16 اقپان، 2017

كوزىڭىزدى كۇتىڭىز

300 رەت كورسەتىلدى

«بوساعاسىن التىننان سوقساڭ-داعى، پەرزەنت سۇيمەي ادامنىڭ مەيىرى قانباس»، دەپ شال اقىن ايتقانداي، سۇيگەن پەرزەنتتىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋ ماسەلەسى قازىر وڭاي بولىپ تۇرعان جوق. جاڭا زامان تەحنيكاسى ءبىر جاعىنان «ايشىلىق جەردەن جىلدام حابار العىزعانمەن»، ەكىنشى جاعىنان دەنساۋلىققا، اسىرەسە، جاس ۇرپاقتىڭ اعزاسىنا زالالىن تيگىزۋدە. باياعىدا جازدا شاڭ-شاڭ بولىپ، قىستا جالاڭ اياق قار باسقان شاتاق بالا قاتارعا قوسىلىپ كەتىپ جاتاتىن. قازىر ۇكىدەي ۇلپىلدەتىپ ۇستاساڭ دا، وراپ-شىمقاساڭ دا، جەلگە قاقتىرماي، كۇن تۇسىرمەي باقساڭ دا – ەكى كۇننىڭ بىرىندە تۇشكىرىپ، قىزۋى كوتەرىلىپ، ەستەن تاندىرادى. مۇنىڭ ءبىر ەمەس، كوپتەگەن سەبەبى بارى بەلگىلى. ەكولوگيانىڭ ءب ۇلىنۋى، تابيعي استىڭ ورنىن جاساندى تاعامنىڭ باسۋى، تاعى باسقالار دەر ەدىك. بۇرىن «اس – ادامنىڭ ارقاۋى»، «اس تۇرعان جەردە – اۋرۋ تۇرمايدى» دەيتىن اتام قازاق. قازىر ءۇڭىلىپ قاراماساڭ، قۇرامىن زەردەڭنەن وتكىزبەسەڭ، ابايلاپ ىشپەسەڭ، اۋرۋ استان بولاتىنىن ءجيى ەستيمىز. بۇل ءبىر دەسەك، ەكىنشى ماسەلە، كيەسى بار دەيتىن قوس جانارعا دا تەلمىرگەن تەحنيكانىڭ قاتىسى بولىپ تۇر. اتا-بابالارىمىز «كوزدى كۇتپەسەڭ، شامدانىپ قالادى» دەگەن ەكەن. قازىر سول كوزدى كۇتۋ ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ بارادى. وسى عاسىردىڭ باسىندا لوندوندا بولعانىمىزدا انگليا ازاماتتارى ۇيالى تەلەفوندى قويىپ، راديوتەلەفوندى قولدانبايتىندارىن ايتقانى بار. بۇل قالاي دەگەنىمىزدە، ادام اعزاسىنا زيانى شاش-ەتەكتەن دەگەن جاۋاپ الىپ، ەكىۇداي ويعا قالعانبىز. ول كەزدە ءبىز ول شىركىننىڭ بىرەۋىن ەمەس، بىرنەشەۋىن ۇستاپ، ماقتانگەرشىلىكپەن جۇرگەنبىز. ەندى سول زيان دەگەن ءسوزدىڭ اقيقاتىنا كوز جەتكىزە باستادىق. اسىرەسە، بۇل بۇلدىرشىندەرىمىزگە اۋىر ءتيىپ جاتىر. كوزىن اشا سالىپ تەلەفونعا ءۇڭىلۋ ءۇردىسى اياعىن ەندى باسقان سابيدەن باستاپ، قارتتارىمىزعا دەيىن جاۋلاپ الدى. ونسىز كۇن كەشە المايتىنداي كۇيگە تۇستىك. ءسوزىمىز جالعان بولماس ءۇشىن مىسالعا جۇگىنەلىك. قازىر مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان وقۋشىلاردىڭ 5 پايىزىنىڭ، باستاۋىش سىنىپتان وتكەن بالالاردىڭ 12 پايىزىنىڭ كوزى ناشار كورەتىن بولسا، ولار مەكتەپتى ءبىتىرىپ شىققاندا كورۋ قابىلەتى 60 پايىزعا تومەندەيتىن كورىنەدى. وسى مالىمەتتەرگە ءمان بەرگەندە، قۇدىرەتتى ولەڭ يەسى ماعجان جۇماباەۆتىڭ «ادام جانىن بايلاپ ماشينانىڭ قۇربانى قىلۋعا ۇمتىلۋ – ادامزات دۇنيەسىنىڭ سوڭعى اۋرۋى» دەگەن ءسوزى ويعا ورالدى. ماشيناسى بالا اعزاسىنا زيان كەلتىرەدى دەپ وتىرعان سمارتفون ەمەس پە ەكەن؟ ۇلى اقىن ونى قالاي بولجاعان؟ كورىپكەل دەگەندەرىمىز وسىنداي كىسىلەر شىعار؟ ارينە، ءبىز بۇل ارادا زاماننىڭ اعىمىنا، تەحنيكانىڭ جاڭا قۇرالدارىنا شەك كەلتىرەيىك دەپ وتىرعانىمىز جوق. تەك سونى ءتيىمدى پايدالانىپ، الاساپىران زاماندا دەنساۋلىقتى ساقتاساق، ۇرپاق قاۋىپسىزدىگىنە وت باسىنان، وشاق قاسى­نان ءمان بەرسەك دەيمىز. سوندا عانا ۇلتى­مىزدىڭ ەرتەڭگى تىرەگى بولاتىن جاستار جاقسى بولىپ وسەدى. ەندى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ كەيبىر مالىمەتتەرىنە كوز جۇگىرتىپ كورەلىك. تەلەفوننان شىعاتىن ەلەكتروماگنيتتى قۇرىلعىلار ءتۇرلى اۋرۋلارعا تۇرتكى بولادى ەكەن. ۇيالى تەلەفوننىڭ سان ءتۇرىن سانگە اينالدىرعاندار تابار «تابىس» كوڭىل كونشىتپەي تۇر. بۇل قۇرال عالىمداردىڭ زەرت­تەۋىن­شە باس اۋرۋىنا، قاتەرلى ىسىككە، وزگە دە دەرتتەرگە شالدىقتىرىپ، كوز جانارى­ڭا كەرى اسەر ەتەدى. ەۋروپا عالىم­دارى ەلەكتروماگنيتتى تولقىننان سىر­­­قات­­تار سانىنىڭ سوڭعى كەزدە وسكە­نىن ءجيى ايتا باستادى. كورشى رەسەي وقى­مىس­تىلارى ەلەكتروماگنيتتى تول­قىن­­نىڭ كوزگە كەرى اسەرىن تىشقانعا تاجىريبە جاساۋ ارقىلى ايقىنداپتى. تاجىريبەنىڭ ناتيجەسىندە تىشقان كوز جانارىنان ايىرىلعان. ءتىپتى، كەيبىر حايۋاناتتاردىڭ يممۋندىق جۇيەسى السىرەگەنىنەن دە مىسالدار كەلتىرەدى. مىنا ءبىر دالەلدى العا تارتار بول­ساق، ۇيالى تەلەفوننان شىعاتىن ەلەكترو­ماگنيتتى تولقىن تەلەديداردان، راديوتەلەفوننان، كومپيۋتەردەن بولىنەتىن ساۋلەدەن 10 ەسە كۇشتى كورىنەدى. وسىنداي بايلامدارىن ايتىپ، ساق­تىق جايىن ۇسىنعان عالىمدار، اسى­رەسە، مەكتەپ جاسىنداعى ۇل مەن قىز­دىڭ سمارتفون مەن كومپيۋتەردى 3 ساعات­تان ارتىق قولدانۋعا بولماي­تى­نىن ەس­كەر­تىپ وتىر. ەڭ ءبىرىنشى – ولار كوز جانارىڭ­دى ساقتاۋدى ۇسىنا­دى. سەبە­­بى، ۇڭىلە بەرۋ جاناردىڭ قۋا­تىن كە­مى­­تىپ، ول بىرتە-بىرتە ب ۇلىڭعىر­لا­نىپ، سوڭى زاعيپ­تىققا اپاراتىنىن ەسكەرتەدى. ال جاپون عالىمدارى وپەراتسيا جاسات­قان ادامدارعا ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ۇيالى تەلەفونعا رۇقسات بەرمەيدى ەكەن. سەبەبى، تەلەفوننان بولىنەتىن ەلەكترو­ماگنيتتى تولقىن دەنساۋلىققا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن كورىنەدى. سول سەكىل­دى پسيحو­لوگتار ستۋدەنتتەر ءبىلىمى­نىڭ تومەن­دەپ كەتۋىنە سەبەپتەردىڭ ءبىرى سمارت­فون دەگەن بايلامعا كەلىپ­تى. ويتكەنى، ۇيالى تەلەفون وقۋعا سەپ­تى­­گىن تيگىزۋمەن قاتار، ونداعى وزگە دە اق­پارات­تار­دى، ءتۇرلى ويىنداردى ەرمەك ەتۋ ۋاقىت الىپ قوياتىنىن العا تارتادى. ...ويلاناتىن-اق جايت.

سۇلەيمەن مامەت، 

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار