«قارا قۇرلىق» قاسىرەتى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاق­ستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سى­نىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە وكىلەتتىگىنىڭ باستالۋىنا وراي, ۇيىم­نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ساياسي ۇندەۋىندە اتالعان جەتى باسىم باعىتتىڭ ءبىرى – افريكا قۇر­لى­عىندا بەيبىتشىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ وتىر. «قارا قۇرلىق» اتانعان افريكادا تۇراتىن حالىقتىڭ سانى 700 ميلليوننان اسادى. ونداعى حالىقتىڭ ناسىلدىك, تىلدىك جانە ۇلتتىق قۇرامى وتە كۇردەلى بولىپ كەلەدى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, قۇرلىقتاعى 55 مەملەكەتتە 700-گە جۋىق جەرگىلىكتى ءتىل بار ەكەن. تابيعاتى قاتالداۋ بولعانىمەن, وندا جەراستى قازبا بايلىقتارى مول. بىراق, قۇرلىقتاعى ەلدەر حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگى كەدەي تۇرادى. ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن كورىپ وتىرعاندار دا از ەمەس. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى بىرقاتار ەلدەر اراسىندا, سونداي-اق, كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ وزدەرىنىڭ ىشىندەگى الاۋىزدىق سالدارىنان تۋىنداعان قارۋلى قاقتىعىستاردا جاتىر. وسى قاقتىعىستاردىڭ كەسىرى بەيبىت تۇرعىندارعا تيۋدە, زارداپ شەگىپ جاتقاندار دا سولار. ءبىر مىسال كەل­تىرەيىك, وتكەن جىلدىڭ شىلدەسىندە وڭ­تۇستىك سۋدان استاناسى – دجۋبا قالا­سىن­دا ۇكىمەت جاساعى مەن ەلدىڭ ۆيتسە-پرە­زيدەنتىنىڭ جاقتاستارى اراسىندا بولعان تەكەتىرەستەن 300-گە جۋىق ادام قازا تاپتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى – بەيبىت تۇرعىندار. ادام ولىمىنە سوقتىرعان جان­جالدار ءورشىپ بارا جاتقاندىقتان, بۇل ەلدىڭ اۋماعىنا بۇۇ بىتىمگەرشىلىك ميس­سياسىنىڭ 12 مىڭ جاۋىنگەرى قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كىرگىزىلدى. ەلباسىمىز ءوزىنىڭ ساياسي ۇندەۋىندە افريكادا تولىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ىسكە اسىرمايىنشا, ورنىقتى جاھاندىق بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەستىگىن اتاپ ءوتتى. راس, حح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىندا افريكا قۇرلىعىندا ۇزاق جىلداردى قامتىعان بىرقاتار قارۋلى قاقتىعىستار رەتتەلگەن دە ەدى. بۇل ماسەلەدە مىسىردىڭ سول كەز­دەگى باسشىلىعى بەلسەندى ديپلو­ما­تيالىق جۇمىستار جۇرگىزگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سودان بەرگى ۋاقىتتا افريكا ءمۇيىزى اتالاتىن ەفيوپيا, ەريترەيا, دجي­بۋتي جانە سومالي ايماعىنداعى قارۋ­لى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ ەرەكشە ما­ڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگى بارىسىندا اۋعانستان ماسە­لە­لەرى, دايش جانە ء«ال-قايدا» تەررور­لىق ۇيىمدارىنا قارسى كۇرەستى ۇيلەس­تىرۋ كوميتەتتەرىمەن قاتار, سومالي/ەريترەيا جونىندەگى كوميتەتكە دە جەتەك­شىلىك ەتەدى. وسى ءۇش كوميتەت تە ۇيىم­داعى ەڭ ماڭىزدى قۇرىلىمدار سانالادى. اتالعان قۇرىلىمداردىڭ اتاۋ­لارى كورسەتىپ تۇرعانداي, بۇگىندە اۋعان­ستان­دا­عى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ, الەمدىك قوعامداستىقتى الاڭ­داتىپ وتىرعان حالىقارالىق تەر­رورلىق ۇيىمدارمەن كۇرەس جانە افريكا قۇرلىعىندا بەيبىتشىلىكتى ورنىقتىرۋ ەڭ وزەكتى ءارى اسا وتكىر ماسەلەلەر بولىپ وتىر. «قازاقستان افريكا وداعىنىڭ بايقاۋشى ەلى جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سومالي/ەريترەيا جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە, – دەپ اتاپ وتكەن مەملەكەت باسشىسى وسىعان بايلانىستى ءوزىنىڭ ساياسي ۇن­دەۋىندە,  – افريكا ءمۇيىزى ءوڭىرى مەن بۇ­كىل كونتينەنتتە ۇلتتىق تاتۋلاسۋ ءارى بەي­بىتشىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا حا­لىقارالىق كۇش-جىگەرگە ۇلەس قوساتىن بولادى». جالپى, «قارا قۇرلىق» ەلدەرى وزدەرىندە جانە الەمدە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا مۇددەلىلىك تانىتىپ-اق كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, وعان كەيبىر سىرتقى كۇشتەر مەن ەلىشىلىك الاۋىزدىق, جەكەلەگەن ەلدەر اراسىنداعى جەرگە قاتىستى داۋلار, سونداي-اق ۇلتقا, دىنگە بولىنۋشىلىك كەدەرگى كەلتىرۋدە. ەلىمىز اتالعان وسى پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتەتىنى كۇمان تۋدىرماسا كەرەك. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ بۇل ماسەلەلەردە وزىندىك تاجىريبەسى جەتكىلىكتى, ساياسي ۇستانىمى ايقىن, ديپلوماتيالىق الەۋەتى جوعارى. افريكاداعى مەملەكەتتەر قۇرلىقتى يادرولىق قارۋدان ازات ايماققا اينالدىرۋداعى ومىرشەڭ ىسىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. مىسىردىڭ باستاماسىمەن 1996 جىلدىڭ ساۋىرىندە قۇرلىقتىڭ 49 ەلى افريكا قۇرلىعىن يادرولىق قارۋدان ازات ايماققا اينالدىرۋ تۋرالى شارتقا قول قويعان ەدى. بۇل قۇجاتتا يادرولىق قارۋدى وندىرۋگە, ساقتاۋعا, سىناۋعا جانە يادرولىق قالدىقتاردى جەرگە كومۋگە تى­يىم سالۋ جاعى دا قاراستىرىلعان. ەلىمىزدىڭ افريكا وداعى ەلدەرىمەن قاتىناستاردى كەڭەيتۋ ماسەلەسى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا دا كورسەتىلگەن. وندا قازاقستاننىڭ افريكا قۇرلىعى ەلدەرىمەن قاتىناستار­دىڭ گەوگرافياسىن كەڭەيتۋگە, ونىڭ ىشىندە افريكا وداعى قىزمەتىنىڭ شەڭ­بەرىندە ولارمەن ساياسي جانە ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باسىم كوڭىل بولىنەتىندىگى اتالعان. بۇگىندە بۇل قۇرلىقتا «افريكا وداعى-2063» ستراتەگياسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, وسى ستراتەگيا مەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى اراسىندا ۇقساستىقتار بار. ال افريكا ەلدەرى ءۇشىن قازىرگى كەزدەگى ەڭ باستىسى – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ, داۋ-جانجالداردى ايماقتىق دەڭگەيدە شەشە ءبىلۋ جانە وزگە قۇرلىق ەلدەرىمەن قاتىناستار ورناتۋ. ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»