقش-تىڭ ديپلوماتيالىق ميسسياسى قازاقستان تاراپىمەن بىرلەسىپ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى مەن مادەني كورمەلەر ۇيىمداستىرۋدى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ونداي باعدارلامالىق ءىس-شارالار اقش ونەرپازدارى مەن قازاقستاندى تانىستىراتىن سپيكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن ءوتىپ ءجۇر. ءبىلىم الماسۋ باعدارلامالارى ارقىلى قازاقستاننىڭ كوپتەگەن ماماندارى مەن ستۋدەنتتەرى اقش-تا وقىپ, كاسىبي بىلىكتىلىكتەرىن شىڭداۋ مۇمكىندىكتەرىنە يە بولۋدا.
– ەكى ەلدىڭ بايلانىستارىندا قاي سالانىڭ تابىستارى مول, كەرىسىنشە, قاي باعىتتار كەنجە قالىپ تۇر دەپ ويلايسىز؟ ءسىز ءوز جۇمىسىڭىزدا قاي باعىتتارعا باسىمدىق بەرگەندى ءجون سانايسىز؟
– باستاپقىدا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ىنتىماقتاستىعى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە ەنەرگيا سالالارىنان باستالعان ەدى, ال قازىر ىنتىماقتاستىعىمىز جوعارى تەحنولوگيا, ءبىلىم بەرۋ, قاۋىپسىزدىك جانە قۇقىق قورعاۋ سالالارىن دا قامتيدى.
وسى كەزدەرى ءبىز قازاقستاندىق سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرگە جيتس/ايتۆ-پەن كۇرەس, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جانە ايماقتىق ساۋدانىڭ كولەمىن ۇلعايتۋدى قوسا العاندا, ءبىراز ەلەڭ ەتكىزەر جوبالار بويىنشا جۇمىستاردا قارىم-قاتىناس جاسايمىز. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بايلانىستارىمىزدىڭ نىعايۋىنىڭ ارقاسىندا قازىر ءبىز قازاقستانعا بيدايدىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا وراي كەڭەس بەرىپ وتىرامىز. قازاقستان كوپتەگەن باعىتتا باسەكەلىك ارتىقشىلىقتارعا يە بولا الادى, ونىڭ ىشىندە: تاماق ونەركاسىبى, مۇناي حيمياسى, مەتاللۋرگيا جانە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى.
امەريكالىق ينۆەستيتسيالاردىڭ شامامەن 70%-ى مۇناي بارلاۋ مەن ءوندىرۋ سياقتى كەن يگەرۋ ونەركاسىبىنە, سونىمەن قاتار, كوممەرتسيالىق قىزمەتتەر, قوناق ءۇي جانە تەمىر جول ماتەريالدارىن جاساۋ سالالارىنا تارتىلىپ وتىر.
– پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىمەن اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا جانە قازاقستانعا قاتىستى ۇستانىمىندا وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن بە؟
– مەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ ورتالىق ازياعا, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, قازاقستانعا كەلۋى ايتارلىقتاي ماڭىزى بار وقيعا بولار ەدى دەپ ويلايمىن. اقش پرەزيدەنتىنىڭ ساپارى قازاقستاننىڭ جانە وسى ايماقتىڭ قۇراما شتاتتار ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن ءبىلدىرىپ قانا قويماي, سوڭعى 25 جىلداعى سەرىكتەستىكتىڭ مىزعىماستىعىنىڭ كەپىلى دە بولىپ تابىلار ەدى. ءوزىنىڭ ۋاقىتى مەن ساپارلار كەستەسىنىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان, اقش پرەزيدەنتى ءوزى باسشىلىق ەتەتىن مەرزىمدە ورتالىق ازيا سەكىلدى ماڭىزدى ايماققا كەلۋ جولىن قاراستىرادى عوي دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– ءسىز ەلشى بولعاندىقتان, ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىندەگى بارلىق ءىس-قيمىلدار مەن جاڭالىقتاردى سارالاپ وتىراسىز. وسى ورايدا, ءوزىڭىز بىلەسىز, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ جاڭا لەگىن ۇسىنىپ, ول ەل حالقى تاراپىنان قولداۋ تاپتى. اقش-تاعى ساياسي ورتا بۇل رەفورمالاردى قالاي قابىلداپ جاتىر؟ ءوزىڭىزدىڭ دە پىكىرىڭىزدى ايتا كەتسەڭىز. سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ءسىز نازار اۋدارعان ماڭىزدى ماسەلەلەر بولدى ما؟
– امەريكا قۇراما شتاتتارى سوڭعى 200 جىلدا ءوزىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا 27 رەت وزگەرىس ەنگىزگەن بولاتىن. سوندىقتان امەريكالىقتار جاڭا سىناقتار مەن سىن-تەگەۋرىندەر جاعدايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن, مۇنىڭ زامان تالابىنان تۋىنداپ وتىرعانىن تۇسىنەدى.
ال سۇراعىڭىزدىڭ ەكىنشى بولىگىنە كەلسەك, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىندا قازاقستاننىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالارىن ترانسفورماتسياعا جەتكىزەتىن كەشەندى رەفورمالاردى اتاپ ايتتى. وسى رەفورمالار تولىقتاي جۇزەگە اسقان جاعدايدا ولاردىڭ ناتيجەسى قازاقستان ەكونوميكاسى ءوسۋىنىڭ جەدەلدەۋىنە, ينفراقۇرىلىمداردىڭ جاڭعىرۋىنا, ساۋدا-ساتتىقتىڭ ارتۋىنا جانە جوسپارلانعانىنداي, الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا جول اشاتىنى انىق. سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى بولىپ تابىلادى, سەبەبى, قاي ەلدى الىپ قاراساق تا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دامۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ, قوعام مەن ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ ءتۇسىرەتىنى كۇمانسىز.
– ءسىزدىڭ قازاقشا ۇيرەنىپ ءجۇرگەنىڭىزدى بىلەمىز جانە مۇنى حالقىمىزعا دەگەن قۇرمەتىڭىز دەپ باعالايمىز. ءتىل ءبىلۋ – شىنايى اقپارات الۋدىڭ مۇمكىندىگى. ءسىز قازاقستاننىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى اقپاراتتى قانداي رەسۋرستاردان الاسىز؟ ەلشىلىك قازاق گازەتتەرىن جازدىرىپ الا ما؟
– مەن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىگىنشە قولىمنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ ءجۇرمىن. جالپى, ەلشىلەر وزدەرى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ەلىنىڭ تىلىمەن, تاريحىمەن جانە مادەنيەتىمەن تانىس بولۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. وسى سەبەپتى مەن قازاقستانعا كەلگەن العاشقى كۇندەرىمدە-اق قازاقتىڭ ءداستۇرلى كيىز ءۇيىن رەزيدەنتسيامنىڭ اۋلاسىنا ورناتۋدى ءجون كوردىم جانە ءوزىم ونى ماقتان تۇتامىن, سەبەبى, ءىس-شارالار كەزىندە قوناقتاردى كۇتۋگە كيىز ءۇي وتە جايلى ءارى قولايلى جانە كەلۋشىلەرگە دە ۇنايدى.
بۇعان قوسارىم, مەن قازاق تاعامدارىن دا جاقسى بىلەمىن, ونىڭ ىشىندە وزىمە ەرەكشە ۇنايتىنى – شۇبات.
قازاق تىلىندەگى باسىلىمداردان مەن 5-6 گازەتكە جازىلعانمىن. اراسىندا, ارينە, سىزدەردىڭ «ەگەمەن قازاقستان» دا بار. قازاق باسىلىمدارىن وقۋ, ءسوز جوق, مەنىڭ قازاقشا ۇيرەنسەم دەگەن ۇمتىلىسىما وڭ سەپتىگىن تيگىزىپ وتىرعانى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, ەلشى مىرزا.
اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»
