ءاسانالى ءاشىموۆ: «قاراجال مەن ءۇشىن «ەكىنشى بەكەجان» بولدى»

قازاق ۇلتتىق كينو ونەرى مەن تەاترى سالاسىنىڭ مايتالمانى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعا  ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ ەسىمى اتالسا, ەلەڭ ەتپەيتىن قازاق جوق. ول – ۇلت ماقتانىشى, الاشتىڭ ارداقتى تۇلعاسى.  قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق م.اۋەزوۆ اتىنداعى  دراما تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى. ەڭبەك جولىندا حالىقتىڭ ەرەكشە پەيىل-ىقىلاسىنا بولەنگەن ءاسانالى اعامەن ءساتى تۇسكەندە سۇحباتتاسقان ەدىك. سونى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. – قۇرمەتتى ءاسانالى اعا, ءسىزدىڭ كي­نو­داعى ەڭبەك جولىڭىز تۋرا­لى ايتىلعان كەزدە ەڭ الدى­مەن, ارينە, «قىز جىبەك» فيلمىندەگى وي­ناعان بەكەجان ءرولىڭىز تۋرالى ايتىلادى ەكەن. سودان ءار­مەن قاراي «اتاماننىڭ اقى­رى», «ءترانسسىبىر ەكسپرەسى», «شو­قان ءۋاليحانوۆ» سياقتى كوپ­تەگەن تاماشا فيلمدەرىڭىز جال­­عاسىپ جاتادى. ال «جاۋشى» في­لمىندەگى قاراجال ەسىمدى كەيىپ­كەرىڭىز جايلى ەشقايدان كەز­دەستىرە المادىق. سوندىقتان وسى بەينەنى قايتادان كورەر­مە­ن­نىڭ ويىنا ورالتساق, قالاي قا­راي­سىز؟ – شىركىن, اباي ەلىندەگى ارقات­تىڭ تاۋلارىن-اي, دەيمىن وسى ءفيلمىمدى كورگەن كەزدە. ارينە, وسىناۋ اڭىزعا اينالعان ءفيلمدى كورەرمەننىڭ ويىنا ورالتۋعا ەش قار­سىلىعىم جوق. قاراجال تۋرالى ايتسام, ول مەن ءۇشىن ەكىنشى بەكەجان سياقتى بولدى. 1979 جىل. قىرىققا تاياپ قالعان كەز. «جاۋ­شى» ءفيلمى جازۋشى ءانۋار ءالىم­جانوۆتىڭ كىتابى بويىنشا تۇسىرىلگەن. رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆ بارلىق كەيىپكەرلەردى ار­نايى سىناقتان وتكىزىپ, ساقا­داي-ساي دايارلاپ قويسا كەرەك قارا­جال­دىڭ رولىنە ادام ىزدەيدى. ونىڭ ويىنا,  ارينە, مەن تۇسكەم. ناق­تىراق ايتقاندا, بەكەجان بەينەسىن ءساتتى سومداعانىم سەبەپ بولسا كەرەك. سودان قولقا سالدى. قازىر­گى زامان تىلىمەن ايتقاندا, كاس­تينگ­تەن وتكەننەن كەيىن, قارا­جال­دى مەن وينايتىن بولدىم. جامبىل قۇدايبەرگەنوۆ-كەنجەنى, وزبەكستاننان شاقى­ر­- ىل­عان اكتريسا الميرا يسمايلوۆا-ءسانيانى, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ-ءابىل­حايىر حاندى, كەنەنباي قوجابەكوۆ-ماناي بي, ىدىرىس نوعايباەۆ-قانجىعالى قارت بوگەنبايدى, لحاساران لينحوۆوين-قال­ماق شونا دوبانى وينادى. كينو­نىڭ ءتۇسىرىلىمى كەرەمەت بولدى. ءبىر جارىم ايعا سوزىلدى.  كسرو-نىڭ كەزەڭى. كينو تۇسىرەمىن دەگەنگە وبكومداعىلار قۇراق ۇشىپ, بارلىعىن دايىنداپ قويادى. اباي اۋدانىنا, اباي شىعىپ بي­لىك ايتقان دوڭگەلەك تاسى بار ارقاتقا كەلدىك. ارقاتتىڭ تاۋلارى, قوپانىڭ تاۋ-تاسى, قۇز-جار­تاسى كەرەمەت ەدى. ءبىزدىڭ ءجى­گىتتەر كينوعا تۇسۋمەن قاتار ارقات تاۋلارىنان مۋميە تەرىپ قايتتى. ءبىر قاراسام, كەنجە رولىندەگى جامبىل قۇدايبەرگەنوۆ قالپاعىنا تولتىرا مۋميە جيناپ الىپتى. تابيعات كەرەمەت ەدى. قوپا كولىنە تۇسەمىز. سول قوپا كولىندەگى كەيپىم فيلمدە سانيامەن بىرگە ويناعان ساتتەرىمدە بار. اسىرەسە, ءازىربايجان ارقات تاۋ­لارىن رەجيسسەر رەتىندە قاتتى ۇناتتى. تاۋ-جارتاس, قالماق-جوڭ­عار سوعىسىنىڭ قايناپ تۇرعان ءساتىن كەرەمەت كەلتىرۋگە تابيعاتى جا­عىنان تاماشا ۇيلەسە كەتتى. – ءاسانالى اعا, سىزبەن بىرگە ءبۇ­كىل اباي ەلى بولىپ سول كينوعا ءتۇس­كەنىمىز ويىما ورالىپ وتىر. ت­ۇ­سىرۋ الاڭىنا بارعاندا دا, قاي­­تقاندا دا ءسىز وسى ەلدىڭ اق­سا­قالدارىمەن اڭگىمەلەسىپ بىرگە وتىر­اتىنسىز, ءتىپتى سونداعى كو­لىكتەرىڭىز «يكارۋس» اۆتوبۋس تا ەمەس ەدى. جەكە كولىكتى كەرەك ەتپەيتىنسىز. وسى قارا­پا­ي­ىمدىلىعىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟ – اباي ەلىنىڭ حالقى كەرەمەت قوي. ناعىز قوناقجايلىق, باۋىرمالدىق وسى ەلدە ساقتالعان. ول كەزدەرى سول اۋىل اۆتوكلۋبىنان, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتەن بولىنەتىن اۆتوبۋستار بولدى. ات-كو­لىكتىڭ ءبارى دە جەرگىلىكتى بي­لىك­تەن دايىندالدى. ءازىربايجان مامبەتوۆ ايتقانداي, قالماق-قازاق سو­عىسى كەزىندەگى حالىقتىڭ شىنايى كەيپىن سومداۋ ءۇشىن ۇلى اباي ەلىنىڭ بارلىق تۇرعىندارى تارتىلدى. اباي ەلىنىڭ حالقى دا كەرەمەت, ونەر دەسە ىشەر اسىن جەرگە قويادى. شەتىنەن ءانشى, ءبيشى, جىرشى. وڭكەي ابىز, دۋالى اۋىز قاريالار. مەنىڭ قاراپايىمدىلىعىم – ول قازاق بولىپ تۋىپ, ومىردەن قازاق بولىپ وتەتىندىگىمدە شىعار. ونەردى قاتتى قۇرمەتتەيتىن, سەنى اكتەر رەتىندە الاقاندارىنا سالىپ, ايالاعان, تورىنە شىعارعان اباي اۋدانى سياقتى ەلدى كورگەندە سەن دە بەرىلىپ وينايسىڭ. بەكەجان – ەكىنىڭ بىرىنە كونە قويمايتىن وبراز. قاراجال دا ءدال سولاي. قازاققا قىزمەت ەتكەن بولىپ ءجۇرىپ, قال­ماق­قا ساتىلۋ وسىنىڭ بارلىعى دا ايتۋعا وڭاي بولعانمەن, وبرازدى سۋرەتتەپ, رولدە ويناعان كەزدە ەرەكشە شەبەرلىكتى قاجەت ەتەدى. كەيدە كينونىڭ قىزىعىنا ءتۇسىپ كەتىپ, ارقاتتا تاۋ ىشىندە تۇندە قونىپ تا قالعان كەزدەرىم بولدى. «ءۇش كەلىنشەك», «كۇيمەتاس» دەي­سىز بە, تاۋلارىنىڭ اتتارى كەرەمەت. ءازىربايجان ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە ۇيرەنگەن ادامدارمىز. مەن ەركىن جۇمىس ىستەدىم. ەش­قانداي قىسىم بولعان جوق. فيلم دە ءساتتى شىقتى. قازاقستان عانا ەمەس, بۇكىل وداق كورگەن, ەل ماقتاعان ۇزدىك تۋىندىعا اينالدى. – اعا, بايقاپ قاراساق, قا­زاق حال­قىنا XVII-XVIII عا­سىر­دا جاسالعان جوڭعار شاپ­قىن­ش­ى­لىعى, ولارمەن كۇرەسكەن قا­زاق باتىرلارى تۋرالى فيلم سو­ناۋ 1979 جىلى تۇسىرىلگەن ەكەن. ءتىپتى بۇل كەڭەس ۇكىمەتى تۇ­سىندا, قازاق تاريحىنىڭ كوپ بە­ل­ەستەرى جابىق جاتىپ, كوپ ءنار­سەگە تىيىم سالىنعان زامان بولسا دا, كورەرمەن ەرەكشە جى­لى قابىلدادى. جاقىندا عانا قازاق حان­دى­عىنىڭ 550 جىلدىعىن توي­لا­دىق. دەسەك تە, كوركەمدىك جا­عى­نان «جاۋشىنىڭ» دەڭگەيىنە جە­تەتىن فيلم بىزدە ءالى جوق سياق­تى. وسىعان نە ايتاسىز؟ – شىنى كەرەك, جاقسى دراماتۋر­گيا جەتىسپەيدى. جاقسى كىتاپ جازاتىندار جوق. رەجيسسەرلەر دە تاپشى. مەنىڭ ويىمشا, تەاتر بايقاۋلارى مەن فەستيۆالدار ءوتىپ تۇرۋى كەرەك. وسى ارقىلى دراماتۋرگيا داميدى. ءوز ادەبيەتىمىزدى شەبەر ساحنالاۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. «قوبىلاندى باتىر» جىرى – شەكسپير شىعارمالارىمەن دەڭگەيلەس تۋىندى. ال ونى سول دەڭگەيدە بەرە ءبىلۋ – بولەك اڭگىمە. اكتەرلەردىڭ تالانتىنا دا كوپ نارسە بايلانىستى. ءا.مولدابەكوۆ, ن.ءجانتورين, ى.نوعايباەۆ سىندى تالانتتاردان قۇرالعان شوعىر بار ەدى قازاق كينوسىندا. ءبىر-ءبىرىمىزدى ءسوز تۇرماق, ىممەن ۇعى­سا­تىنبىز. ءبىزدىڭ زامانىمىزدا ماسكەۋگە بارىپ, وقىپ كەلىپ, شە­بەرلىگىمىزدى شىڭدايتىنبىز. سەمەيدەگى بەكەن يماحانوۆ اتا­لا­رى­ڭ­مەن ءبىر بولمەدە تۇردىم ستۋدەنت كەزىمدە. بۇكىل وداققا ەسىمى بەلگىلى ادامداردىڭ كوزىن كورىپ, ساباق الدىق. مەكتەبىمىز عاجاپ ەدى. ستانيسلاۆسكي مەكتەبىنىڭ ءوزى نە تۇرادى؟! ءبىر ايدىڭ ىشىندە سپەكتاكلدى دايىنداپ شىعارۋ دەگەن بۇرىن-سوڭدى جوق ەدى. باياعىدا ءبىر درامانى 6-7 اي كوز ىلمەي دايىن­دايتىنبىز. ءبىر سپەكتاكلدى قاتارىنان ەكى جىل دايىنداعان دا كەزدەر بولدى. سودان بولار بەكەجان دا, قاراجال دا قاراقشى ەمەس, دالا باتىرلارى رەتىندە تانىل­دى. فرانتسيادا «قىز ءجى­بەك­تىڭ» تانىستىرىلىمى ءوتتى. وندا­عىلار فرانتسۋزداردىڭ شىدامسىز ەكەنىن ايتىپ ەسكەرتكەن-ءدى. بىراق ءۇش ساعات بويى مىڭ ادامنىڭ بىرەۋى دە ورىندارىنان قىبىر ەتپەدى. كينو سالاسىن ايتساق, شاكەن اي­مانوۆتىڭ تۇسىندا تەك قازاق­ستان­دا عانا ەمەس, بۇكىل وداق­تا, ءتىپتى, الەمدە كينو-ونەر رە­تىن­دە قاتتى دامىدى. ال قازىرگى كومپيۋتەرلىك گرافيكا داۋىرىندە كينو كوپ وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىر. ول كەزدە «جاۋشى» فيلمىندەگىدەي ءبىر سوعىستى كور­سە­تۋ ءۇشىن مىڭداعان ادامدى تارتىپ, قول جيناۋ كەرەك بولاتىن. قازىر ميلليونداعان ارميانى كوم­پيۋتەردىڭ كومەگىمەن كينوعا كىرىس­تىرە سالادى. سوندىقتان دا «قىز جىبەك», «جاۋشى» سىندى شىنايى كەرەمەت تۋىندىلار بۇگىندە جوقتىڭ قاسى. ­– «جاۋشى» ءفيلمى كورەر­مەن­گە جيىرەك كورسەتىلسە دەگەن ءتى­لەكتى ەستىپ قالامىز ارا-تۇرا. سول فيلمدەگى ءسانيانىڭ ءرولىن وينايتىن وزبەك ارۋى الميرا يسمايلوۆا ءاۋ باستا اتقا وتىرا الماعان دەگەنى راس پا؟ – ول راس, باس كەزىندە اباي اۋدانىنىڭ اۋىل-اۋىلدارىنان اكەلىنگەن نەبىر سايگ ۇلىكتەر بولدى. شەتىنەن شۋ اساۋ. بىراق الميرا مىقتى اكتريسا بولعاندىقتان اتتا بۇرىننان شاۋىپ جۇرگەن ادامداي بولىپ كورىندى. كەيىننەن الماتىدان باستى كادرلەر ءۇشىن ادەيى وماقاسا قۇلاي كەتەتىن, كينو­عا قولايلى يپپودرومنىڭ, تسيركتىڭ اتتارىن العىزدىق. ءسويتىپ ءجۇرىپ, الميرانى ناعىز قازاق قىزىنداي, شاباندوز جاساي الدىق. ول دا زامانىنان اسىپ تۋعان اكتريسا ەدى. تاۋدىڭ ۇستىندە جاتىپ, ونى كەندىر جىپكە بايلاپ قويىپ تومەن ءتۇسىپ بارا جاتقان مەنىڭ ارقا­نىمدى جارتاسقا قاجاپ-قاجاپ, قۇلا­تىپ جىبەرەتىن تۇسى قانداي اسەرلى. ارينە, رەجيسسەر مىقتى, «جاۋشىداعى» اكتەرلەر دە مىقتى, ءبىزدى قارسى الىپ, فيلمگە تۇسۋگە بار­لىق جاعداي جاساعان اباي, شاكارىم, مۇحتار ەلى دە قاستەرلى. سوندىقتان دا بۇل فيلم تاريحتا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ تانىمال, ەڭ كوپ پروكات جيناعان كينو بولىپ قالدى. اللا ماعان باق بەرگەن اداممىن, قۇدايعا شۇكىر بەكەجان, قاراجال سياقتى رولدەردىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ سىي-قۇرمەتىنە شەكسىز يە بولعان جايىمىز بار. – اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. اڭگىمەلەسكەن راۋشان نۇعمانبەكوۆا سەمەي – الماتى