باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردىڭ تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى جاعدايى تۋرالى نە بىلەمىز؟

تۇرمەگە تۇسكەن جاننىڭ جاعدايى جاقسى بولمايتىندىعى بارشاعا ءمالىم. ەسىك, تەرەزەسى تورلانعان تار بولمەدە بىرنەشە ادام بولىپ نەمەسە دالىزدەي سوزىلعان جايدا قاتارلاسا ءتىزىلىپ جاتاتىن سوتتالعاندار اراسىندا نەبىر قىلمىسكەردىڭ جۇرەتىندىگى تاعى بەلگىلى. تار قاپاستا سانداعان جىلدى بىرگە وتكىزەتىن ولاردىڭ وزىندىك ەرەجەلەرى جانە بار. ارينە, ادامعا قايدا جۇرسە دە ءومىر ءسۇرۋ كەرەك. ال باس ەركىنەن ايىرىلعان جان بەلگىسىز ورتانىڭ جازىلماعان ەرەجەسىن امالسىز ۇستانۋى ءتيىس. سوندىقتان تۇزەۋ مەكەمەسى سوتتالعاندى تۇزەيدى دەگەنگە دە قازىر ەكىنىڭ ءبىرى سەنە قويمايدى. دەمەك, باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, تەمىر تورعا توعىتىلعان ادامنىڭ تاعدىرى تالكەككە تۇسەدى دەگەن راس ءسوز. ەندەشە, جازاعا تارتىلىپ سوتتالعانداردىڭ جيىلعان ورتاسى جاڭا قىلمىسكەرلەردى تۋىنداتاتىن ورتاعا اينالىپ كەتپەي مە؟ وعان سەبەپ تە جوق ەمەس. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كانىگى قىلمىسكەرلەردىڭ قاتارى­نا ءالى قىلمىس الەمىنە دەندە­مەگەندەردى قوسىپ, قوساقتاي بەرۋدىڭ قانشالىقتى پايداسى مەن زيانى بار ەكەنىن قازىر قوعام جاقسى بىلەدى. بىراق ناقتى قىلمىس جاساعانداردىڭ جۇگەنسىز جۇرگەنى زاڭعا قايشى عوي. سوندا, الدىمەن, باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ادام ءوزىنىڭ نە ءۇشىن مۇنداي جازاعا تارتىلعانىن ناقتى ۇعىنۋى, سەزىنۋى جانە وعان مويىنسۇنىپ, جازا ءتارتىبىن تولىق قابىلداۋى ءتيىس. بابالارىمىزدىڭ: «اداس­قاننىڭ ايىبى جوق, قاي­تىپ ءۇيىرىن تاپقان سوڭ» دەگە­نىندەي, قىلمىس جاساپ, بىراق ايىبىن ۇعىنىپ, قوعامعا ءتۇزۋ ازامات بولىپ ورالعىسى كەلەتىندەرگە قولداۋ بىلدىرگەن دۇرىس. قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋدىڭ نەگىزى – وسى. ارينە, تۇرمە اتى قانشا­لىقتى ۇرەيلى ەستىلگەنىمەن, ادامداردىڭ دا ادامى بار دەگەندەي, ولاردى تاۋبەسىنە كەلتى­رەتىن, ايتەۋىر, ءبىر امال بولۋى قاجەت. جانە ول ادام تار قاپاسقا قامالعانىمەن, ونىڭ ادامي قۇ­قى ءبارىبىر ساقتالۋى ءتيىس. مىنە, وسى جوعارىداعى ايتىلعان بار­لىق وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ پەنيتەنتسيارلىق جۇيەسى جىلدان جىلعا جاڭا ۇلگىلەر مەن ءتيىمدى وزگەرىستەردى قولدانىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – پروباتسيا قىزمەتى. پروباتسيانىڭ ەكى تۇرىنە, ياعني ونىڭ سوتقا دەيىنگى جانە پەني­تەنتسيارلىق پروباتسيا دەگەنگە توقتالىپ وتكەن دۇرىس. سوتقا دەيىنگى پروباتسيا كۇدىكتىلەر مەن ايىپتالۋشىلارعا الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق كومەك كورسەتە وتىرىپ, ولاردىڭ مىنەز-قۇلقىن تۇزەۋگە باعىتتالعان. مۇنىڭ كامەلەتكە تولماعاندارعا, مۇگە­دەكتەرگە, 58 جاستاعى جانە ودان اسقان ايەلدەرگە, جۇكتى ايەل­دەرگە, ءۇش جاسقا دەيىنگى جاس بالالارى بار ايەلدەرگە تىكەلەي قاتىسى بار. ونىڭ ماقساتى – قىلمىستىق احۋالدى ىزگىلەندىرۋ بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ناقتىلاپ ايتقاندا, پەنيتەنتسيارلىق پروباتسيا ءتۇرى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندە باس بوستان­دىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازاسىن وتەپ جۇرگەندەرگە قولدانىلادى. بۇل جاڭا ەكى ۇلگىنىڭ ەندىرىلۋىنە بايلانىستى ەلىمىزدە ەسەپتە تۇرعانداردى باقىلاۋدىڭ ساپالى امالى مەن جۇيەسى قالىپتاستى. بۇل ءوز كەزەگىندە جازالاردى ورىنداۋ جۇيەسىن «نەلسون مان­دەلانىڭ قاعيدالارى» دەپ اتالاتىن, ياعني سوتتالعانداردى ۇستاۋدىڭ 1955 جىلى بۇۇ كون­گرەسىندە قابىلدانعان جەڭىل تالاپتارىنا سايكەس كەلتىرۋ بولىپ تابىلادى. وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جولىندا ەلىمىزدىڭ پەنيتەن­تسيارلىق جۇيەسى ەلەۋلى وزگە­رىستەر جاسادى. جۇرگىزىلگەن رەفورمالار ديناميكالىق جانە كەشەندى سيپاتقا يە بولدى. قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋدە بىرقاتار جۇمىس­تار جۇزەگە اسىرىلدى, زاڭناما جەتىلدىرىلدى. سوتتالعاندارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ تولىق كولەم­دە جۇرگىزىلەتىن بولدى جانە تۇرمىستىق جاعدايلارى, تاماق­تانۋ جاقسارىپ, تۇزەۋ مەكە­مە­لەرى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكى­زىلدى. قاج كوميتەتى باس بوستان­دىعىنان ايىرۋ ورىندارىنداعى قۇقىقتىق ءتارتىپتى كۇشەيتۋ, سون­داي-اق قىلمىستىق جازالار­دى ورىنداۋ ۇدەرىسىن ءارى قاراي جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ۇيىم­داس­­تىرۋشىلىق-پراكتيكالىق جۇمىستارىن «100 ناقتى قا­دام» ۇلت جوسپارى اياسىندا ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇل ورايدا, وتكەن جىلى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى «پرو­باتسيا تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. سونىمەن قاتار, پرە­زيدەنتتىڭ 2016 جىلعى 8 جەلتوق­سانداعى جارلىعىمەن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان جانە پروباتسيا قىزمەتىندە ەسەپتە تۇرعان ازاماتتاردى الەۋمەتتىك وڭالتۋدىڭ 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى ستراتەگياسى, ال ۇكىمەتتىڭ 2016 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى قاۋلىسىمەن وسى ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى. سونىمەن قاتار, ەكى جىلدان بەرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جاڭا قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋ زاڭنامالارىن پراكتيكادا قولدانۋدا. جالپى, وسى جاڭالىقتىڭ ارقاسىندا, ياعني زاڭنامالاردى ىزگىلەندىرۋ جانە بىرقاتار باپتاردى قىل­مىستىق سيپاتتان ارىلتۋ سوت­تالعانداردىڭ سانىن بىردەن ازايتۋعا سەپ بولدى. قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنەن العان مالىمەت­تەرىمىزگە ساي, بىلتىرعى جىلى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان 13 مىڭنان اسا ادامنىڭ 74 پايىزى ىزگىلەندىرۋ اكتىلەرىن قولدانۋ تارتىبىمەن بوساتىلسا, 4,5 مىڭ ادام شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلىپتى جانە 5 مىڭعا جۋىعىنىڭ جا­زاسى نەعۇرلىم جەڭىل جازا تۇرىنە اۋىستىرىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە 2015 جىل­مەن سالىستىرعاندا, تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى ادامداردىڭ سانى 10 پايىزعا, ال جاڭا زاڭنا­مالاردى قولدانۋ كەزەڭىندە 25 پايىزعا ازايعان. بۇل ءوز كەزە­گىندە 7 تۇزەۋ مەكەمەسىن جا­بۋعا, سول ارقىلى جالپى ما­تە­ريال­دىق-تۇرمىستىق قامتا­ماسىز ەتۋدىڭ جاقسارۋىنا جول اشتى. جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ اراسىندا تاربيە جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋگە, ءبىلىم بەرۋگە جانە ولاردى بوستاندىققا دايارلاۋعا دا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىن بولدى. تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ اۋماعىنداعى 104 ءبىلىم بەرۋ ورنىنان وتكەن جىلى 1200-گە جۋىق سوتتالعان جالپى ورتا ءبىلىمى تۋرالى كۋالىك السا, بۇدان باسقا 3 مىڭعا جۋىق سوت­تالعان ادام ءتۇرلى ماماندىقتار بويىنشا وقىپ, تيىسىنشە كاسىپ يگەردى. جەكە كاسىپ اياسىندا 52 سوتتالعان كادەسىي, جيھاز جاساۋ, اياق كيىم تىگۋ, قۇس ءوسىرۋ بويىنشا ءوز ءىس­تەرىن اشتى. مەكەمەلەردە مەتالل بۇ­يىم­­­­­دارى, كەڭسە جانە مەكتەپ جي­ھازدارى, قۇرىلىس ماتە­ريالدارى, تىگىن بۇيىمدارى شىعارىلادى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى وندىرىلەدى, مال, ءوسىم­دىك شارۋاشىلىعى دامۋدا. بۇدان وزگە, قاج-دىڭ 47 مەكەمەسىندە ەڭبەك نارىعىنا قاجەتتى 35 جۇمىس ماماندىعى, ياعني اعاش ۇستاسى, سىلاقشى-ماليار, سانتەحنيك, ەلەكتر-گاز دانەكەرلەۋشى, تىگىنشى, اسپازشى, ت.ب. بويىنشا كاسىبي دايارلىق قامتاماسىز ەتىلدى, وسىنىڭ اياسىندا 2016-2017 وقۋ جىلدارى 3139 سوتتالعان ءبىلىم الۋدى باستادى. بۇگىنگى كۇنى سوتتالعانداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى 68 پايىزدى قۇرايدى, بۇل وتكەن جىلعا قاراعاندا 15 پايىزعا ارتىق. وسىنىڭ ار­قاسىندا سوتتالعاندار جالپى سوماسى 970 ملن تەڭگە زالالدى وتەگەن. بۇعان قوسا, سوتتالعاندار اراسىندا تۋبەركۋلەزبەن اۋىر­ۋ كورسەتكىشى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 28,5 پايىزعا ازايىپتى. مەملەكەت باسشىسى قول قويىپ, بۇگىنگى تاڭدا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭنىڭ دا ورنى بولەك. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە: «راقىمشىلىق – مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن ىزگى قادام» دەگەن بولاتىن. قىلمىستىق كودەكستىڭ 78-بابىنا سايكەس, راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى اكتiنi قازاقستان پارلامەنتi جەكە-دارا ايقىندالماعان ادامدار توبىنا قاتىستى عانا شى­عارادى. قىلمىستىق تەرىس قىلىق نەمەسە ونشا اۋىر ەمەس نەمەسە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس جاساعان ادامدار راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى اكتiنىڭ نەگiزiندە قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتىلۋى مۇمكiن. اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىس جاسا­عانى ءۇشىن سوتتالعان ادامدارعا تاعايىندالعان جازانىڭ مەرزىمى قىسقارتىلادى. راقىم­شىلىق ارقاسىندا جازاسىن وتەگەن نەمەسە ونى ودان ءارi وتەۋ­دەن بوساتىلعان ادامداردان سوتتالعاندىعى الىنىپ تاستالۋى دا ابدەن مۇمكىن ەكەن. بۇگىنگى كۇنگى كورسەتكىش بويىنشا ەلىمىزدە اتالعان زاڭنىڭ كۇشى 24 مىڭنان استام ادامعا قاتىستى قولدانىلادى. ولاردىڭ اراسىندا كامەلەتكە تولماعان بالالار, مۇگەدەكتەر, ەگدە جاستاعى ەرلەر مەن ايەلدەر بار. البەتتە, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىندە الدا ورىندالاتىن مىندەتتەر ءالى دە كوپ. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»