ۇلاعات ۇياسى (سۇحبات)

تاياۋدا «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ باسقارما ءتورايىمى كۇلاش شامشيدينوۆامەن كەزدەسىپ, اتالعان ءبىلىم ورداسىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى مەن تىڭ جوبالارى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – كۇلاش نوعاتايقىزى, مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ وزگەرۋى تيىستىگىن ايتا كەلىپ, ۇلتجاندىلىقتى دامىتۋعا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. ءال­بەتتە, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپ­تەرى وقۋشىلارىنىڭ اعىلشىن ءتىلىن, جاراتىلىستانۋ ءىلىمىن, ءىت تەحنولوگيانى مەڭگەرۋى قاپىسىز ەكەنىنەن حابار­دارمىز. ال وقۋشىلاردى ۇلت­جان­دىلىققا تاربيەلەۋدە مەكتەپ­تەرى­ڭىزدە قانداي جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر؟ – جالپى, بالالاردىڭ تاربيەسىنە ءمان بەرۋ كەرەكتىگى ۇنەمى ايتىلىپ كەلەدى. مەكتەپتەرىمىزدە ۇلتجان­دى­لىق­تى دامىتۋ ءتۇرلى جوبالار مەن ۇل­ت­تىق دۇنيەتانىمداعى نەگىزگى كوم­پو­نەنت­تەردى وقىتۋ پروتسەسىمەن ۇشتاستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. تاربيە وقۋ ۇدەرىسىمەن ءبىرتۇتاس جانە «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىنىڭ قۇندى­لىقتارى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. وتانشىلدىق – ادامنىڭ تۋعان ەلىنە, تىلىنە, سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتىنە سۇيىسپەنشىلىگى, ونىڭ بولاشاعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى. ارينە, بۇل مەكتەپ قابىرعاسىندا قالىپتاسىپ, ۇلكەن ومىردە جالعاسىن تاباتىن قاسيەت. ۇلتىمىز ءۇشىن «شاڭىراق» ۇعىمى وتە ماڭىزدى. وقۋشىلار اراسىندا حال­قى­مىزدىڭ قامقورلىق, ىنتىماق­تاس­تىق, اۋىزبىرلىك, كومەك قولىن سوزۋ سىندى قاستەرلى ۇعىمدارىمەن وقۋشىلاردىڭ ءوزىن ءوزى تاربيەلەۋىن «شاڭىراق» قاۋىمداستىعى نەگىزىندە ۇيىم­داس­تىردىق. ماقساتىمىز – قازاق­ستان­دىقتاردىڭ ءبىرتۇتاس ەل ەكەنىن كورسەتۋ. بۇگىندە 20 نازارباەۆ زيات­كەرلىك مەكتەبىندە 280 «شاڭىراق» قاۋىم­داستىعى بار. قازاق تىلىندە وقي­تىن جوعارى سىنىپ جانە ورىس ءتىلىن­دە وقيتىن تومەنگى سىنىپ بالا­لارى ءبىر «شاڭىراققا» بىرىگەدى. بىرگە ساباققا دايىندالىپ, مەكتەپتەگى شارا­ل­ارعا قاتىسادى, جوبالار جاساپ, ءتىل مەڭگەرەدى, باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناسىن قالىپتاستىرىپ, الەۋ­مەت­تىك بەلسەندىلىككە, زەرتتەۋ داعدى­لارىنا ۇيرەنەدى. مەكتەپىشىلىك شارالاردا, ينتەللەكتۋالدى سايىستاردا بەلسەندىلىك تانىتقان ۇزدىك «شاڭىراق» قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەلەرى «تۋعان ەلگە – تاعزىم» ولكەتانۋلىق-زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىنا قاتىسادى. اتالعان ەكسپەديتسيا بارىسىندا جاس ورەندەرىمىز جوشى حان, الاشا حان, توقتامىس جانە ەدىگە باتىرلار ءجۇرىپ وتكەن, ەلباسى سۇحبات بەرىپ, ايرىقشا اتاپ وتكەن قاسيەتتى ۇلىتاۋدا بولدى. ساۋران, سىعاناق قالالارىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. «تاراز – عاسىرلار كۋاسى» مارشرۋتى نەگىزىندە عاسىرلار بويى ساقتالعان ەسكەرتكىشتەر مەن قالاشىقتاردى زەرتتەدى. جالپى, وقۋشىلار 152 تاريحي, گەوگرافيالىق, يندۋستريالىق, مادەني نىساندارمەن تانىسىپ, تاقىرىپتىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى, 15 نىساندا دالالىق زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىن جاسادى. مىنە, وسىنداي ماز­مۇنى تەرەڭ جوبالار ارقىلى ۇلت­جان­دىلىقتى وقۋشىلار بويىندا قالىپ­تاستىرۋعا دەن قويۋدامىز. – ۇلتجاندىلىق دەگەننەن شىعا­دى, «قازاقتى قازاق دەسە ماقتا­نا­مىن» دەپ وتكەن مىرجاقىپ, احمەت, ءاليحاندار قۇرعان ايگىلى الاشوردا ۇكىمەتىنە بيىل 100 جىل تولادى. ەلباسى ايتقانداي, زيات­­كەر ۇلتتى قالىپتاستىرۋدا الاش زيالىلارىنىڭ بولمىسىمەن, ەڭبەگى­مەن تانىسۋ دا كەلەشەك ۇرپاقتىڭ وي-ساناسىن ۇلتقا بۇرا تۇسەتىنى داۋسىز. وسى ىسپەتتى تاريحي داتالار ءبىلىم باعدارلاماسىنا ەنگىزىلە مە؟ – 2012 جىلدان بەرى «تۋعان ەلگە – تاعزىم» ەكسپەديتسياسىنىڭ تۇراقتى مارشرۋتى سەمەي شاھارىنا, ونىڭ ىشىندە «سەمەي – ۇلىلاردىڭ مەكەنى» اتاۋى­مەن الاش قوزعالىسى جانە الاش­وردا ۇكىمەتى قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋگە ارنالىپ كەلەدى. وقۋشىلارىمىز ارحيۆتە وتىرىپ, جوبالار دايىندايدى, قۇندى دەرەكتەردى پايدالانىپ, ەسسە جازادى. بيىل سەمەي جانە قاراعاندى قالالارىنداعى ۇستازدارىمىز «الاش» قوزعالىسى جانە الاشوردا ۇكىمەتى: قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىنداعى ورنى» دەپ اتالاتىن 9-10-سىنىپ وقۋ­شى­­لارى­نا ارنالعان ەلەكتيۆتى كۋرس باع­دار­­لاماسىن ازىرلەدى. ماقسات – الاش زيا­لىلارىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ءومىرىن جاڭا ساپاعا كوتەرۋدەگى تىڭ يدەيالارى مەن باعدارلامالارىن وقۋشىلارعا جەتكىزۋ. بۇدان بولەك, «اقىلدى بەيسەنبى» اتتى عالىمدارمەن كەزدەسۋ اياسىندا الاشتانۋشى عالىم مامبەت قويگەلدىنىڭ دارىستەرىن وتكىزدىك. اعىمداعى جىلى «تۋعان ەلگە – تاعزىم» ەكسپەديتسياسىن «الاش ىزىمەن» تاقىرىبى اياسىندا ۇيىم­داستىرۋ كوزدەلگەن. – پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋدا ۇكىمەتكە ءۇش ءتىلدى وقۋعا كەزەڭ-كەزەڭى­مەن كوشۋ ماسەلەسى بويىنشا ۇسىنىس­تار ازىرلەۋدى تاپسىردى. بۇگىندە حالىق اراسىندا ۇشتىلدىلىك جونىندە تۇسىنبەۋشىلىك بار ەكەنى بەلگىلى. بۇل جوبا بويىنشا وزدەرىڭىز جيناعان باي تاجىريبەمەن بولىسە الاسىزدار ما؟ – حالقىمىز «جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل, جەتى ءتۇرلى ءىلىم ءبىل», دەپ باعزى زاماندا ايتقان. سەبەبى ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى كەرۋەندەرمەن ساۋدا-ساتتىق, سان الۋان مادەنيەت ارقىلى ءتۇرلى حالىقتاردىڭ تىلدەرى دە تاراپ وتىرعاندىعى تاريحي مالىمەتتەردەن بەلگىلى. سوندىقتان بولار, ۇشتىلدىلىك ەلى­مىز­دىڭ ءبىلىم سالاسىندا, مەملەكەت تاريحىندا دا جاڭا ۇعىم ەمەس. ءبىز ءىس جۇزىندە پاندەردى ءۇش تىلدە وقى­تۋ­دان بۇرىن ءتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىز­دىك. مىسالى, الدىمەن قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسىن زەرتتەگەن لينگۆيست عالىمدار قاتارىندا احمەت بايتۇر­سىن ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى مەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەڭبەكتەرىن زەردەلەدىك. بۇگىندە اتالعان عالىم­دار­دىڭ زەرتتەۋلەرى قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ تەو­ريا­لىق جانە ادىستەمەلىك نەگىزى رە­تىن­دە قولدانىلادى. ەڭ باستىسى, ءبىز­دىڭ مەكتەپتەردە قازاق, ورىس, اعىل­شىن تىلدەرىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەم­لەكەت­تىك ءتىلىمىزدى ساقتاپ, دامىتۋعا, الەم­دىك قاۋىمداستىققا ورىس جانە اعىل­شىن تىلدەرى ارقىلى كىرىگۋگە با­عىت­تالىپ وتىر. جالپى, بالالاردى وزگە تىلدە وقىتۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءتىل­دى مەڭ­گەرۋ دارەجەسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. سون­دىق­تان ءبىرىنشى, قازاق, ورىس, اعىل­شىن تىلدەرى جەكە ءپان رەتىندە وقىتى­لادى, سونىمەن قاتار سىنىپتان تىس تاربيە جۇمىسى جۇرگىزىلەدى. ءبىر عانا مىسال, 2012 جىلى شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋديا­سى جانە پرەزيدەنتتىڭ تەلەراديوكەشەنى قازاق تاريحىنا بايلانىستى 100 ءفيلمدى وقۋ پروتسەسىنە پايدالانۋ ءۇشىن ءبولىستى. اتالعان فيلمدەردى وقۋ­شىلاردىڭ تىلدىك داعدىلارىن دامى­تۋعا كەڭىنەن قولدانامىز. وقۋشى­لار فيلمدەردى تاقىرىپقا ساي مەك­تەپ­تەگى تەلەستۋديادا وڭدەپ, تاريح ساباق­تارىندا «وقيعا ورنىنان رەپورتاج» دايىندايدى. ءبىر رەپورتاجدى دايىنداۋ ءۇشىن وقۋشى بۇكىل ءفيلمدى كورىپ, تۇيگەن ويىن ءماتىن تۇرىندە قاعازعا ءتۇسىرىپ, كەيىن 1-2 مينۋتتىق بەينەسيۋجەت ازىرلەيدى. بۇل رەپورتاجدى ءۇش تىلدە تۇسىرەدى. مىنە, وسى ارقىلى بالاعا مونتاج جاساۋ, ءماتىن جازۋ, ءوز ويىن جەتكىزۋ سەكىلدى بىرنەشە داع­دى­لاردى مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرى­لە­دى. بىزدە «زياتكەرلىك مەكتەپتەر وقۋ­شى­لارىنا وقۋعا ۇسىنىلاتىن 100 كىتاپ» جوباسى بار, كىتاپتاردىڭ سانى انىق­تالعان, 60 شىعارما – قازاق تىلىندە, 20-سى – ورىس, 20-سى اعىلشىن تىلىندەگى تۋىن­دىلار. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا بالا­لاردىڭ بويىندا سىني تۇرعىدان ويلاۋدى قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. سىني تۇرعىدان ويلاۋ ىزدەنۋدەن باستالماي ما؟ وقۋشى ىزدەنەدى, ماتە­ريال جيناقتايدى, تالداۋ جاساپ ۇيرەنەدى. زياتكەرلىك مەكتەپتەردىڭ ۇستازدارى ءوز تاجىريبەسىمەن ءبولىسۋ ءۇشىن ونلاين پلاتفورما جاساقتادى. بۇل پلاتفورما فورۋم جانە جۇيەلىك-ادىستەمەلىك كەشەن رەتىندە قولدانىلادى. ونىمەن قاتار, مەكتەپتەردىڭ كىتاپحانا قورلارىن اتاپ وتۋگە بولادى. قور قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندەگى باسپالاردى قامتيدى. وقۋ ۇدەرىسىندە نەگىزىنەن تۇپنۇسقا ماتەريالدار قولدانىلادى. – ۇشتىلدىلىككە جالعاس ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى. قازىر ءبىر­قاتار پاندەر قازاق تىلىندە وقى­تىلادى. ەگەر وقۋشى ورىس­تىلدى بولسا بۇل پاندەردى يگەرۋ قانشا­لىقتى مۇمكىن بولماق؟ – ءيا, وتە ورىندى سۇراق. سەبەبى, بۇل ماسەلە قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن بالالاردىڭ «قازاقستان تاريحى», «گەوگرافيا», «قازىرگى الەمدەگى قازاقستان» سىندى بىرقاتار كۇردەلى پاندەردىڭ مازمۇ­نىن تۇسىنۋىمەن, جازباشا, قازاق تىلىندە اۋىز­شا تىلدىك داعدىلارىن دامىتۋىمەن بايلانىستى. سوندىقتان ءبىرىنشى­دەن, وقۋ­شىنىڭ تىلدىك دەڭگەيىن بەلگىلى ءبىر دارەجەگە دەيىن كوتەرەمىز. قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن وقىتقاندا ورتاق تاقىرىپتار پايدالانامىز. وقۋ ۇردىسىندە ادەبي ماتىندەرمەن قاتار, بالاعا كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن تانىس قۇبىلىستارعا ارنالعان ماتىندەر, گازەت-جۋرنالدار دا پايدالانىلادى. بۇدان بولەك, قازاق ءتىلى ماسەلەسى وقۋ پروتسەسىمەن شەكتەلمەيتىنىن, تاربيەمەن ۇشتاسىپ جاتاتىنىن ايتقىم كەلەدى. قازاق ءتىلىن دامىتۋ جانە مادەني مۇرانى ساقتاۋعا ۇلەس قوسۋعا باعىتتالعان ءبىر­نەشە مازمۇنى تەرەڭ جوبالار بار. اتاپ ايتقاندا, 2014-2015 وقۋ جىلىنان باس­تاپ جۇزەگە اسىرىلا باستاعان «قازاق اندەرى», «قازاق كۇيلەرى» جوبالارى وقۋشىلار اراسىندا قازاق ءتىلىنىڭ تىلدىك ورتاسىن جەتىلدىرۋ, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن مۋزىكا ارقىلى پاتريوتتىقتى دامىتۋ, مادەني قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋعا ۇلەستەرىن قوسۋعا دايىن بولۋعا تاربيلەۋدى كوزدەيدى. وقۋشى ءاننىڭ, كۇيدىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ارقىلى وقۋ باعدارلامالارىندا جوق كوپتەگەن ماعلۇماتتارمەن تانىسادى. ۇلتتىق مۋزىكامىز بەن تەرەڭ تاريحىمىزدىڭ نەگىزىندە تاربيەلەنگەن بالالارىمىزعا ۇلكەن ۇمىتپەن قارايمىز. سول سەكىلدى «اۋىلداعى ەكى اپتا» الەۋمەتتىك ءتاجى­ري­بەسى – ۇلتتىق مادەنيەت پەن سالت-ءداس­تۇرلەردى تانىپ, اۋىلدىڭ تۇرمىس-ءتىر­شىلىگىن بىلۋگە باعىتتالعان جوبا. باستاپقىدا جوباعا 7-8-سىنىپتىڭ 556 وقۋشىسى قاتىسسا, بۇگىندە 4500-گە جەتتى. ۇيىرمەلەردىڭ دە مازمۇنى ۇلتتىق تانىمعا قۇرىلعان. مىسالى, قىش­پەن جۇمىس ۇيىرمەسىندە وقۋشىلار وتىرار­دان ارنايى الىنعان ساز بالشىقتان قىش قۇمىرا, باسقا دا بۇيىمدار ازىرلەيدى. شي توقۋ, كيىز باسۋ, كىلەم توقۋ, كەستە تىگۋ سەكىلدى ۇلتتىق قولونەرىمىزدى ۇيرە­تە­مىز. قازاق ءتىلىن دامىتۋعا بايلانىس­تى بالا­لار «قازاقشا ۋيكيپەديا» جو­باسى­­مەن اينالىسادى. 2013 جىلدان باس­تاپ ءبىزدىڭ مەكتەپتەردەن 2000 وقۋشى Wikipedia-عا عىلىم, تاريح, مادەنيەت, ءداستۇر, ساۋلەت, سپورت جانە باسقا سالا­لار­­­دان 20340 ماقالا, ونىڭ ءىشىن­دە 19965-ءى قازاق تىلىندە, 300-ءىن ورىس ءتىلىن­­­­دە, 75-ءىن اعىلشىن تىلىندە جازدى. 3 وقۋ­­­ش­ى­­مىز Wikipedia تاعايىنداعان «ال­تىن قالام» ماراپاتىنىڭ يەگەرى اتاندى. – «اباي جولى» ەپوپەياسىن ءبىر توق­سان بويى وقىتاسىزدار. باسقا مەك­تەپ­تەردە جوعارى سىنىپتاردا 2 ساعات وقيتىنى بەلگىلى. جالپى, وسى ءتاجى­ري­بەنىڭ ناتيجەسى بايقالا ما؟ – ارينە, قازاق ادەبيەتىندە تانىمال, كولەمدى شىعارمالار كوپ, بىراق بار­لىعىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋعا مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى. وقۋشىلار «اباي جو­لى» رومان-ەپوپەياسى ارقىلى تىلدىك داع­دى­لارىن دامىتىپ, XIX عاسىرداعى تاريحي وقيعالاردى تالدايدى. وسىلايشا, قازاق ادەبيەتىندەگى اسا قۇندى روماننىڭ رۋحا­ني ماڭىزىن ءتۇسىنىپ, ءۇش باستى كوم­مۋ­ني­كاتيۆتىك داعدى, اتاپ ايتقاندا, ءتۇسى­نۋ جانە جاۋاپ بەرۋ, تالداۋ جانە ين­تەر­­پرەتا­تسيا, سالىستىرۋ جانە باعالاۋ باعىت­­تارىن دامىتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە وقۋ­­شى­­لارى­مىزدىڭ كىتاپتاعى ماتىنمەن جۇ­مىس ىستەۋ, سويلەۋ مانەرىن دامىتۋ, ەسسە جازۋعا داعدىلانۋىنا مۇمكىندىك بەرە­­­دى. سونىمەن قاتار, ادەبيەت, تاريح, گەو­­­گرا­فيا سياقتى پاندەردى كىرىك­تىرە وقى­­­­تۋ ار­­قىلى قورشاعان ورتانى تۇتاستاي ءتۇسى­­نۋ­­­­گە جول اشادى. ەڭ قىزىعى, ماتەماتي­كا مەن گۋمانيتارلىق, ونەر پاندەرىن دە كى­­رىك­­­تىرە وقىتۋ مۇمكىن ەكەنىن كورىپ وتىر­­­­مىز. وسىنداي ساباقتاردان كەيىن با­­لا­­­لار­­­دىڭ وقۋعا, ىزدەنۋگە دەگەن قى­زى­­­عۋ­­شى­­لى­عىنىڭ ارتقانىنىڭ كۋاسى بولدىق. مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تاريحى تەرەڭ ءارى كۇردەلى. الار ونەگە كوپ. بۇل تۋرا­لى ەل­با­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بۇگىن­­گى قازاق حالقى – سوناۋ ەستە جوق ەسكى زامان­­دار­دا-اق تۇلپارلارىنىڭ تۇيا­عى­­مەن ءدۇ­نيە­نى ءدۇر سىلكىندىرگەن كونە ساق­­تار­­دىڭ, ەجە­لگى عۇنداردىڭ, با­يىر­عى ءتۇر­­كى­­لەردىڭ ۇر­پاعى, ۇلكەن ءۇي­دىڭ قارا ش­اڭى­را­عىن اتا­جۇرتتا ساقتاپ قال­عان قازاق», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. تاريح, ونەر, ءداستۇر, مادە­نيەت جانە اسەم تابي­عا­تى­­مىزدىڭ بالالاردى ءتار­بيە­ل­ەۋدەگى الە­ۋەتى زور. بىزدەر سونى پاي­­دا­لانا بىلسەك بول­عانى. وسكەلەڭ ۇر­پاق ءبىز­دىڭ مەم­­­­­لە­­­كەت­­­تىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن­ىڭ تە­رەڭ ەكەن­­دىگىن, ۇلى دالا – ەۋرازيا قۇر­­­لى­­­عى­­نىڭ ايماقتاعى ايبارلى ءرولىن, وسى كە­ڭىس­­تىكتەگى ماڭىزدى وقيعالار تا­ري­­­حىن تانىپ, تۇلعالاردى ۇلگى ەتىپ ءوسۋى قاجەت. اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»