جاسامپازدىق جولىندا جاسالار جاڭا قادام

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ جوباسىن جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنۋ جونىندەگى بۇل جولعى شەشىمى دە ەلدىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگىن, ماڭگىلىك ەل بولۋىمىزدى تەرەڭىنەن ويلاعاندىعى دەپ تانىدىق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ «بيلىك تارماقتارى اراسىن­دا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسە­لەلەرى جونىندەگى» ارنايى ءۇن­دەۋىندە «الداعى رەفورما ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ قيسىنى مەن تۇ­تاستاي قازىرگى زامانعى دامۋ قيسىنىنا ارقا سۇيەيدى. نەگىزگى ءمانى – پرەزيدەنت ءوزىنىڭ بىرقا­تار وكىلەتتىگىن پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرەدى. كۇشتى پرەزي­دەنتتىك ۆەرتيكال بىزگە مەملەكەت قالىپتاستىرۋداعى وراسان قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ بارىسىندا قاجەت بولدى. بۇل ۋاقىتىندا ءوزىن اقتادى», دەگەن ءسوزىن العا تارتا وتىرىپ, ەلباسى 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى كۇنى تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان كۇننىڭ ەرتەسىندە بارلىق ۇكىمەت مۇشەلەرىن جيناپ الىپ: «كانە, قايسىڭ مەملەكەت قۇرىپ كورىپ ەدىڭدەر؟ مەن دە مەملەكەت قۇرىپ كورگەن جوقپىن! "مەملەكەتتى ەندى قۇرامىز", دەپ كوڭىلىندەگى الاڭ جايلاردى دا, جان تولعانىسىن دا سەزدىرگىسى كەلمەي ايتقان وسى ءبىر اۋىز تاريحي ءسوزى ەل ىشىندە ءالى دە ايتىلارىنىڭ ويعا ورالاتىنى بار. ۇلى ۋاقىت سول مەملەكەتتى قۇرۋ ءۇشىن قازاقستانداعى پرەزي­دەنتتىك بيلىكتىڭ دەر ۋاعىندا ورنىق­تىرىلعانىن جانە دە حالقىمىزدىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ەل ءبيلى­گىن سەنىپ تاپسىرعانىن, ول ۇستا­نىمدارىن 1995 جىلى 30 تامىز كۇنى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋتسيامىزعا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر نەگىزىندە ءبىراۋىزدان بەكىتىپ بەرۋى ەلدىڭ دە, ەلباسىنىڭ دا كورەگەندىگىن ايعاقتايتىن دارا دا دانا شەشىم بولاتىن. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ بيلىگىن ءوز قولىندا ۇستاعان پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءار قادامى, ءار جارلىعى, ءار ايتقانى مەن ءار ءسوزى ءوزىنىڭ تۋعان ەلى مەن تۋعان حال­قى­نىڭ ارمان-مۇددەسىنەن, جالپى قازاقستاندىقتاردىڭ ماقسات­تارىنان تۋىنداپ جاتتى. ەلباسى ءوز ەلىنىڭ كوكەيىندەگىسىن جازباي تاني ءبىلدى, تانىپ تا كەلە جاتىر! ەلباسى حالقىن اداستىرعان جوق, كەرىسىنشە, حالقىن دا, ەلىن دە الەم الدىندا اسقاقتاتتى, ايبىنىمىزدى اسىردى, ءبارىمىزدى تاربيەلەپ ءوسىردى, ءوندىردى, قامقورلىعىن ءالى دە اياپ قالىپ وتىرعان جوق. سونىمەن بىرگە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ XXI عاسىردىڭ جاڭا الەمىنە جاڭا كوزقاراس, تىڭ ويلار مەن تىڭ باس­تامالار الا كەلدى. الەم دۇنيەنىڭ جاڭا مىڭجىلدىعىنىڭ جاڭا تاري­حىندا دوڭگەلەنگەن جەر شارىن جانە ونىڭ ۇستىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان بارشا ادامزاتتىڭ ءوزىن دە, ونىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگى مەن سان عاسىرلىق وركەنيەتىن دە ساق­تاپ قالۋدىڭ جانە سول ءۇشىن يادرو­لىق قارۋسىز الەم قۇرۋدىڭ امالىن ايتىپ, جوباسىن سىزىپ, جولىن كورسەتىپ بەرىپ, سوعان باس­تاماشى بولىپ وتىرعان جالعىز-اق پرەزيدەنتتى بىلەدى! ول – نۇرسۇلتان نازارباەۆ! جانە دە قازاقستان پرەزيدەنتى تۇتاسا بىتكەن الەمنىڭ ءبىر-بىرىنە سەنىممەن قاراۋ كوزقاراسىن الا كەلگەن, الەم مەملەكەتتەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ەندىگى ارقاۋى ءوزارا سەنىم مەن ءوزارا قۇرمەتتەۋشىلىك قانا بولا الادى دەگەن جانە سوعان ۇلگى تۇتارلىقتاي تىڭ دا باتىل قادام جاساي بىلگەن الەمدەگى بىردەن-ءبىر پرەزيدەنت, بىردەن-ءبىر ساياساتكەر! نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باتىل شەشىمىمەن قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى جانە سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋداعى تاريحي شەشىمى, سونداي-اق, ادامزاتتىڭ وسى زامانعى باس­تى قاتەرلەرى – لاڭكەستىك, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ تارالۋىنا, ترانسشەكارالىق قىلمىستىڭ وسۋىنە, ادام بالاسىنىڭ رۋحاني جان دۇنيەسىنە دە زارداپتى قاتەر توندىرەر مىڭ جىلدىقتار بويى قالىپتاسقان رۋحاني داستۇرلەردەن قول ۇزۋىنە جول بەرمەۋ, الەمدىك ءداستۇرلى دىندەردى قۇرمەتتەۋ مەن ساقتاۋ جولىنداعى ادامي قادامدارى دۇنيەنىڭ بۇگىنگى تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلعان جانە ءوزىنىڭ ءمانىن ماڭگى جويمايتىن پاراساتتىلىق دەپ تانيمىز. پرەزيدەنتىمىزدىڭ الەمدىك داۋ-جانجالداردى, قارۋلى قاقتى­عىستاردى بىتىمگەرشىلىك, ارااعايىندىقپەن شەشۋ جولىن­داعى ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن ايقىن ۇستانىمى دا قانى قىزىپ تۇرعان دۇنيەنىڭ ىستىعىن باسىپ, جاراستىرۋدىڭ جاڭا ءبىر تىنىسىن اشتى. كۇنى كەشەگى سيريا ماسەلەسىنە ارنالعان ەكى كۇندىك جەر-جاھاننىڭ نازارىن اۋدارعان «استانا پروتسەسى» وسىنىڭ ايعاعى. اڭگىمەمىزدىڭ وسى تۇسىندا: «تۋا ءبىتتى كيەلى ءبىر قاسيەتىمەن قازاق توپىراعىندا دۇنيەگە كەلىپ جانە دە ءوز ءداۋىرى وزىنە لايىقتاپ تۋعىزعان ادامزاتتىڭ ...ءبىر پەرزەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ... كوكىرەگىنە جاراتقاننىڭ ءوزى... العاشقى نۇرىمەن دە, ساۋلەسىمەن دە ونىڭ بويىنا قازىنالى اقىل, ءتۇپسىز تەرەڭ وي, سارقىلمايتىن سابىر, توزبايتىن ءتوزىم, جۇيرىك قيال, ەش نارسەمەن پار كەلمەس پاراسات, قايىرىمى مول كوڭىل, كەڭ جۇرەك, شەشىلە سويلەر شەشەن ءتىل مەن ءان توگەر كومەي, كوز جەتىپ كورە المايتىندى دا, قۇلاق ءتۇرىپ ەستي الماس­تى دا تاپ باسىپ تاني الار سەزىم قۇيىپ بەرگەن ەدى. سول قاسيەتتى دە كيەلى جاراتىلىس ءوزىنىڭ... ۇلىن مىڭ پالەدەن قورعاي ءجۇرسىن, ءارى ايبىنى, ءارى ءپىرى بولسىن دەپ قىزىل جولبارىستى يىعىنا بىرگە قوندىرعان-دى», – دەپ ەلباسىنىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىن تانىمىقتاعى وسى ءبىر اۋىز پىكىردى 2012 جىلى جارىق كورگەن «الەمدى جۇرەگىنە سىيعىزعان» دەرەكتى حيكاياتىمنان الىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ ۇندەس وقيعاسىمەن ورايلاستىرا سويلەۋدى دە ءجون سانادىق. ويتكەنى, ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك بيلىگىن ۇلتارالىق قاراما-قاي­شىلىقتار مەن ءتۇرلى كوزقاراستاردى ورتاق ءبىر مۇددەگە – تاتۋلىق پەن بىرلىك مۇددەسىنە توعىستىرا بىلگەن نازارباەۆ ساياساتىن بۇل كۇندەرى الەم مويىنداپ وتىرسا, مۇنى دا قازاق ەلىنىڭ باسىنا قونعان باقتىڭ ءبىرى دەپ ۇعىنعانىمىز ابزال. ەلباسى بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەسىنە ارناپ وتكىزگەن جۇمىس توبىنىڭ ءبىر وتىرىسىندا: «ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش, تۇراقتىلىقتىڭ ارقاسىندا ورنىقتى دامۋعا جول اشىلدى. ەلىمىزدى وسى باعىتىنان اجىراتپاي, ىلگەرى باستىرا بەرۋ ءۇشىن 5 ينستيتۋتتىق رەفورما ارقىلى ەلدى دەموكراتيالاندىرۋ قاجەت», – دەپ وسى ويىن ورتاعا سالا وتىرىپ, كونستيتۋتسياعا بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزۋدىڭ باتىل ءارى قاجەتتى ۇسىنىستارى جاسالدى. اسىرەسە, ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ مەملەكەتتى باسقارۋداعى ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. كونس­تيتۋ­تسيالىق وزگەرىستەردە پارلا­مەنت پالاتالارىنىڭ ۇكى­مەت مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتىن باقى­لاۋ وكىلەتتىگىن كۇشەيتۋ ارقىلى ءجا­نە دە ۇكىمەتتىڭ پالاتا­لار ال­دىندا جاۋاپتى بولادى دەپ بەلگىلەنۋى دە ەلىمىزدىڭ الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق, وزگە دە باعدار­لامالاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن قاداعالاپ, ءىستى تياناقتاپ وتىرۋعا دا نەگىز بولارى ءسوزسىز. سونداي-اق, وزگەرىستەردىڭ ءبىر پاراسى سوت جۇيەسى مەن پروكۋ­را­تۋ­رانىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن ناقتىلاۋدى قامتيتىن بولادى. بۇل ادام قۇقىن قورعاۋداعى جانە زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى جاڭا ءبىر دەموكراتيالىق قادام رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر. قانداي جاعداي بولسا دا, ەل­با­­سىنا سەنگەن جانە ءالى دە سەنىپ كەلە جاتقان قازاقستان قوعا­مى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل جول­عى ۇندەۋىن دە, بۇل جول­عى ايت­قاندارىن دا زور قاناعات سەزىم­مەن قابىلدادى. تاۋەل­سىز­دىگىمىز­دىڭ شيرەك عاسىرلىق كەزە­ڭىندە حالقىمىز ەلباسىنىڭ ۇلگى-ونە­گەسىمەن ساياساتتا سابىرلى بولۋدى ۇيرەندى. ەلباسىنىڭ ۇستانىمى نەگى­زىندە ەلدىڭ بىرلىگى مەن ىنتى­ماعىن بارىنەن دە جوعارى قويۋدىڭ قانشالىقتى باعالى دا قۇندى ەكەن­دىگىنە كوزىمىز ايقىن جەتىپ وتىر. ەندىگى ارادا قوعامدا جۇرگىزىلەتىن كەز كەلگەن رەفورما, كەز كەلگەن وزگەرىستەر بولسىن, سولاردىڭ ءبارى دە ەلدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن ۇيىس­تىرۋدى ودان ءارى تەرەڭدەتۋدى كوز­دەگەندە عانا تابىستى بولارى ەشبىر كۇمان-كۇدىك تۋعىزباۋى كەرەك. بۇعان ەلباسىنىڭ ومىرلىك ۇستا­نىمى, جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتى مەن رەفورمالارى ايقىن دالەل. بۇل ءسوزىمىزدىڭ ءبىر جەلىسىن بۇ­رى­ندارى ايتىلعان مىنا ءبىر ءپى­كى­رى­مىزدەگى: «ەلدىڭ تىنىش­تىعى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇراق­تىلى­عىنىڭ كەپىلى. ەل تىنىشتىعى ەڭ اۋەلى ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ الاڭداماي ءومىر ءسۇرىپ, الدا تۇرعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى مىنا ءدۇبىرلى دۇنيە دۇرمەگىنىڭ شاڭىن قاۋىپ قالماس ءۇشىن كەرەك. ەل بولىپ قالۋ ءۇشىن, ەگەمەندىكتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن كەرەك! بىزگە كەرەگى دە سول – ەل مەن ەگەمەندىك! قالعانىنىڭ ءبارى دە وتكىنشى! نازارباەۆ نەنى دە بولسا ەلىمەن بىرگە كوردى, ەلىمەن بىرگە ءتوزدى, ەلىمەن بىرگە جەڭدى! ءبىز تاۋەلسىز ەل بولعانىمىزدى ايداي الەمگە باتىل جاريالاعاننان كەيىن, ايداي الەمگە باتىل ءۇن قاتىپ, باتىل قادام دا جاساۋىمىز كەرەك ەدى. سونى جاساي بىلدىك! سونى جاساتا ءبىلدى ەلباسىمىز!» دەگەن وسى ءبىر ويىمىزدى قايىرا ءبىر جاڭعىرتا وتىرىپ, كونستي­تۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ جوباسىن جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنۋ جونىندەگى ەلباسىنىڭ بۇل جولعى شەشىمى دە ەلدىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگىن, قازاق ەلىنىڭ ماڭگىلىك ەل بولۋىن تەرەڭىنەن ويلاعاندىعى دەپ تانىدىق. سول ءۇشىن دە ەلباسىنا ريزامىز! جابال ەرعاليەۆ, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى