ەلباسى جوعارى باعالاعان وزىق شارۋاشىلىق عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىرعان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ورتالىققا اينالىپ وتىر
عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىرۋ يدەياسى
– بىردەن ايتايىن, بۇل تۋرالى جازۋ وڭاي بولمايدى, – دەدى تەمىرحان مىڭايدار ۇلى, «بايسەركە-اگرو» عىلىمي-ءوندىرىستىك وقىتۋ ورتالىعىنىڭ بازاسىنا العاش كىرگەنىمىزدە. سەبەبى, ءتىلشى تۇگىل ەگىن مەن مال شارۋاشىلىعىنان حابارى بار دەگەن ورتانقول فەرمەردىڭ ءوزى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ عىلىمي باعىتىن, الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرىن ۇزدىكسىز زەرتتەپ وتىرا المايدى. ال مۇندا اتقارىلىپ جاتقان بۇكىل شارۋا الەمدەگى ەڭ سوڭعى عىلىمي-تەحنيكالىق جاڭالىقتارعا نەگىزدەلگەن. سول سەبەپتى, مۇنداعى تەحنيكالار, عىلىمي ءادىس-تاسىلدەر, باسقا دا جاڭالىقتار كوپشىلىكتىڭ قولى جەتە بەرەتىن دۇنيە ەمەس. قولجەتىمسىز نارسەنىڭ سىرىن ءبىلۋ قيىنعا تۇسەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىز باس سۇققان مەكەمە ەڭ الدىمەن وسى كەدەرگىنى العاشقى بولىپ اتتاپ وتكەن ورتالىق. كوپ سالالى شارۋاشىلىقپەن تانىسا ءجۇرىپ, «ورىستەگى مالىمەن ءبىرگە جۋساپ, بىرگە ورگەن» قازاقتىڭ جاڭا زامانداعى ۇرپاعىنىڭ مالدى دا, جەردى دە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ارقىلى يگەرىپ وتىرعانىن كوردىك. «بايسەركە-اگرو» ءوندىرىس شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىسى ايتادى: – جالپى, وزىڭمەن ءوزىڭ عانا بولىپ, ەسكى سۇرلەۋمەن تارتا بەرسەڭ, ەشقانداي ىستە دامۋ بولمايدى. اسسا ازعانتاي تابىستى مىسە تۇتۋىڭا تۋرا كەلەدى. ال رەسپۋبليكالىق جانە الەمدىك شارۋاشىلىقتان ءوز ورنىڭدى الام دەسەڭ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ دامىعان ەلدەرىن ارالاۋعا, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋعا تۋرا كەلەدى. سول ارقىلى زەرتتەيسىڭ, تاجىريبە الماساسىڭ. جاقسىسىن, جاڭالىعىن ءوز شارۋاشىلىعىڭدا قولدانىپ كورەسىڭ. بىراق, بۇل دا جاي عانا كوشىرىپ اكەلىپ قولدانا بەرۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى, كليماتقا, جەردىڭ ىڭعايىنا قاراي تەحنيكانى دا, باسقانى دا وڭتايلاندىرۋعا, وزگەرتىپ قايتا جاساۋعا تۋرا كەلەدى. قانشاما گەكتار ەگىنشىلىك, قانشاما مىڭداعان ت ۇلىك, سونىڭ ءبارىن يگەرىپ وتىرعان زاماناۋي تەحنيكا... ساناي بەرسە از ەمەس ەكەن. وسىعان جەتۋ ءۇشىن ادامعا الدىمەن نە كەرەك؟ نەنى بىلۋگە ءتيىس؟ بىلەك ءتۇرىپ, ءاۋپ دەپ ىسكە كىرىسكەن قارساڭدا عىلىمي-ءوندىرىستىك ورتالىقتىڭ باسشىلىعى شارۋاشىلىق تۋرالى قاتىپ قالعان ستەرەوتيپتەر مەن جۇمىسقا دەگەن جاۋاپسىزدىقپەن كوبىرەك كۇرەسۋگە تۋرا كەلگەنىن ايتىپ قالدى. – شارتتىلىق دەگەن تۇسىنىك بار, اينالاڭا قاراشى, ءبارى شارتتى. شارتتى تۇردە – جەردىڭ يەسى – قانشاما مىڭداعان گەكتاردى الىپ العان, ول بوس جاتىر نەمەسە بولىمسىز بىردەڭەلەر ەككەن بولادى, ءونىم وتە از. شارتتى تۇردە مال باعادى, ونىسى دا كۇنكورىسكە ارەڭ جەتەدى. شارتتى تۇردەگى عىلىم دوكتورلارى, اكادەميكتەر... لابوراتوريادان, كابينەتتەن شىقپايتىن وقىمىستىلار كىمگە تۇلعا؟ باسقا ەمەس, وندىرىستىك, تەحنيكالىق عىلىم تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. عالىمسىڭ با, ءبىلىمىڭدى تاجىريبەمەن ساباقتاستىرۋ كەرەك. القاپقا شىق, دالانى ارالا. ءبىر كۇنى ەكىنشى كۇنىنە ۇقسامايتىن, تەحنيكالىق دامۋ شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن زاماندا سوقامەن جەر جىرتىپ, قويتورىعا ءمىنىپ, مالىن ءبىر قايىرىپ قويىپ, ونى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن دەپ ەسەپتەۋ ەندىگى ۋاقىتقا قول ەمەس. تاعى ءبىر شارتتىلىق – قىزمەتكەر اتانۋ: بەلگىلى ءبىر جەرگە جۇمىسقا كىردىڭىز, جالاقىڭىزدى الىپ وتىرسىز. بولدى! كۇندە ەرتەمەن كەلىپ, كەش باتقانشا ءايتىپ-ءبۇيتىپ ۋاقىت وتكىزىپ, ۇيىڭە قايتتىڭ. ءبىر كۇنىڭ ءولدى. ەشتەڭە جوق. كىم نە تاپتى؟ ءوزىڭ نە ۇتتىڭ؟ جۇمىسقا بۇلاي قاراۋعا بولمايدى. مەن وسى ءىستى قولعا العاندا وسىنداي نەمقۇرايلىلىقپەن كوپ كۇرەسۋگە تۋرا كەلدى, – دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى. مەكەمەنىڭ مۇلكىنە قىرعيداي ءتيىپ, ءىرىلى-ۇساقتى ۇرلىقپەن ۇيىنە تاسۋ ەتەك الىپ تۇرعان ۋاقىتتار بولىپتى. دەگەنمەن, ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي وندايلاردان ارىلعان. ونىڭ ۇستىنە, ءبۇگىنگى «بايسەركەگە» اناۋ ايتقانداي كوپ ادام كەرەك ەمەس پە دەپ ويلايسىڭ. ءبارى ورتالىقتاندىرىلعان. كوپ جاعدايدا كومپيۋتەرلىك باعدارلامالارمەن باسقارىلادى. 300 گا جەردى ءبىر ادام سۋارادى, 300 سيىردى ءبىر ادام ساۋادى دەگەندەي. مۇنى ورتالىقتىڭ قارا جۇمىس كۇشىنىڭ ولشەم بىرلىگى رەتىندە عانا كەلتىرىپ وتىرمىز. ال بۇلاردىڭ سىرتىندا ءار كۇن سايىن عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىرۋ يدەياسىندا تەمىرحان دوسمۇحانبەتوۆپەن ارىپتەستىكتە جۇمىس ىستەپ جاتقان قانشاما ينستيتۋت, ۋنيۆەرسيتەتتەر, عالىمدار, شەتەلدىك كومپانيالار بار. «بايسەركە-اگرونىڭ» ەگىس القابىندا, ورىسىندە, قوراسىندا كۇنى-ءتۇنى تىرشىلىك قايناپ جاتىر. اركىم ءوز مىندەتىن جاقسى بىلەدى. – ەگەر مەنىڭ شارۋاشىلىعىم جاقسى ءجۇرىپ تۇرسا, ول الدىمەن وسى كادر ماسەلەسىنىڭ جولعا قويىلعانى دەپ ۇعۋ كەرەك. مەن اكادەميك ەكەم دەپ, تاپسىرما بەرىپ قويىپ, شالجيىپ جاتقان ەشكىم جوق. پراكتيكانتتان باستاپ, اكادەميككە دەيىن ەگىس باسىندا, مالدىڭ قاسىندا جۇرۋگە ءتيىس. مانسابى مەن دارەجەسىنە قاراماي, بارلىعى بىردەي جۇمىلا ەڭبەكتەنگەندە عانا بەلگىلى ءبىر ۇيىمشىل ورتا قالىپتاسادى. بۇگىنگى قوعامدا قانداي ءىس باستاساڭ دا, ىسكەرلىكتىڭ وسىنداي مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا تۋرا كەلەدى. كرىلوۆتىڭ «اققۋ, شورتان ءھام شايان» مىسالىنداعى سياقتى عوي. اۋىزبىرلىك بولماسا, تاستاي ءتارتىپ بولماسا, باستاعان ءىسىڭنىڭ ءبارى دالاعا كەتتى دەي بەر. بۇل تۇرعىدا كادر دايىنداۋ, جاقسى ماماندار تاڭداي ءبىلۋ, بىلىكتى ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋ – ەڭ باستى تالاپ, – دەيدى تەمىرحان دوسمۇحانبەتوۆ. «بايسەركە-اگرو» جۇمىسىنىڭ جاڭالىعى قايسى, پايداسى نەدە؟ ارينە, يەسى ءۇشىن كەرەمەت جەتىستىك, قارىشتاپ ءجۇرىپ جاتقان بيزنەس. بۇل الدىمەن, وتاندىق ءجانە شەت ەل عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن, يننوۆاتسيالىق تەحنيكالار ارقىلى قازاق فەرمەرلەرىن وقىتاتىن, ماماندار دايارلايتىن ورتالىققا اينالىپ كەلەدى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ورتالىق بولماعانىن ەسكەرسەك, قاي جاعىنان دا ەلگە ۇلگى بولدى دەۋگە بولادى. جالاڭ سوزبەن, قۇر جازۋمەن, ءتۇرلى مونوگرافيالار, زەرتتەۋ ەڭبەكتەرمەن, ءارتۇرلى عىلىمي سەمينارلارمەن ءىس بىتپەيدى. سونىڭ ءبارىنىڭ كەلىپ تۇيىسەتىن, ناتيجەسىن سۇرايتىن جەرى ءتاجىريبەگە تىرەلەدى. تاجىريبە جۇزىندە كورسەتۋ كەرەك. بۇل دا وسى شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ ايتقانىنان تۇيگەنىمىز. – وسىنداي ورتالىقتار ءار وڭىردەن كوپتەپ اشىلۋعا ءتيىس. جوو بىتىرگەن ادامدى مامان دەپ ەسەپتەۋگە بولمايدى. سەبەبى, وندا تاجىريبە جوق. ءجۇرسىن, كورسىن, ۇيرەنسىن. سودان كەيىن عانا وندىرىسكە جىبەرۋگە بولادى. بىزدەگى كەمشىلىك, جوو-دا ستۋدەنت اۋديتوريادان شىقپايدى. 80 پايىز اۋديتوريالىق وقۋ, 20 پايىزى عانا تاجىريبەگە نەگىزدەلەدى. مۇنداي وقۋ ستۋدەنتكە نە بەرەدى ديپلومنان باسقا؟ كەز كەلگەن شەت ەلدە اۋىلشارۋاشىلىق وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلاماسى 60 پايىز تاجىريبەگە نەگىزدەلەدى. ءتىپتى 80 پايىزعا دەيىن تاجىريبەگە سۇيەنەتىندەر بار. بىلىكتى ماماندى اۋديتوريا ەمەس, قايناعان ءىستىڭ ورتاسى دايىندايدى, – دەيدى ت.دوسمۇحانبەتوۆ. وسىنداي تاجىريبەلىك وقۋسىز جانە ءبىز يگەرۋگە ءتيىس زاماناۋي تەحنولوگياسىز شارۋاشىلىعىڭدى دامىتام دەۋ اقىلعا سىيىمسىز ەكەن. ەسكىرگەن, كۇنى ءوتكەن تەحنولوگيامەن بۇگىنگى كۇننىڭ ءولشەمىنە ساي مول ءونىم الا المايتىنىڭ ءتۇسىنىكتى. و باستاعى ماقسات تا بولىمسىز جەتىستىكتى مالدانىپ وتىرا بەرمەي, تىڭعا تۇرەن سالۋ, جاڭالىقتاردى يگەرۋ تۇرعىسىندا بولىپتى. ءا دەگەننەن-اق, قازاقستانداعى بۇرىنعى كورسەتكىشتەردى ءبىرنەشە ەسە ورايتىن رەكوردتارمەن اتى شىققان ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرلەرى مۇنىڭ سەبەبىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيامەن بايلانىستىرادى. توپىراقتى وڭدەۋ, تىڭايتقىشتار جاساۋ, سۋارۋ تەحنولوگيالارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, پايدالى جاندىكتەر ءوسىرۋ, بيوحيميكاتتار جاساۋ, ميكرو, ماكروەلەمەنتتەردى شىعارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مال شارۋاشىلىعىندا دا سولاي. ساپالى ازىقتاندىرۋ, جايلى قورا-جاي, ءار ت ۇلىكتىڭ دەنساۋلىعىن جوسپارلى تەكسەرىپ وتىراتىن لابوراتوريالار, ءبارى-ءبارى – اۋىل شارۋاشىلىعى قوجايىندارى يگەرۋگە ءتيىس جاڭا زامان تالاپتارى.
اۋا رايىنا تاۋەلسىز ەگىنشىلىك
ساپار بارىسىندا شارۋاشىلىقتىڭ شارۋاسى جايلى ءبىر ەمەس بىرنەشە اداممەن سويلەسۋگە مۇمكىندىك الدىق. ۇلان-اسىر شارۋاشىلىققا قاتىسى بار كەز كەلگەن قىزمەتكەردىڭ لامىنەن ماقتانىش تابى ەسەتىندەي. مۇنداي ماقتانىشتىڭ توركىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ۇلان-عايىر اتىراپتى الىپ جاتقان «بايسەركە-اگرو» شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر پۇشپاعىن عانا ارالاپ قايتساڭىز جەتكىلىكتى. – «بايسەركە-اگرودا» جۇمىس ىستەپ جاتقانىمىزعا بەسىنشى جىل بولىپتى. تەمىرحان دوسمۇحانبەتوۆ وسى ءىستى قولعا العاندا ءارتۇرلى ينستيتۋتتاردان عالىمداردى شاقىرىپ, بىرىگىپ جۇمىس ءىستەۋدى ۇسىندى. الەمدە قانداي جاڭالىق, قانداي تەحنيكا بار, سوعان بايلانىستى قانداي ۇسىنىس بار, ويدا جۇرگەن, عىلىمي تۇرعىدا دايىن تۇرعان جوبالار بولسا, وسى جەرگە كەلىپ بىرىگىپ ىسكە اسىرۋعا بولاتىنىن ايتتى. عالىمعا بۇدان ارتىق نە كەرەك؟ العاشقى جىلى-اق قىتاي بۇرشاق وسىرۋدەن رەكورد جاڭارتتىق. ودان كەيىن جۇگەرى ەكتىك. ءار گەكتاردان 100-140 تونناعا دەيىن ءونىم الدىق. ءبىزدىڭ تىڭايتقىشتار مەن جاڭا تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا جۇگەرىنىڭ بويى 5 مەتردەن اسىپ كەتتى. وسى ەكى داقىل بويىنشا ءبۇگىندە قازاقستاندا رەكورد ورناتتىق. بيداي, ارپا, س ۇلى ەگۋ دە جاقسى ناتيجە بەردى. ءار جىلدىڭ وزىندىك اۋا رايى بولادى. ءبىر جىلى ىلعال جاقسى بولسا, ەكىنشى جىلى قۇرعاقشىلىق دەگەندەي. سوعان قاراماستان, وسى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە بۇكىل داقىل بويىنشا قازاقستاندا بولىپ كورمەگەن كورسەتكىشتەرگە جەتتىك. قازىر 440 گەكتار تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن سۋارىلادى. يتاليادان بۇرعىلاۋ تەحنيكالارىن اكەلىپ, 24 ۇڭعى قازدىق. ءبىر ۇڭعى 33 گەكتارعا دەيىن سۋارا الادى. ءبىز جەتكەن جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى – وسىنداي شارۋالاردىڭ توقتاۋسىز, جوسپارلى ءتۇردە اتقارىلىپ جاتقانىنىڭ ارقاسى. بۇل جەردە تەمىرحان مىڭايدار ۇلىنىڭ ءۇلكەن تاۋەكەلدەرگە بارعانىن ايتا كەتۋ كەرەك, – دەيدى وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى اباي ساعيتوۆ. «بايسەركە-اگرو» ورتالىعىنىڭ ەگىن شارۋاشىلىعى بويىنشا كەڭەسشىسى اباي وراز ۇلىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, كوپ جاعدايدا 100 گەكتارعا ءونىم ەكسەڭىز, ونىڭ تەڭ جارتىسى ءونىم بەرمەيدى دەۋگە بولادى. سەبەبى, جەر تولىقتاي وڭدەلمەگەن. اۋرۋ تاراتاتىن باكتەريا, ۆيرۋستاردان تازارماعان. ونى ەمدەۋ دە بۇكىل ءبىر ينستيتۋتتىڭ اتقاراتىن شارۋاسى. سونىڭ ءبارىنەن وتكەن سوڭ عانا ءسىزدىڭ ەگىنىڭىز بەلگىلى ءبىر نورماعا باعىنعان, جوسپارلى ەگىنشىلىك بولادى. جەر اۋرۋدان ارىلسا, ءونىم كوبەيىپ قانا قويمايدى, ەكولوگيالىق جاعىنان دا تازا بولادى. ەگىننىڭ كۇتىمىن ورىپ العانشا ءبىر ءسات تە كوزدەن تاسا قىلۋعا بولمايدى. قاي جەرگە نە جەتپەيدى؟ قانداي زيانكەستەر پايدا بولدى؟ ونى انىقتاۋ ءۇشىن «درونداردى» پايدالانادى. ول ينفراقىزىل ساۋلە ارقىلى بيىكتە تۇرىپ قاي جەردە قانداي تىڭايتقىش جەتپەيدى, قاي جەردىڭ سۋى از, قاي جەردە ارام شوپتەر مەن زيانكەس جاندىكتەر بار, سونى انىقتايدى. بويى جەتىلگەن سوڭ, جۇگەرىنىڭ ىشىنە ەشقانداي تەحنيكا كىرە المايدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا دا وسى ۇشقىش كامەرالاردىڭ كومەگى اۋاداي قاجەت. اۋرۋ نەمەسە زيانكەستەر پايدا بولعان قاۋىپتى جەردى تاۋىپ, جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. – بۇنى ورىسشا «توچەچنوە زەملەدەليە» دەيدى. مۇنىڭ بارلىعى اسپاننان تۇسكەن جوق, الەمدە بار برەندتەر, – دەيدى عالىم. – مىنە, سولاردى دەر كەزىندە زەرتتەپ, پايدالانا بىلۋگە ءتيىسپىز. جەر جاھاندا نە بولىپ, نە قويىپ جاتىر, يننوۆاتسيا قالاي دامىپ بارادى, قانداي تەحنيكالار پايدا بولدى, سونىڭ ءبارى ەگىنشىلىكپەن اينالىسام دەگەن كىسىنىڭ نازارىندا بولۋعا ءتيىس. بۇل تۇرعىدا بۇگىنگى تاڭدا بىزبەن بىرگە جۇمىس ىستەپ جاتقان «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەت ەلدەردە وقىعان, وقىپ جاتقان جاستاردىڭ دا بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. «بولاشاق» – بىزگە الەمدىك جاڭالىقتاردى اكەلەتىن جاستاردى تاربيەلەۋدە ماڭىزى زور باعدارلاما. سەبەبى, ولار جاي عانا ەستىپ قانا قويمايدى, دامىعان ەلدەردە تاجىريبەدەن وتەدى. مىنە, بۇگىنگى تاڭدا وسىنداي جاستاردى جيناپ, جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ – «بايسەركە-اگرونىڭ» نەگىزگى ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى. جاقسى ءبىر نارسە تۋرالى ەستىدىك پە, مىندەتتى تۇردە سونى قولعا ءتۇسىرۋ جاعى ويلاستىرىلادى. – كوپ ءونىم الام دەپ ۋلى حيميكاتتاردى كوپ قولداناتىن ۋاقىت ءوتتى. حيميالىق تىڭايتقىشتارمەن وسىرىلگەن ونىمدەردىڭ ادام اعزاسىنا عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات تىرشىلىگىنە وراسان قاۋىپ ەكەنىن الەم ەندى تۇسىنە باستادى. مۇنداي ونىمدەر ۇرپاق دەنساۋلىعى ءۇشىن دە قاۋىپتى, ادام گەنىنە اسەر ەتەدى. بۇگىنگى ستاتيستيكادان حابارى بار ادام بىلەدى, ومىرگە كەلگەن بالالاردىڭ 90 پايىزى ءتۇرلى اللەرگيامەن تۋادى. مۇنىڭ بارلىعى الگىندەي ادىسپەن وسىرىلگەن ءونىمدەردى كوپ تۇتىنۋدان. دەمەك, باسەكەگە قابىلەتتى ەتەتىن ەڭ باستى كورسەتكىش – ءونىمنىڭ تازالىعى, تيىمدىلىگى, – دەيدى اباي وراز ۇلى.رەكوردتار. بۇرىنعى مەن بۇگىنگى
بىزدە قىزىق كوزقاراس بار, الدەبىر شەت ەل وسىنشا جەتىستىككە جەتىپتى دەسە كوزىمىزدى جۇمىپ, اۋزىمىزدى اشىپ سەنەمىز, ال ءوزىمىز جەتكەن جوعارى كورسەتكىشتەرگە كۇمانمەن قارايمىز. سول سەبەپتى, سالىستىرمالى تۇردە ءبىراز تسيفر كەلتىرۋدى دۇرىس كورىپ وتىرمىز. قازاقستان ءوز الدىنا ەل بولعالى بەرگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش سوڭعى ءتورت جىلعا, ونىڭ ىشىندە وسى «بايسەركە-اگروعا» تيەسىلى ەكەن. بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى راحىم ورازاليەۆتىڭ كەلتىرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, سوڭعى جيىرما جىلدا رەسپۋبليكا بويىنشا كۇزدىك بيدايدىڭ گەكتارلىق ءونىمى 2 توننا ەكەن. جازدىق بيداي ءتىپتى از – 1,3, ال بىزدە ورتا ەسەپپەن 5 توننا. ال, ەڭ جوعارى كورسەتكىش – 8,5. تريتيكالە (قارا بيداي مەن بيدايدىڭ بۋدانى) بۇرىنعى كورسەتكىش – 2,5-3 توننا بولاتىن, ءبىز بۇل كورسەتكىشتى 12 تونناعا دەيىن ارتتىردىق. ارپا بۇرىن – 1,5, قازىر – 3,5-4 توننا. س ۇلى دا وسى سياقتى, بۇرىن – 1,6 بولسا, قازىر – 4 (6) توننا. قىتاي بۇرشاق – 1,7 توننا, ءبىزدىڭ ورتالىق بۇل كورسەتكىشتى 6,6-عا جەتكىزدى. جوڭىشقا ورۋدان قازاقستان بويىنشا كورسەتكىش 5 تونناعا جەتكەن. ءبىز 8-9 توننادان ءونىم الدىق. جۇگەرىدەن قازاقستان 3-4 توننادان اسپاعان, ال ءبىز 18-گە جەتكىزدىك. بۇل ەندى جەكەلەگەن كورسەتكىشتەر عوي, ال جالپى ەگىستىك القاپ كولەمى دە, جالپى ءونىم دە بىرنەشە ەسە ءوستى. مىسالى, كوك بالاۋسانىڭ جالپى ءونىمى «بايسەركە-اگرونىڭ» وزىندە تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ كەلمەي تۇرعاندا 1000 توننا بولعان, قازىرگى كورسەتكىش بۇدان 20 ەسە كوپ. وسىعان قاراپ-اق, وسى ازعانتاي جىلدىڭ ىشىندەگى جەتىستىكتىڭ قانداي ەكەنىن باعامداي بەرۋگە بولادى, – دەيدى. اكادەميكتىڭ شارۋاشىلىقتاعى ءرولى دە وسىمدىك شارۋاشىلىعى بويىنشا كەڭەسشى. «قارا ءشىرىكتى قاراشىعىڭداي ساقتاۋ كەرەك», دەپ ءجيى ايتىپ وتىرعان عالىمنىڭ ايتۋىنشا, توپىراقتىڭ قۇنارىن ساقتاۋ ءۇشىن ورگانيكالىق ەگىستىككە اۋىسپالى رەجىم كەرەك ەكەن. ءبىر ءونىم ءبىر جەردە ەگىلە بەرمەۋگە ءتيىس. ءبىر ەگىستىك القاپقا ءبىر جىلى ءداندى داقىل ەگىلسە, كەلەر جىلى جوڭىشقا ەگىلەدى. ءبىر جەرگە ۇزاعىراق سەبۋگە بولاتىن قىتاي بۇرشاق قانا. ونىڭ ءوزى 3-4 مارتەدەن سوڭ الماستىرۋدى تالاپ ەتەدى, ال, قالعان داقىلدار جىل سايىن اۋىسىپ وتىرادى. بۇلاي بولماعان جاعدايدا ءونىمنىڭ كولەمى عانا ەمەس, ساپاسى دا تومەندەپ كەتەتىن كورىنەدى.بۇل ارنايى عىلىمي ورتالىق بولماسا, اناۋ-مىناۋدىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن شارۋا, – دەيدى راحىم المابەك ۇلى. – جەر مەن تۇقىم دايىن بولعان سوڭ دا بار ماسەلە شەشىلىپ كەتە سالمايدى. ەندى سەبۋ ماسەلەسى العا شىعادى. ەگىندى دە جايدانجاي ەگە سالۋعا بولمايدى. مەحانيزاتسيا كەرەك. بۇرىنعى ەسكى تەحنيكا ءسىزدىڭ كەرەمەت اسىل تۇقىمىڭىزدى دۇرىس سەبە الماۋى مۇمكىن. دۇرىس سەبىلمەگەن تۇقىم دۇرىس ءونىم بەرە المايدى. سول سەبەپتى, زاماناۋي تەحنيكالاردى شەت ەلدەردەن الدىرۋعا تۋرا كەلەدى. جاي عانا الدىرۋ جەتكىلىكسىز, قازاقستاننىڭ جەرىنە وڭتايلاندىرىپ, ارنايى تاپسىرىسپەن قايتا جاسالادى.
الەمدە ەت پەن ءسۇت ونىمدەرى جەتىسپەيدى
«بايسەركە-اگرو» جىلقى, تۇيە, ءىرى قارا, قوي وسىرۋمەن اينالىسادى. بۇل ءتىزىم الداعى ۋاقىتتا كەڭەيە تۇسپەك. 3500-گە تارتا ءىرى قارا بار. ونىڭ 2000-ى ەت شارۋاشىلىعىنا, قالعان 1500-ءى ءسۇت شارۋاشىلىعىنا باعىتتالعان. اسىل تۇقىمدى سيىرلاردى جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا كۇتىپ-باپتاۋدىڭ ارقاسىندا ءبىر جىلدا ءبىر سيىردان 9 توننا ءسۇت الىنادى. مۇنداي كورسەتكىش قازاقستان تاريحىندا بولماعان. رەسپۋبليكا بويىنشا بۇرىنعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش 2,5-3 تونناعا جۋىقتاعان. ءبىر تاۋلىكتە 78 ليتر ءسۇت بەرگەن رەكوردشى سيىر تۋرالى كەلمەي تۇرىپ حاباردار بولعانبىز. الەمدىك رەكورد – 110 ليتر. رەسەيدىڭ كورسەتكىشى – 82. ەلىمىزدە بۇرىنعى رەكورد 62 ليتر بولىپتى. دەمەك, جاڭا كورسەتكىش دامۋدىڭ باسى دەگەن ءسوز. بىزگە بۇل تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى تولەۋحان سادىقۇلوۆ: – جوعارى كورسەتكىش 78 ليتر بولعان سوڭ, وعان جەتەقابىل كورسەتكىشتەر دە بولادى عوي. بۇل رەكوردتى ماڭايلاپ ءجۇرگەن ون شاقتى سيىر بار. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ بۇل گەنەتيكالىق باسىمدىقتىڭ كورسەتكىشى. دەمەك, مۇنداي ءسۇتتى سيىرلاردىڭ سانىن ارتتىرۋعا بولادى دەگەن ءسوز. قازىر ون سيىر بولسا, بولاشاقتا جيىرماعا جەتەدى, وتىز بولادى... جۇزدەن اسادى... بۇل انشەيىن قۇرعاق بولجام ەمەس, ءبىز قازىر امەريكامەن بىرىگىپ لابوراتوريا اشىپ جاتىرمىز. جاڭاعىداي ءسۇتتى سيىرلاردىڭ ەمبريوندارىن الامىز دا, باسقا سيىرلارعا سالامىز. سول ارقىلى ءسۇتتى سيىرلاردىڭ سانىن كوبەيتەمىز. بۇل ارقىلى اسىل تۇقىمدى سيىرلاردى تەز ارادا كوبەيتۋگە مۇمكىندىك الامىز. دەمەك, ءسۇت شارۋاشىلىعى تەز داميدى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ جەتەكشى سالاسىنا اينالادى. بۇل – ەمبريونداردى ترانسپلانتاتسيالاۋ ارقىلى ءبىر اسىل تۇقىمدى سيىردان ءبىر جىلدا جۇزگە جۋىق تۇقىم الۋعا بولادى دەگەن ءسوز. عالىم بۇگىنگى تاڭدا الەمدە ەت جەتىسپەۋشىلىگى ورىن الىپ جاتقانىن ايتادى. مىسالى, ەت شارۋاشىلىعى سۇرانىستىڭ جارتىسىن عانا قاناعاتتاندىرا الادى. ءسۇت تە سولاي. بۇل جونىندە پروفەسسور: – بۇل دەگەنىڭىز اپاتتى جاعداي دەۋگە بولادى. سوندىقتان ەت, ءسۇت ءوندىرۋ, مال شارۋاشىلىعى دۇنيە جۇزىندە وتە ۇلكەن پروبلەماعا اينالىپ وتىر. قازىر قىتايدا ەتتىڭ باعاسى بىزدەگىدەن ون ەسە قىمبات. كورەيادا ءبىزدىڭ ولشەممەن العاندا 70 مىڭ تەڭگە. راس, ول جاقتا جالاقى جوعارىراق شىعار, بىراق, وسىنشالىق ايىرماشىلىق جوق قوي. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ەت ءوندىرۋدە ءبىر ءىرى قارا تۇقىمىنىڭ ءار ءتورت جىل سايىن 500 كەلى ەت بەرگەنى كىمگە كەرەك؟ ءتورت جىل بويى باعاسىڭ, بار بولعانى 500 كەلى. وندىرىستە ۋاقىت ۇلكەن ءرول وينايدى. مالدىڭ ءتولى نەعۇرلىم تەز سالماق جيناسا, سوعۇرلىم پايدالىراق بولماق. جەدەل جەتىلدىرۋ دەيدى مۇنى. ءبىز باعىپ وتىرعان ءتورت ءتۇرلى تۇقىم وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن ءتۇر. 18 ايلىعىندا 450-500 كەلىگە جەتەدى. بۇل سالماقتىڭ 60 پايىزى تازا ەت بولادى, دەمەك, ءبىر جارىم جىلداي ۋاقىتتا 300 كەلى ەت بەرەدى دەگەن ءسوز, – دەيدى. شارۋاشىلىقتا ون مىڭنان اسا قوي بار. ەدىلباي قويى جانە قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى قويى. قازاق حالقىنىڭ برەندى سانالاتىن ەدىلباي قويى دا تەز جەتىلەتىندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى ەكەن. ءماسەلەن, ءتورت ايلىق قوزى ورتا ەسەپپەن 47 كەلى تارتادى. كەيبىرەۋلەرى 55-56 كەلىگە دەيىن وسەدى. وسىنداي قوزىلاردى تۇقىمعا الام, كوبەيتەم دەگەندەر دە از ەمەس. دەمەك, «بايسەركە-اگرو» باسقا شارۋاشىلىقتاردىڭ دامۋىنا, ءونىمىن اسىلداندىرۋىنا ىقپال ەتتى دەگەن ءسوز. مۇنداي قوزىلاردىڭ پايداسى نە؟ قويدىڭ ەتىنە قاتىستى العاندا, قازىر الەمدە 80 پايىز قوزى ەتى تۇتىنىلادى. سەبەبى, وندا حولەستەرين از, مايلىلىق تومەن. بۇرىنىراقتا قوي شارۋاشىلىعى تەرى, ءجۇن ءۇشىن كوپ پايدالانىلعان. ال قازىر تەرىنى از پايدالانادى. تىگىن شارۋاشىلىعىنىڭ 70 پايىزىن ماقتا شارۋاشىلىعى قاناعاتتاندىرىپ وتىر. سول سەبەپتى, قويدى كوپ ەلدەردە ەت شارۋاشىلىعى ءۇشىن ءوسىرىپ جاتىر. ءبىز ات بايلاعان شارۋاشىلىقتىڭ باعىتى دا وسى. سەبەبى, سۇرانىسقا ساي جۇمىس ىستەۋ دە – ءىستى جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى.كەزەكتە تۇرعان ءىرى قارالار
سيىرلاردىڭ ساۋىن اپپاراتىنا ءوزى كەلەتىنىن ەستىسەك تە, اسا ءمان بەرمەگەنبىز. وقۋ-عىلىمي ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى مۇرات اليەۆتىڭ تانىستىرۋىمەن وعان دا كوز جەتكىزدىك. ءبىز كورگەندە سيىرلار ساۋىن اپپاراتىنىڭ الدىندا كەزەكتە تۇر ەكەن. ءدال وسى رەتپەن كۇنىنە كەم دەگەندە 4 مارتە ساۋىلادى. روبوت ءار سيىردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي جۇمىس ىستەيدى. الدىمەن جەلىندى تازالاپ جۋادى. سودان سوڭ, ءسۇتتىڭ ەڭ بەتكى قاباتىنداعى ازعانتاي بولىگىن بولەك ساۋىپ الادى (جەلىننىڭ ۇشىنداعى سۇتتە باكتەريالار بولۋى مۇمكىن). جانە ءار ساۋىن سايىن ءسۇتتىڭ قۇرامىن انىقتاپ وتىرادى. ۆيرۋس نەمەسە قان پايدا بولعان جاعدايدا كومپيۋتەر ارقىلى وپەراتورعا حابار بەرەدى. مۇنداي ءسۇت ورتاق قورعا قوسىلماي, لابوراتورياعا جونەلتىلەدى. اۋرۋعا شالدىققان بولسا, بىردەن ەمدەۋ كۋرسى تاعايىندالادى. ءسۇت بولىمىندەگى 1200 سيىردى 11 ادام عانا قاراپ وتىر. جەلدەتكىش ىستەپ تۇر, مۇرنىڭدى باساتىنداي ءيىس جوق. تويعان قوزىداي مونتيىپ بۇزاۋلار تۇر. ولار دا جاسىنا قاراي توپ-توپقا بولىنگەن. جاڭا تۋعاندارى ارنايى ۇيشىكتە, ەرەكشە كۇتىم مەن باقىلاۋدا بولادى. ەڭ ساپالى ءسۇت ارنايى سۇزگىدەن ءوتىپ بارىپ, سۋىپ قالماي تۇرىپ (40 گرادۋس) بەرىلەدى. مۇنداعى زەڭگى بابا تۇقىمىنا بەرىلەتىن جەم-ءشوپ تە ارنايى لابوراتوريادا دايىندالادى. ءتىپتى, سيىردىڭ قيىنا قاراپ, ونىڭ ءسىڭۋى مەن قورىتىلۋىن دا قاداعالاپ وتىرامىز دەيدى. ەگەر, دۇرىس قورىتپاعان جاعداي بولسا, سول ۋاقىتىندا ۆەتەريناريا ءبولىمىنىڭ ماماندارى ىسكە كىرىسەدى. ول زاڭدى دا, سونشاما مالدىڭ بىرەۋى اۋىرسا, بارىنە تارالۋى مۇمكىن. «مال – ءبىر جۇتتىق» دەپ, قۇدايعا تاپسىرىپ قاراپ وتىراتىنداي ەمەس, كەم دەگەندە ءار سيىر اي سايىن كەزەكتى تەكسەرۋدەن ءوتىپ تۇرادى. ...ءبىر سۋرەت كوز الدىمىزدان كەتپەيدى, الگى كەزەكتە تۇرعان سيىرلاردىڭ ءبىرىنىڭ جەلىنىنەن وزدىگىنەن ءسۇت سورعالاپ تۇردى. ازداپ وبالسىنعانداي بولعانىمىزبەن, بەرەكەگە بالادىق تا قويدىق. «يت باسىنا ىركىت توگىلگەن» دەپ اسپەتتەلەتىن توقشىلىقتىڭ بەلگىسى وسى شىعار, بالكىم... الماس ءنۇسىپ, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتەردى تۇسىرگەن نۇرمانبەت قيزات ۇلى الماتى وبلىسى
