يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى. ول قانداي ۇيىم؟

بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭ ءىرى حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى – يسلام كون­فە­رەن­تسياسى ۇيى­مى­نا (يكۇ) توراعالىق ەتەدى. جىل وتكەن سايىن ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ قا­تارى كوبەيە ءتۇسۋ­دە. بۇگىندە وعان ازيا, افريكا, ەۋروپا جانە لا­تىن امەريكاسىنداعى 57 مەملەكەت مۇشە. ۇيىم­نىڭ جيىندارىنا بەس مەملەكەت جانە بەس حالىق­ارالىق ۇيىم باي­قاۋشى رەتىندە تۇراقتى قاتىسىپ كەلەدى. سونداي-اق, يكۇ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان كەيىنگى ءىرى حالىقارا­لىق ساياسي ۇيىم بولىپ تابىلادى. ال وسى جانە الداعى ماقالالاردا وقىرمانداردى رەتىنە قاراي ۇيىم­نىڭ قۇرىلىمدارىمەن جانە ولاردىڭ اتقاراتىن قىزمەت­تەرى­مەن تانىستىرعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. 1. ۇيىمنىڭ نەگىزگى باسشى ورگاندارى وزگە دە حالىقارالىق ۇيىم­دار سياقتى يسلام كونفەرەن­تسيا­سى ۇيىمىنىڭ ەڭ جوعارى ور­گا­نى ۇيىمعا مۇشە مەم­لەكەت­تەر­دىڭ كورولدەرى مەن مەملەكەتتەر باسشىلارى جانە ۇكىمەتتەر باس­شى­لارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن جوعارى دەڭگەيدەگى يسلام (يكۇ) ءسامميتى بولىپ تابىلادى. سامميتتە ۇيىمنىڭ جارعىسىنا ءساي­كەس كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسە­لە­لەر تالقىلانىپ, سوعان بايلا­نىس­تى ساياسي شەشىمدەر قابىل­دا­نا­دى. سونىمەن قاتار, قاتىسۋشى ەل­دەردىڭ جانە ۋممانىڭ (بارلىق مۇسىلمان قاۋىمى) مۇددەسىن كوز­دەيتىن باسقا دا وزەكتى پروبلەمالار قاراستىرىلادى. سامميت ءار ءۇش جىلدا مۇشە مەملەكەت­تەردىڭ بىرىندە شاقىرىلادى. وعان قا­جەت­تى بارلىق ءىس-شارالاردى جانە كۇن ءتارتىبىن دايىنداۋدى ۇيىم­نىڭ باس حاتشىلىعىنىڭ كومەگى­مەن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى­نىڭ كەڭەسى جۇزەگە اسىرادى. ال ۇيىمنىڭ توتەنشە سەس­سيا­سىن ۋمما تالاپ ەتكەن جاع­داي­دا, دالىرەك ايتقاندا, ۋمما مۇددەسى ءۇشىن ومىرلىك ەرەكشە ما­ڭىزى بار ماسەلەلەردى قابىلداۋ قا­جەت بولسا جانە ۇيىمنىڭ سايا­ساتىن ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرى تۋىن­داسا, كەز كەلگەن ۋاقىتتا شاقىرۋ­عا بولادى. بۇدان بولەك توتەنشە سەسسيا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ ۇسىنىمىمەن نەمەسە باس حاتشىنىڭ, سونداي-اق ۇيىم­عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىنىڭ باستاماسى بويىنشا دا شاقى­رى­لۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن باستاماعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ كوپ­شى­لىگى قولداۋ كورسەتۋى قاجەت. ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭە­سى­نىڭ قىزمەت اۋقىمى دا كەڭ. كە­ڭەس نەگىزىنەن بىرقاتار باعىت­تار بويىنشا ۇيىمنىڭ جالپى سايا­ساتىنىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسا­دى. مىسالى, ۇيىمنىڭ ساياساتى مەن ماقساتتارىنىڭ ورىندالۋى­نا ىقپال ەتەتىن شەشىمدەر مەن قارارلاردى قابىلداۋ ماسەلە­لە­رىن, يسلام سامميتتەرى مەن سىرت­­قى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەس­تەرىن­دە قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ ءجۇ­زە­گە اسىرىلۋ بارىسىن قاراس­تى­رادى. سونىمەن بىرگە, باس حاتشى­لىق پەن سۋبسيديارلىق ورگاندار­دىڭ باعدارلامالارى مەن بيۋدجەتىن, باسقا دا قارجىلىق جانە اكىم­شىلىك ەسەپتەرىن بەكىتەدى. كە­ڭەس سونداي-اق ۇيىمنىڭ جاڭا ور­گانىن نەمەسە كوميتەتىن بەكىتۋ جونىندە ۇسىنىم بەرە الادى. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى ۋمماعا قاتىستى ەرەكشە ما­ڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋ ماق­ساتىندا سەكتورالدىق مينيستر­لىك كەزدەسۋىن شاقىرۋعا ۇسىنىم­مەن شىعۋى دا مۇمكىن. ەگەر وسىن­داي كەزدەسۋلەر وتكەن جاعدايدا, ونىڭ قورىتىندىسى تۋرالى ەسەپ يسلام ءسامميتى مەن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىنە ۇسىنى­لۋى ءتيىس. سىرتقى ىستەر مينيستر­لەرى­نىڭ كەڭەسى ۇيىم جارعىسى­نىڭ 17 جانە 19-باپتارىنا ءساي­كەس بەلگىلەنگەن تارتىپپەن باس حات­شىنى سايلايدى جانە باس حات­شى­نىڭ ورىنباسارىن تاعا­يىن­دايدى. ال كەڭەس جىلىنا ءبىر رەت تۇراقتى ءوتىپ تۇرادى. قازىرگى كەزدە يسلام كون­فە­رەن­تسياسى ۇيىمىنىڭ ءتورت تۇرا­قتى كوميتەتى – ءال-كۋدس كوميتەتى, اقپارات جانە مادەنيەت ىستەرى ءجو­نىن­دەگى كوميتەت, ساۋدا-ەكونو­مي­كا­لىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كوميتەت جانە عىلىمي-تەحنيكا­لىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كوميتەت جۇمىس ىستەيدى. بۇل تۇراق­تى كوميتەتتەردى ۇيىمعا قاتىسۋ­شى ەلدەردىڭ كورولدەرى نەمەسە مەم­لەكەتتەر باسشىلارى باسقارا­د­ى. كوميتەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ ۇسىنىمى بو­يىنشا ۇيىم ءسامميتىنىڭ شەشىمىنە سايكەس قۇرىلعان. يكۇ قۇرىلىمىندا, سونداي-اق اتقارۋشى كوميتەت, تۇراقتى وكىل­دەر كوميتەتى, حالىقارالىق يسلام سوتى جانە ادام قۇقىعى ءجونىن­دەگى تاۋەلسىز تۇراقتى كوميسسياسى دا قىزمەت ەتەدى. اتقارۋشى كومي­تەت­تىڭ تورالقاسىن ۇيىمنىڭ قا­زىر­­گى كەزدەگى, ونىڭ الدىنداعى ءجا­نە الداعى ۋاقىتتاعى ەلدەر قۇ­راي­دى. كوميتەتتىڭ شتاب-پاتەرى جيد­دا قا­لاسىندا ورنالاسقان. ادام قۇ­قىعى جونىندەگى تاۋەلسىز تۇراق­تى كوميسسيانىڭ مىندەتى – ۇيىم­نىڭ شارتتارى مەن دەكلاراتسيا­لا­رىن­دا كورىنىس تاپقان ازاماتتار­دىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكو­نو­مي­كا­لىق قۇقىقتارىنىڭ قور­عالۋىنا ىقپال ەتۋ. بۇلار يسلام قۇندى­لىق­تارىنا سايكەس بولۋى قاجەت. ال حالىقارالىق يسلام سو­تى ۇيىم­نىڭ باستى زاڭدىق ور­گا­نى بولىپ تابىلادى. ول 1987 جى­لى كۋۆەيتتە قۇرىلعان. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى­نىڭ اسا ءىرى, قىزمەت اۋقىمى جان-جاقتى قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىرى – ۇيىم­نىڭ باس حاتشىلىعى. بۇل قۇ­رىلىم ۇيىمنىڭ كەڭسەسىنە, سون­داي-اق شتاتتاعى قىزمەتكەر­لەر­گە باس­شىلىق ەتەتىن باس حات­شى­دان تۇ­را­دى. ول مۇشە مەملەكەتتەر سىرت­قى ىستەر مينيستر­لەرىنىڭ كەڭەسىندە بەس جىل مەرزىمگە سايلانادى. ونىڭ قوسىمشا تاعى ءبىر مەرزىمگە عانا سايلانۋعا مۇمكىندىگى بار. باس حاتشىنىڭ كانديداتۋراسىن تاڭداۋ كەزىندە ونىڭ ساياسي بەدەلى, ادال­دى­عى, جۇ­مىس تاجىريبەسى, باسقا دا قا­س­يەت­تەرى ەسكەرىلەدى. ۇيىمنىڭ قا­زىر­گى باس حاتشىسى مىسىرلىق ەك­مە­­لەد­­دين يحسانوعلۋ. ول باس حات­شى­لىققا 2005 جىلدىڭ 1 قاڭ­تا­رىن­­دا سايلانعان, ال يكۇ-نىڭ 2008 جىلى وتكەن سامميتىندە ەكىنشى مەرزىمگە قايتا سايلاندى. باس حاتشىنىڭ قىزمەتى مەن مىندەتىنە يسلام ءسامميتى مەن سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرى كەڭە­سىندە جانە مينيسترلىك وتىرىس­تا­رىندا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ, قارارلاردىڭ, ۇسىنىمداردىڭ ءجۇ­زە­گە اسىرىلۋىنا باقىلاۋ جاساۋ, قاتىسۋشى مەملەكەتتەردى قاجەتتى جۇمىس قۇجاتتارىمەن قامتاما­سىز ەتۋ, ۇيىم ورگاندارىنىڭ جۇ­مى­سىن ۇيلەستىرۋ, باس حاتشىلىق­تىڭ بيۋدجەتى مەن باعدارلا­ما­لارىن ازىرلەۋ, مۇشە مەملەكەتت­ەر­دىڭ كونسۋلتاتسيالار جانە پىكىرلەر الماسۋلارىنا ىقپال ەتۋ, سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىنە ۇيىم­نىڭ جۇمىسى تۋرالى جىل سا­يىنعى ەسەپتى دايىنداۋ, تاعى باس­قا دا ماسەلەلەر جاتادى. باس حاتشى باسقاراتىن حاتشى­لىق, سونداي-اق جيىندار مەن وتى­رىستاردى قابىلداۋشى تاراپتارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا يسلام ءسامميتى مەن سىرتقى ىستەر مي­نيسترلەرى كەڭەسىنىڭ وتىرىس­تا­رىن دا دايىندايدى. وسى تۇستا ايتا كەتەيىك, باس حاتشى مەن ونىڭ ورىن­باسارى, حاتشىلىق قۇرا­مىن­داعى قىزمەتكەرلەر قاندايدا ءبىر مەملەكەتكە بۇيرەگى بۇرماۋى ءتيىس. باس حاتشىلىقتىڭ شتاب-ءپا­تەرى قازىرشە ساۋد ارابياسى­نىڭ جيددا قالاسىندا ورنالاسقان. ال ۇيىمنىڭ باس حاتشىلىعى مەن سۋبسيديارلىق ورگاندارى­نىڭ بيۋدجەتى قالاي قۇرالادى؟ بۇل قۇرىلىمدار ۇيىمعا قا­تىسۋ­شى ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك تا­بىس­تارى­نا بايلانىستى پرو­پور­تسيو­نال­دىق نەگىزدە قارجىلاندىرى­لادى. سو­نى­مەن قاتار, ۇيىم يسلام سام­ميتىنىڭ نەمەسە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ كەلىسىمىمەن ارنايى قور قۇرىپ, جارنا كولەمىن بەلگىلەۋى دە مۇمكىن. بىراق جارنا ۇيىمدار مەن جەكە تۇلعالاردان ەرىكتى تۇردە قابىل­دانۋى كەرەك. تۇسكەن قارجى با­قى­لاۋدا بولادى جانە ونى ۇيىم­نىڭ قارجىلىق قاداعالاۋ ورگان­دا­رى جىل سايىن تەكسەرىپ وتىرا­دى. ۇيىم اياسىندا يسلام نيەتتەستىك قورى دا جۇمىس ىستەيدى. قور­عا ءار جىلدارى ءبىر­قا­تار ەلدەر قوماقتى قارجى قۇيعان دا ەكەن. مىسالى, ساۋد ارابياسى كورولدىگى – 1 ميلليارد, كۋۆەيت – 300 ميلليون, يران, الجير جانە كاتار ەلدەرىنىڭ ارقايسىسى 100 ميل­ليون دوللاردان قارجى اۋدارىپتى. ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولىپ تابىلاتىندىقتان, ولار­دىڭ بارلىعى بۇۇ جارعىسىنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارىنا مويىنسۇنۋى كەرەك. سونداي-اق ءار ەل ۇيىمعا تاۋەلسىز جانە تەڭ قۇ­قىقتى نەگىزدە قاتىسادى. ق­ا­تى­سۋشى مەملەكەتتەردىڭ بارلى­عى داۋلى ماسەلەلەردى بەيبىت جول­مەن شەشۋگە جانە كۇش قول­دانۋدان قالىس قالۋى ءتيىس. سو­نى­مەن بىرگە, ۇيىمعا مۇشە ەلدەر ءبىر-ءبىرىنىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋ­ماقتىق تۇتاس­تى­عىنا قول سۇق­پاۋى, ىشكى ىسىنە ارالاسپاۋى قاجەت. يكۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىندا يسلام ۋمماسىنىڭ مۇددەسىنە قاۋىپ توندىرەتىن نەمەسە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە نۇقسان كەلتىرەتىن جاعدايلار دا بولىپ قالۋى مۇمكىن. مۇنداي كەزدە ۇيىم كەز كەلگەن پروبلە­ما­نى ىزگى نيەتتى ارااعايىندىق تا­نى­تا وتىرىپ, كەلىسسوزدەر ءجۇر­گى­زۋ ارقىلى بەيبىت جولمەن رەتتەۋدى ماقسات تۇتادى. ۇيىم حا­لىق­ارالىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ, سونداي-اق داۋ­لى ماسەلەلەردى بەيبىت تۇردە شەشۋ ماقساتىندا وزگە دە حالىق­ارا­لىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدار­مەن ىنتى­ماق­تاستىقتا جۇمىس ىستەيدى. ال يكۇ-نىڭ ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداۋ تارتىبىنە كەلسەك, شەشىم نەگىزىنەن كونسەنسۋستىق جاعدايدا قابىلدانادى. ەگەر كون­­سەنسۋسقا قول جەتكىزىلمەسە, شەشىم داۋىس بەرۋگە قۇقى بار قاتى­سۋشىلاردىڭ باسىم كوپشى­لى­گىنىڭ, ياعني ۇشتەن ەكىسىنىڭ داۋىس بەرۋىمەن قابىلدانادى. يكۇ-نىڭ ەقىۇ-دان ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى وسى. بۇدان بولەك ۇيىمنىڭ جار­عى­سىندا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ ءتيىستى اقشالاي جارنا­سىن ەكى جىل بويى تولە­مە­سە, ولار سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لەرى­نىڭ كەڭەستەرىندە داۋىس بەرۋ قۇ­قىنان ايىرىلاتىندىعى كور­سە­تىلگەن. بىراق, سول مەملەكەت جار­­نا­نىڭ ۋاقتىلى تولەنبەۋ سەبەپتەرىن دالەلدەپ, ونى تولىق تولەۋ جونىندە كەلىسىم بەرسە, ۇيىم ول مەملەكەتتىڭ داۋىس بەرۋگە قاتى­سۋىنا رۇقسات ەتۋى مۇمكىن. ۇيىمعا قانداي ەلدەر تولىق قۇقىقتى مۇشە بولا الادى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, بىرىنشىدەن, ول مەملەكەت بۇۇ-عا مۇشە بولۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, ەل تۇرعىن­دا­رى­­نىڭ كوپشىلىگىن مۇسىلمان­دار قۇراۋى ءتيىس. مۇشە بولۋعا نيەت تا­نىتقان مەملەكەت ءوتىنىشتى سىرت­­قى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسى­نىڭ كەزەكتى وتىرىسىنا كەم دەگەندە 90 كۇن قالعانعا دەيىن بەرەدى. شەشىم تەك كونسەنسۋستىق جاعدايدا عانا قابىلدانادى. ال يسلام كون­فە­رەنتسياسى ۇيىمىنىڭ جۇمىس ءتىلى اراب, اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرى بولىپ تابىلادى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.