اقىن بەينەسى انا كوزىمەن
– بالام ولەڭ شىركىندى ون جاسىنان جازا باستاعان ەدى... ناعيمان اپا ماقاتايكەلىنى بىزبەن العاشقى اڭگىمەسىندە وسىلاي دەگەن بولاتىن. بۇدان 23 جىل بۇرىن بولعان ەكەۋارا ءاڭگىمە بارىسىندا ايتىلعان وسى جايتتاردىڭ ءبىرازىن تام-تۇمداپ جازعانىمىز دا بار. بىراق اقىن اناسىنىڭ بالاسى جايلى ايتارى مول ەكەن.
ناعيمان اپانىڭ ايتۋىنشا, بالا مۇقاعاليدىڭ ون جاسىنان قولىنا قالام الۋىنىڭ ءوزىندىك سەبەبى بار ەكەن. ءدۇيىم اۋىل بوپ, ءسۇلەيمەن ماقاتاي ۇلى مەن راحىمباي ىسكەندىر ۇلىن «ءورتەڭ» سايىنىڭ اۋزىنا دەيىن ەرە كەلىپ, قان مايدانعا 1941 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا شىعارىپ سالىپتى. وتاعاسىنان ۇزبەي كەلىپ تۇرعان حابار-وشار ءۇش ايدان كەيىن پىشاق كەسكەندەي ساپ تىيىلعان كورىنەدى. سودان بىلاي ون جاسار بالا باياعى «ورتەڭ» سايىنىڭ اۋزىنا ەلدەن ۇرلانا جاياۋ بارىپ, سون-ا-ا-اۋ كوكجيەكتەرگە قول ارتىپ جاتقان قاسقا جول بويىنا جابىرقاۋلى كۇيدە كوز سالۋشى ەدى. تابيعاتى جۋاس, مەيىرىمدى دە قامقور اكەسىنىڭ قاسىندا جوقتىعى بالا مۇقاعاليدى تۇڭعيىق ءبىر مۇڭعا باتىراتىن. سوندىقتان بولار, ونىڭ العاشقى ولەڭى دە اكەسىنە ارنالعان ەكەن.
مۇقاعالي مەكتەپتەن كەلىسىمەن, قولىنا قارىنداشىن الا سالىپ, داپتەرىنە ءبىر نارسەلەردى سۇيكەكتەتىپ جاتاتىن. «قاراعىم-اۋ, نە جازىپ جاتسىڭ؟» – دەگەن اجەسىنە: «اشەيىن,... ەشنارسە ەمەس», – دەپ قويىپ, ودان ءارى جازۋىن جالعاستىرا بەرەتىن كورىنەدى. ءبىر كۇندەرى: « – اجە, مەن كوپ ولەڭ جازدىم, اكەم جايلى... وقىپ بەرەيىن بە؟» – دەگەن ول, ءبىرازدان بەرى قولىنان تاستاماي جۇرگەن داپتەرىن اشىپ قويىپ, زاۋلاتىپ ولەڭىن وقي جونەلسىن. اكەم-اۋ, قارعاداي بالامنىڭ ولەڭدەرىنىڭ وتكىرلىگى سونشا, كوكىرەگىڭدى قارس ايىرارداي. اعىل-تەگىل كوزدىڭ جاسىنا ەرىك بەردىك-اي, دەرسىڭ... ءسويتىپ جۇرگەندە, اۋىلعا سىرتتان كەلگەن بىرەۋ, ءبىر كۇنى بالامنىڭ قولىنا 15 سوم ۇستاتىپتى دا, الگى داپتەرىن الداپ الىپ كەتىپتى. اجەسى ەكەۋمىز سانىمىزدى سابالادىق تا قالدىق. «بالام-اۋ, مۇنىڭ نە؟» – دەيمىز عوي باياعى. سويتسەك, ءبىزدىڭ جۇدەۋ ءتىرلىگىمىزگە قابىرعاسى قايىسىپ, وزىنشە قول ۇشىن بەرگىسى كەلگەنى ەكەن عوي قاراعىمنىڭ. ونداي ادامعا كەزىگەرىن بىلسەم, تىعىپ قويماس پا ەدىم داپتەرىن!...» – دەگەن ەدى ناعيمان اپا.
دەمەك, ون جاسار بالانىڭ ولەڭ جازا باستاۋىنا, بىرىنشىدەن, جۇرەگىندەگى اكەسىنە دەگەن مۇڭدى ساعىنىشى تۇرتكى بولسا كەرەك. ەكىنشى, ءارى ەڭ باستى سەبەپ – جاراتۋشىنىڭ بەرگەن ايرىقشا تالانتى, اقىندىق قاسيەتى. ءۇشىنشىدەن, اقىندىقتىڭ ۇشقىنى اكەسى مەن شەشەسى جاعىنان دا بار بولاتىن. ناعيمان اپانىڭ ايتۋىنشا, ءبىرتوعا مىنەزدى سۇلەيمەن اكە سيرەك تە بولسا كوڭىلدەنگەن ساتتەرىندە تابان استىنان سۋىرىپ سالعىش, دەمەك قارا ولەڭگە جۇيرىك بولعان ەكەن. شارشى توپقا تۇسپەسە دە, ونداي ونەرىن جاقىن دوستارىمەن ءسوز قاقتىعىستىرعاندا شىعاراتىن, دەسەدى. ال ناعيمان اپانىڭ قارا ولەڭگە جۇيرىكتىگىنە ءوزىمىز كۋا بولعانبىز.
«ءوزىڭ بەرگەن ۋىزدى ىزدەۋدە ءالى...»
ناعيمان اپا العاشقى كەزدەسكەن كەزدە-اق, اقىن ۇلىنىڭ تۋعان كۇنىنە قاتىستى دا قىزىق ءبىر دەرەكتەردى ايتقان ەدى.
– مۇقاعاليىم 1931 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. جاڭىلىسۋىم مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, بالام مىناۋ ءفانيدىڭ ەسىگىن اشقاننان ەكى اپتا كەيىن «ناۋرىز تويى بولادى» دەپ كۇتىپ وتىرعانبىز. ال قۇجاتتا قالايشا اقپاننىڭ توعىزى دەپ جازىلعانىن بىلمەيمىن.
قازىرگى قاراسازدان كيروۆ كولحوزىنا بارا جاتقان جولداعى, ناقتىلاپ ايتقاندا قاراسۋ بويىنداعى ەسكى قاراساز توپىراعىنا مۇزبالاق اقىننىڭ كىندىك قانى تامعان ەكەن.
– مۇقاشىمنىڭ كىندىك شەشەسى بيزاق ناعاشىسىنىڭ ۇيىندەگى سارا اپاسى, – دەدى ناعيمان اپا.
نارەستەگە ات قويۋ ىسىنە دە ناعاشى جۇرتى ايتارلىقتاي اتسالىسسا كەرەك. بيزاق ناعاشىسى:
– تيىن اپانىڭ تۇڭعىش نەمەرەسىنىڭ اتىن مۇقامەتقالي دەپ قويايىق. بۇل ءوزى – قاسيەتتى ەسىم. پايعامبارىمىزدىڭ ەسىمى مۇحاممەد ءجانە ونىڭ ءتورت شاديارىنىڭ ءبىرى, ياعني ءتورت دوسىنىڭ ءبىرى – ءالي باتىر. وسى قوس ەسىمنەن قۇرالعان ات تەگىن بولماس. ونىڭ ۇستىنە, جاركەنت اۋپارتكومىندا يماندىلىعىمەن, ەرەكشە ادامگەرشىلىگىمەن تانىلعان وسى اتتاس جاس وكىل جىگىت بار. تىم بولماسا, نەمەرەڭىز سونداي يگى ازامات بولسىن! – دەپ ۇسىنىس تاستاعان ەكەن. كەيىن كەلە اقىننىڭ جەڭگەلەرى «ايتۋعا وڭاي» دەپ, «مۇقاعالي» اتاندىرىپ كەتكەن كورىنەدى.
ناعيمان اپانىڭ ايتۋىنشا, تۇڭعىشتارىنىڭ «تەگىن بالا ەمەستىگى» جايلى پىكىردى وتاعاسى سۇلەيمەن دە مايدانعا اتتانباي تۇرىپ-اق تالاي ەستىسە كەرەك. العاشقى بوپ سونداي پىكىرىن بىلدىرگەن سۇلەكەڭنىڭ مۇعالىم دوسى نۇرمولدا يساباەۆ كورىنەدى.
– سۇلەيمەن, ايتپادى دەمە, ءتۇبى وسى بالاڭنان بىرنارسە شىعادى.
– ونى قايدان ءبىلدىڭ؟
– بالاڭنىڭ كوزدەرى وتتى. ءسابي دە بولسا, ءوز ىسىنە تياناقتى.
ۇستاز يساباەۆ سولاي دەپ قانا قويماي, بالا مۇقاعالي مەن ونىڭ دوسى ابدىكە اسانوۆتى قولدارىنان جەتەكتەپ, دايىندىق سىنىبىنا اپارىپ وتىرعىزعان ەكەن. قوس بالانىڭ ساباققا دەگەن ىنتاسى ەرەكشە بولعان سوڭ:
– سەندەر بۇگىننەن باستاپ ءبىرىنشى سىنىپتىڭ وقۋشىسى بولاسىڭدار, – دەيدى قامقور ۇستاز ارادا بىرەر اي وتكەندە.
تۇڭعىشىنىڭ وسىنداي ايرىقشا قابىلەتىنە سەنگەندىكتەن بولار, سۇلەكەڭ سوناۋ 41-ءشى جىلدىڭ بوراندى قىسىندا «ورتەڭ» سايىنىڭ اۋزىندا قوشتاسىپ تۇرىپ, مۇقاعاليىن باۋىرىنا باسىپ:
– ىنىلەرىڭە قامقور بوپ ءجۇر! – دەگەن ەكەن.
اكەسىنىڭ وسى ءبىر اماناتىن قولىنان كەلگەنىنشە ونىڭ ورىنداۋعا تىرىسقانىن ءىنىسى كورپەشتىڭ مىنا ءبىر اڭگىمەسىنەن دە بايقاۋعا بولادى:
– مۇقاعالي اعام مەنى ەرەكشە جاقسى كوردى. وداقتىڭ قاي بۇرىشىندا جۇرمەيىن: «مەن مىنانداي جەردە تۇرمىن, قارجىدان قىسىلىپ قالدىم» دەسەم ءبىتتى, دەرەۋ تەلەگرافپەن اقشا سالاتىن, – دەگەن ەدى ول. جالپى, مۇقاڭ باسقا دا ادامگەرشىلىك كومەكتەرىن قوس باۋىرىنان اياماعان كورىنەدى.
سوناۋ سۇم سوعىس جىلدارى تۇرمىستىڭ تاپشىلىعىنان كيەتىن اياقكيىمدەرى بولماي, مەكتەپتەن قول ءۇزىپ قالعان بالالار ءار ۇيدەن دەرلىك تابىلاتىن. الايدا, مۇقاڭ قۋ تىرلىكتىڭ سونداي قۇقايلارىنا توتەپ بەرە ءجۇرىپ, مەكتەپتى سوڭىنا دەيىن جوعارى ۇلگەرىممەن اياقتاپ شىققان ەكەن.
– قاراسازداعى جەتىنشىنى تاۋىسقاننان كەيىن قاراعىم وقۋىن «سوتسياليستىك قازاقستان» كولحوزى مەن نارىنقولدىڭ مەكتەپ-ينتەرناتىندا جالعاستىردى, – دەپ ەدى اقىننىڭ اناسى.
ەل ىرگەسىنە كەلگەن سوعىس دەگەن ناۋبەتكە حالىقپەن بىرگە قارسى قايرات قىلعان ناعيمان اپا سيىر دا ساۋىپ, قوي دا, بۇزاۋ دا باققان. ۇيدەگى بۇرسەڭدەگەن بالا-شاعانى ويلاپ, وتىندىققا تاۋدان قاراعاي دا قياتىن بولعان. «ۇيىمە دەيىن جەتكىزىسىپ جىبەرشى» دەپ قولقا سالاتىنداي, اۋىلدا ەر-ازامات شامالى. ءبارىن سىپىرىپ, مايدانعا اكەتكەن. سودان نە كەرەك, ناعيمان اپا الگى قيىپ العان بورەنەسىن تاۋ وزەنىمەن جالداي اعىزىپ, ۇيىنە جەتكىزبەك بوپ الەك-شالەگى شىعادى ەكەن.
ول از دەگەندەي, ءبىر كۇنى تاۋ بوكتەرىندە باققان قويىن قايىرىستاپ ءجۇرىپ, ول كىسى قار كوشكىنىنە دە تاپ بولعان كورىنەدى.
– ولەم-اۋ, دەپ شوشىنبادىم. «بالالارىم ءۇشىن ءتىرى قالدىرا گور» دەپ قۇدايعا جالبارىندىم. قولىمداعى قويشىنىڭ تاياعىن كولدەنەڭ ۇستاپ ۇلگەرگەنىم ابىروي بولعان ەكەن. كوشكىنمەن بىرگە سىرعاناي كەلىپ, ساي تابانىنان ءبىر-اق شىقپاسىم بار ەمەس پە! سودان كومىپ قالعان قاردان ءوزىمدى-ءوزىم ازەر دەگەندە ارشىپ الىپ, تىرباڭداپ جاتىپ, شىقتىم-اۋ, ايتەۋىر. تاياعىم بولماعاندا, تەرەڭگە كەتەدى ەكەم. دەرەۋ قويلارىمدى تۇگەندەۋگە كىرىستىم. تابىلعان از عانا مالدى قارى جۇقالاۋ دەگەن جال-جالمەن ايداپ كەلەم. جاراتقاننىڭ قامقورلىعىمەن, ءارى ءوزىمنىڭ ولەرمەندىگىممەن جانىمنىڭ ازەر قالعانىن ىشتەي ءتۇيسىنىپ كەلەمىن. ءبىر كەزدە, بالا جاستان بەرگى تارتقان ازابىم مەن شەككەن مەحناتتارىمنىڭ ويىما ورالا كەتپەسى بار ەمەس پە؟! ە-ە-ەي, ءومىر-اي, دەسەڭشى! اكەم باتاننان ءۇش جاسىمدا, انام شىنىقىزدان التى جاسىمدا قالىپ, جەتىمدىكتىڭ مەحناتىن كوپ شەكتىم. اعايىن اراسى, ەل ءىشى دەگەن التىن بەسىك, جاقسى عوي! باۋىرلارىم مەنى سۇلەيمەنگە ۇكىلەپ ۇزاتتى. «وسى شاڭىراقتىڭ بوساعاسىن اتتاپ كىرگەننەن باستاپ, وتاعاسى مايدانعا اتتانعانعا دەيىنگى ءومىرىم – باقىتتى كۇندەرىم ەكەن عوي. ەندى, مىنە, كورگەنىم ازاپ», دەپ ايدالادا كوز جاسىما ەرىك بەردىم-اي, كەپ. جاراتقانعا مۇڭىمدى شاقتىم. كومەك سۇرادىم. بىراق قانشاما قينالىپ, ەگىلگەن كۇندەرىمدە اللانىڭ جازۋىنا شاك كەلتىرىپ, جاڭساق سوزدەر ايتقان ەمەسپىن. ويتكەنى, «ەرتەڭگى كۇنمەن ءبىر جاقسىلىق كەلەر» دەپ سەنەتىنمىن. شەرىمدى ءسويتىپ ءبىر تارقاتىپ, تابىلعان مالدارىمدى الدىما ساپ, قىستاۋىمىزعا قاراي جاقىنداي بەرسەم, ءۇي سىرتىندا ءبىر سولدات ءجۇر. «مىناۋ كەلگەن سۇلەيمەن ەمەس پە ەكەن؟» دەگەن ءۇمىتتى ويدىڭ قىلاڭ بەرگەنى سول ەدى, جۇرەگىمنىڭ ورەكپىپ قويا بەرگەنى... سويتسەم, ول مايداننان جاقىندا عانا ورالعان جاميعات دەگەن اۋىلداسىمىز ەكەن.
– جەڭەشە, جولىم ءتۇسىپ, وسىلاي قاراي تاۋ اسىپ كەلە جاتقان ەدىم. ايدالادا زارلاعان ءسىزدىڭ ءۇنىڭىزدى ەستىدىم. كوڭىلىمنىڭ بوساعانى سونشا, جانىڭىزعا جاقىن كەلىپ, جۇباتۋعا ءداتىم بارمادى. «ايتەۋىر قويلارىن تۇگەندەسىپ بەرسەم, بار كومەگىم سول بولار» دەدىم دە, ءبولىنىپ كەتكەن مالدارىڭىزدى جيناستىرىپ, قىستاۋعا قاراي ايداپ جۇرە بەردىم. بىراق ءبارىبىر زارىڭىز قۇلاعىمنان كەتپەدى. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن, ءالى-اق جەتىلىپ كەتەسىزدەر. وتاعاسىنىڭ حابارسىز كەتكەنىن, بالالاردىڭ جاستىعىن, ەڭ بولماسا, مۇقاعاليىڭىزدىڭ بۋىنى بەكىمەي جاتقانىن ايتىپ, جىلادىڭىز. «ۇل تۋعانعا – كۇن تۋادى» دەگەن, ەندى بىرەر جىلدا مۇقاشىڭىزدان كورەرسىز جاقسىلىقتى. تۋىس ءىنىمدى ينتەرناتقا ىزدەپ بارعان ەدىم. سوندا بالاڭىزدى دا كوردىم. وعان دا سالەم-ساۋقاتىمنان ازدى-كوپتى بەرىپ كەتتىم. كوزدەرى وتتى ەكەن. بولايىن دەپ تۇرعان بالا عوي, ءسىرا. سابىر ەتىڭىز, جەڭەشە. «كوپپەن كورگەن ۇلى توي!» بۇل سوعىس زاردابى دا بىتەر ءالى-اق. شەككەن قيىندىق كورگەن ءتۇستەي بولماس. وسى بالالارىڭىز امان تۇرسا, ءالى تالاي جاقسىلىققا كەنەلەرسىز», دەپتى الگى جاميعات دەگەن جاۋىنگەر ءال-ءدارمەنى قۇرىعان ايەلگە. سول ءسوز راسقا شىقتى, – دەيدى اقىننىڭ اناسى سول كەزدەگى ءوز تىرلىگىنە ريزالىق تانىتىپ.
«...اق كيمەشەك كورىنسە, سەنى كورەم...»
اناسىنىڭ ايتۋىنشا, مۇقاعالي مەكتەپتى 1948 جىلى بىتىرگەن ەكەن. قولى جەتكەن باسقالاردىڭ بالالارى «وقۋعا ءتۇسەمىز» دەپ الماتىعا اعىلىپ جاتتى. ال قوس اناسى مەن باۋىرلارىنىڭ ءجۇدەۋ تۇرمىستارىنا قابىرعاسى قايىسقان بوزبالا ماقاتاەۆ اۋىلدا قالىپ, ەڭبەككە ارالاسقىسى كەلدى. وقيعانىڭ ءدال وسى تۇسىن مۇقاڭنىڭ «اجە» اڭگىمەسىندەگى ءوز جازعاندارى ارقىلى ءدايەكتەي كەتسەك.
« – قوي, سەن دە قايداعىنى ايتادى ەكەنسىڭ! اقىلعا سالماي, قۇر دالباقتاپ, باسقالارمەن قوسىلا شاپقان دا قۋانىش پا ساعان؟ بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى, بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى. وقۋعا ۇمتىلعاننىڭ ءبارى اقىلدى دەگەندى كىم ايتىپ ءجۇر؟ جوق اقىلىن وقۋمەن تولتىرامىز دەپ ءجۇرگەندەر دە تولىپ جاتىر. ءومىردى كورۋ, ماڭداي تەرىڭمەن تاماعىڭدى اسىراۋ – ول دا وقۋ. ەركەك بوپ ءوزى سولاي ويلاعان ەكەن, وعان ءبىز ەكەۋمىز نەگە قارسى بولامىز؟ اۋەلى جۇمىس ىستەپ كورسىن. سونان سوڭ وقىسىن. ەركەكتى بەتىنەن قاقپا!» بۇل – تيىن اجەنىڭ كەلىنىنە ايتقان باسۋى. («قوش ماحاببات» اتتى پروزالىق جيناعىنان ءۇزىندى).
تيىن اجە وسىلاي دەپ ماسەلەنىڭ ءتۇيىندى شەشىمىن ايتقاننان كەيىن كەلىندىك يبالىعىن ساقتاپ, ناعيمان اپا ءۇنسىز كەلىسىپتى. اقىن اناسىنىڭ اڭگىمەسىنە قاراعاندا, تيىن اجە ەكەۋى ءبىر-بىرىنە ەنە مەن كەلىننەن گورى انا مەن قىزداي بولعان كورىنەدى.
– سۇلەيمەننىڭ بارىندا, كولحوزدىڭ قارا جۇمىسىنا ارالاسپاي, «اقبىلەك» اتانعان باسىم, سوعىس جىلدارى قاي جۇمىس كەز كەلسە, سونى اتقارىپ جۇرە بەردىم عوي. ەنەم تيىنعا قىزىنداي ەركەلەپ شاپقىلاي بەرسەم كەرەك, ساۋىنشى بوپ بارعان كۇنى جەلىندەرى تىرسيعان-تىرسيعان ون سيىردان بەس-اق ليتر ءسۇت ساۋىپ, كۇلكىگە قالعانىم بار. از كۇننىڭ ىشىندە سيىردىڭ جەلىنىنە تاسكەنەشە جابىسىپ, قاقتاپ ساۋىپ الاتىن دارەجەگە جەتكەنمىن, – دەپ اقىن اناسى رياسىز ءبىر ك ۇلىپ العان ەدى.
ءبىرىن-ءبىرى بۇكپەسىز كوڭىلمەن قۇرمەتتەگەن ەنەلى-كەلىن وسىناۋ ماقاتاي قارتتىڭ سوڭىندا قالعان قاراشاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىنىڭ ءتۇزۋ شىعۋىنا مەيلىنشە بار پەيىلدەرىن سالاتىن. جايشىلىقتا ەركەكتەردىڭ ۇلەسىنە تيەتىن تۇزدەگى جۇمىستاردى كەلىنى جاپىرا ىستەسە, ۇيدەگى بەرەكەنى تيىن اجە كەلتىرىپ وتىرعان ەكەن. سۇم سوعىستىڭ كەسىرىنەن, ءسوز جوق, ادامدار قيىندىقتا ءومىر ءسۇردى. الايدا, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن باۋىرماشىلىقتارى, جاقسى كۇندەرگە دەگەن سەنىمدەرى تالاي قيىندىقتىڭ «تۇمسىعىن» كەرى قايىرىپ تاستاسا كەرەك.
قازەكەمنىڭ تابيعاتىنداعى جازىلماعان زاڭدىلىق بويىنشا تۇڭعىش بالا اتا-اجەسىنىڭ باۋىرىندا وسەدى. بالا مۇقاعالي دا «اجەسىنىڭ بالاسى» بولۋ باقىتىنا ەش تالاسسىز يە بولعان ەكەن.
– مۇقاعاليىم اجەسىنىڭ بالاسى ەكەنىن ارقالانىپ, مەنى «ناقا» دەۋشى ەدى. ونىسىنا قۋانباسام, رەنجىمەيتىنمىن. ىشىمنەن جاقسى-اق كورىپ تۇرامىن. بىراق اپامدى سىيلايتىنىم سونداي, انالىق سەزىمىمدى بالاما دا كورسەتە بەرمەيتىنمىن. اجەسىنىڭ بالاسى تۇرماق, باسقا ەكى كىشكەنتايىمدى دا اپامنان بولەكتەمەيتىنمىن. ولاردىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى اجەمىزدىڭ توقتاعان شەشىمى زاڭ بولاتىن. مىسالى, جولشى دەگەن باۋىرىمىز مايداننان جارالى قايتتى دا: «ەر-توقىمىم دالاعا شىقپاي قالماسا ەكەن!» – دەپ اپام ەكەۋمىزگە قولقا سالدى.
– ناعيمان, قوي, بولماس! سۇلەيمەنىمنىڭ سوڭىنان ەرگەن باۋىرى عوي. قولقا سالعان ەكەن, قابىل الايىق. توقتاربايدى وعان ەنشىلەس ەتىپ بەرەلىك, – دەدى. قارسى كەلمەدىم. اللا الدىنداعى ساۋاپشىلىقتى ويلادىم. ايتقانداي-اق, جولشى قاينىم كوپ كەشىكپەستەن ءبۇبىحان دەگەن قىزعا ۇيلەنىپ, ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولدى. توقتاربايىمدى «اقجولتاي» اتاندىرىپ, وزىمىزگە قايتىپ بەردى. بۇل پاشەستەرمەن سوعىس جىلدارى بولعان وقيعا.
ناعيمان اپانىڭ اقجارقىن كەلىن بولعانىن دالەلدەيتىن جايتتار جەتەرلىك-اق. ءبىر جولى قىزىق ءبىر وقيعا بولىپتى. وتاعاسى سۇلەيمەن ءورىمشى قۇرداستارىنىڭ بىرىنە قامشى جاساتىپ اكەلەدى. جايشىلىقتا ازىلگە جوق كىسىنىڭ قالجىڭداعىسى كەلسە كەرەك:
– مىنا جاڭا قامشىنىڭ ءوتىمى قانداي ەكەن ءوزى, كورەيىنشى, – دەيدى دە, قاننەن-قاپەرسىز ءجۇن ءتۇتىپ وتىرعان ناعيمان اپانىڭ جون ارقاسىن سيپاي قامشىلاپ, ءبىر سالىپ وتەدى. اسا قاتتى بولماسا دا, ول كىسى دەنەسىنە وقىستان تيگەن قامشىنى اۋىرسىنىپ قالسا كەرەك. سول-سول-اق ەكەن, مانادان بەرى جايباراقات تۇرعان اجەسىنىڭ بالاسى ءۇنسىز كەلىپ, اكەسىنىڭ قولىنداعى الگى قامشىنى ج ۇلىپ الىپ, سابىنان قاق ءبولىپ, بىلاي لاقتىرىپ تاستايدى. سوندا سۇلەكەڭ وزىنە ءتان كەڭ مىنەزىنە سالىپ:
– شىققان جەرىڭدى بىلەدى ەكەنسىڭ! – دەپ ك ۇلىمسىرەپ قويا سالعان كورىنەدى.
وسى اڭگىمەنى ايتقان تۇستا ناعيمان اپا ەرەكشە جادىراي ءتۇسىپ, ءماز بوپ, ءبىراز ك ۇلىپ العانى دا ەستە.
– وتىرىك ايتىپ قايتەيىن, بالامنىڭ ماعان بۇيرەگى بۇرعانىنا اجەپتاۋىر بوپ قالدىم. ءايتكەنمەن, ارتىنشا اجەسى ەسىمە ءتۇسىپ, بويىمدى تەز جيىپ الا قويدىم. «ۇياتتاعى-اي, مۇقاشتىڭ الگى قىلىعىن اپام ءبىلىپ قويماسا ەكەن!» – دەپ تىپىرشيمىن كەپ.
ناعيمان اپا وسى اڭگىمەنى ايتقان تۇستا, سول وقيعا ءدال سول مەزەتتە كوز الدىنان ءوتىپ جاتقانداي-اق, ويلانا ك ۇلىمسىرەپ وتىردى. باعامداپ قاراسام, ول كىسى وتكەن ءومىرىنىڭ نەبىر قيىن ءساتتەرى جايلى بايانداعاننىڭ وزىندە كەرەمەت سابىرلىلىق پەن اسقان شۇكىرشىلىك تانىتقان ەكەن-اۋ!
– اجەسىن دە, ءوزىن دە جانىمداي جاقسى كورىپ, سىيلاعاندىقتان قولىمداعى بار جاقسىمدى سول كىسىلەردىڭ ۇستىنە جاپسىرۋعا پەيىل ەدىم. سوعىس جىلدارى تۇرمىستىڭ تارشىلىعى ەداۋىر تيتىقتاتىپ جىبەردى ءبىزدى. قوي باعىپ ءجۇرىپ, ات ۇستىندە قولىم ءبىر تىنباۋشى ەدى. ەنەم ءيىرىپ بەرگەن جۇننەن ەكى كىشكەنتايىما, وزىمە ارناپ كيىمدەر توقيمىن. بىراق اجەسى مەن مۇقاشىما ونداي توقىما قاپتى كيگىزبەدىم. سوعىستىڭ الدىندا عانا تىككەن كورپەلەرىم بار ەدى. سولاردى سوگىپ جىبەرىپ, سەيسەبىنەن ەكەۋىنە كويلەك تىگىپ بەرە قويدىم. سولاردىڭ سىرتىنان عانا الگى ءجۇن شەكپەندەردى كيگىزۋشى ەم.
«بالالىق شاق جاربيىپ جۇرەتۇعىن, وگىز جەككەن سوقانىڭ قۇلاعىندا...»
وقۋشى مۇقاعالي جاۋاپكەرشىلىك دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ سالماعىن بالا جاستان ءتۇيسىنىپ, وزىنە تاپسىرىلعان ءىستى قولىنان كەلگەنىنشە تياناقتى اتقارۋعا ۇمتىلىپ وسكەن ەكەن. جۇمىسشى قولى جەتىسپەگەندىكتەن, كولحوز باسشىلارى ەرەسەكتەۋ بالالاردى مەكتەپتەن سۇراپ الىپ, شوپشىلەرگە سۋ تاسۋ, قىرمان باستىرۋ, تاعى سول سياقتى باسقا دا جۇمىستارعا سالاتىن.
ءبىر جىلى قاراسازعا قارا شەگىرتكە قاپتادى دەرسىز. ونسىز دا ىلدالاۋمەن ارەڭ قىلتيا كورىنگەن جاس ەگىنگە, اسپاننان قاپتاعان «قارا تۇنەك» قىرعيداي كەپ ءتيدى. تاعى سول مۇقاعالي باستاعان جاسوسپىرىمدەرگە قولقا سالىندى. ناعيمان اپانىڭ «مۇقاعالي باستاعان» دەگەندەگى ايتپاعى: ونىڭ مەكتەپتەستەرى الدىنداعى بەدەلى ەداۋىر بولىپتى. دوستىققا بەرىك اقجارقىندىعىمەن قاتار, پاسىق مىنەز اتاۋلىعا توزبەيتىن ادالدىعى دا ونىڭ اينالاسىنا دوستارىن توپتاستىرا تۇسەتىن كورىنەدى. تيىن اجەسىنە تارتقان قايراتتى مىنەزى تاعى بار. «بالا مۇقاعالي قۇرداستارى الدىنداعى بەدەلىن تەك جاقسى ىستەرگە پايدالانۋعا تىرىساتىن» دەسەدى. شەگىرتكەمەن كۇرەسكە دە ول وسىنداي «قالىڭ قولىن» باستاپ بارىپتى. بالالار دامىلسىز ەڭبەكتەنىپ, تەزەك جيناپ, ءتۇتىن تۇتەتىپ, ەگىستىكتەن شەگىرتكەنى ۇركىتىپ, جاس ەگىندى بارىنشا قورعاپتى. ويتكەنى, بۇگىنگى ەگىن ەرتەڭ داستارقاندارىنا كەلەر ازىق ەكەنىن ولار جاقسى تۇسىنگەن-ءتىن. بولاشاق اقىن تالاي رەت قۇسايىن اتاسىنا سەرىكتەسىپ, جىلقى دا قايىرعان ەكەن. اناسىنا قولقانات بوپ قوي, بۇزاۋ باعىسقانى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ودان قالا بەردى مونتەي اجە, ءباتينا اپا سياقتى اجەسىنىڭ قۇربىلارىنىڭ وتىن-سۋىن تاسىسىپ, قولىنان كەلگەن جاقسىلىعىن اياماي-اق جۇرگەن كورىنەدى.
وقۋشى ماقاتاەۆتىڭ وسى مىنەزدەرى ونىڭ كەيىنگى تۇتاس ءومىرىنىڭ داعدىسىنا, ۇستىنىنا اينالعان دەسە بولعانداي. وعان مۇزبالاق اقىننىڭ ءوز جىرلارى دالەل, ول جايلى جازىلعان سانداعان ەستەلىكتەر كۋا!
«شەشە, سەن باقىتتىسىڭ!»
– اجەسى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن مۇقاشىمنىڭ كوڭىلى قۇلازىپ, بۇرىنعىسىنان دا ويلى قالىپتا ءجۇردى. مەنى «شەشە» دەپ بىردەن مويىنداپ كەتۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىن ءىشىم سەزەدى, ارينە. تىقاقتاماي, جايىنا قويدىم. ءبىر كۇنى از-كەم ويلانىپ وتىردى دا: «سەندەي سارى ءبايبىشەنىڭ ماعان داپ-دايىن شەشە بولعانىن قاراساڭشى!» – دەدى ق ۇلىنىم كوتەرىڭكى ءارى قۋاقى ۇنمەن. «ە-ە, بولسا نەسى بار, شەشەڭمىن عوي!» دەۋگە دە شامام كەلمەي, نە ايتارىمدى بىلمەي مەن دە تەك كۇلە بەرىپپىن. سودان بىلاي بالام ازىلدەسكىسى كەلگەندە «ناقا» دەپ, ال جايشىلىقتا «شەشە» دەپ ءجۇردى.
ءبىر كۇنى مۇقاڭ تابالدىرىقتان اتتار-اتتاماستان:
– شەشە, مەن كۇيەۋىڭدى تاۋىپ كەلدىم! – دەيدى ارسالاڭداپ.
– مىناۋ نە دەيت؟! – دەپ ءۇمىت ارالاس شوشىنا ساۋال تاستاعان اناسىنا ءىستىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرە باستايدى.
مۇمكىن اۋىلدىق كەڭەستە حاتشىلىق قىزمەتتە جۇرگەنىندە جازدى ما ەكەن, الدە باسقا جاعدايدا..., ايتەۋىر, مۇقاڭ اكەسى سۇلەيمەننىڭ قاي مايداندا سوعىسىپ, سۇيەگى قايدا قالعانى تۋرالى وداق كولەمىنە ىزدەستىرۋ حات جولداعان عوي. سول دەرەكتەردى تاۋىپ كەپ تۇرعان بەتى ەكەن. ەرىن جوقتاپ ەگىلگەن اناسىن تاعى دا سول وزىنە ءتان جايدارى دا, كەي ساتتەرى ناعيمان اپاعا تارتقان قۋاقى مىنەزىمەن جادىراتىپ السا كەرەك.
ۇلىنىڭ ەشكىمگە ۇقساماس, نەبىر دارا قىلىقتارىن ەسكە الا وتىرىپ, ناعيمان اپا تاعى ءبىر ۇلكەن سىردىڭ بەتىن اشقانداي بولدى.
– «شەشە, امان بولسام, سەنى ءالى مەككە, مەدينەگە اپارىپ قايتام. الاي-بۇلاي بوپ كەتسەڭ, سول قاسيەتتى مەكەنگە جەرلەيمىن. قاسيەتتى ساپارعا توتەپ بەرسەڭ, قايتىپ اكەپ, ءوز ورتاڭدا «قاجى اپا» اتاندىرام», – دەدى ءبىر جولى قاراعىم. «ءا-ءا-ءا, نيەتىڭە جەت, بالام!» – دەدىم دە قويدىم. سويتسەم, بالامنىڭ ماعان جاساماق بولعان جاقسىلىعىنىڭ ەڭ ۇلكەنى سول ەكەن عوي! ونىسىن ولەڭدەرىمەن تانىسا وتىرىپ, كەيىن ءبىلدىم.
ايتسا, ايتقانداي! انا ءۇشىن بۇدان ارتىق سىي بولار ما! جاراتۋشىنىڭ بيىك ولشەمدەرى بويىنشا, كەز-كەلگەن نارسە نيەتكە تىكەلەي بايلانىستى ەكەن. قالتا جۇقالىعىنىڭ نەمەسە باسقا دا جەتىسپەۋشىلىكتەر كەسىرىنەن ول ماقساتىن ورىنداي الماسا دا, پەندە شىركىن بار نيەتىمەن, ىنتى-شىنتىسىن سالىپ, اللا ريزا بولارلىق ىستەرگە بار جۇرەگىمەن ۇمتىلسا, اسا قامقور يەمىز ادال ق ۇلىنىڭ الگى نيەتىن ورىندالدىعا بالاپ, قابىل ەتۋى بەك مۇمكىن كورىنەدى. جاراتۋشى ءۇشىن ەشبىر سىر قۇپيا, ال «جۇزەگە اسىرام» دەسە ەشقانداي ءىس قيىن ەمەس قوي! «ينشاللا, مۇقاعالي پەرزەنتتىڭ وسى ءبىر ءمۇباراك نيەتى قابىل بولىپ, اقيىق اقىن اناسى ەكەۋى جۇماقتىڭ تورىندە جۇرسە عوي, ءشىركىن!» دەگەن تىلەك كوكەيىمىزدە كۇمبىرلەپ تۇر. ەسكە الار بولساق, اتەيستىك كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا اناسىنا ايرىقشا قۇرمەت كورسەتكىسى كەلگەندەردىڭ اۋزىنان مۇنداي ارماننىڭ ەستىلۋى ەكىتالاي ەدى عوي!
«ءبارى راس ايتقانىنىڭ اق اللانىڭ,
قۇم مەنەن توپىراقتان جارالعانمىن.
قۇدايدىڭ ق ۇلىمىن مەن, مۇسىلمانمىن!
اقيقاتىن اڭسايمىن اق ارماننىڭ...», – دەپ مۇقاعالي اقىننىڭ ءوزى جىرلاعانداي, ول مىناۋ ءفاني دۇنيەدە شىندىققا شولدەپ, اقيقاتقا ۇمتىلىپ ءوتتى. ال اقيقات دەگەنىڭىز – اللانىڭ توقسان توعىز اتىنىڭ ءبىرى. مۇزبالاق اقىن وسىناۋ جارىق جالعاندا «تاعدىردىڭ ءبىر جارىتپاي-اق قويعانى-اي!» – دەپ نالي تۇرا جاراتۋشىعا دەگەن ىڭكارلىگىن ساقتاي ءبىلدى. وعان تاعىدا سول جىرلارى – كۋا! ناعيمان اپا ءبىر سوزىندە:
– ...بالامنىڭ بويىندا, ءبىز تۇسىنە بەرمەيتىن, ايتەۋىر, بەلگىسىز ءبىر نارسەگە سەنگەن, ەشكىمگە دە, ەشنارسەگە دە تاۋەلسىز, ەركىن ءبىر مىنەز بار ەدى. سوندىقتان با, ايتەۋىر, شەن-شەكپەندىلەرگە باس ۇرا بەرمەيتىن. بىراق وزىنەن كىشىلەرگە ەرەكشە مەيىرىمدى ەدى, – دەي كەلىپ, اقىن ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىنە قاتىستى اڭگىمە وربىتكەنى بار.
– سوڭعى جىلدارى اۋرۋى جانىنا باتىڭقىراپ, بالام قاتتى جۇدەپ ءجۇردى. اۋرۋحانادا ەمدەلىپ ءبىراز جاتتى دا. ۇمىتپاسام, 1974 جىلى قازاننىڭ 14-دە اۋرۋحانادان قاشىپ كەلدى. «بالام-اۋ, مۇنىڭ قالاي؟» دەگەنىمدە: «تىكتەپ كەلگەن اجالدى كورىپ الارمىن. قۇرىسىن, پىشاققا ىلىنگىم كەلمەيدى», دەدى جايباراقات. سول جولى جاڭا جىلدا توقتارباي ءبارىمىز بىرگە بولعان ەدىك. جاڭا جىلدى مۇقاعاليىم سۇتپەن قارسى الدى. «كەلەر جىلىمىز وسىنداي اق بولسىنشى!» – دەدى وزگەشە ءبىر شامىرقانىستى ۇنمەن. مىناۋ قۋ تىرلىك, اششى ءومىردىڭ ۋىتىنان شارشاعان, قالجىراعان بالامنىڭ سول ءبىر قىلىعى جۇرەك تۇكپىرىندەگى ءبىر ساۋلەلى ءۇمىتىنىڭ بەلگىسى ەكەن عوي. «ەل سياقتى ءومىر قىزىعىنا مەيمىلدەپ ءجۇرۋدىڭ ورنىنا مەنىڭ وسى بالام نەگە سونشا قاپالى, كوڭىلى نەگە اشقۇرساق؟» دەگەن ويلاردان دوڭبەكشىپ, تاڭنان تاڭعا كوز ىلمەس ەدىم. مۇقاعاليىمنىڭ مىنەزى تابيعاتىنان اقجارقىن, كوپشىل ءارى سەنگىش ەدى عوي... – دەگەن ەدى ول.
«قاراساز, قارا شالعىن ولەڭدە ءوستىم,
جاقسى جىر جازسام, حالقىم, ەلەڭدەستىڭ.
ولسە ولەر مۇقاعالي ماقاتاەۆ,
ولتىرە الماس الايدا, ولەڭدى ەشكىم!»
ناعيمان اپانىڭ بىزگە ايتقان اڭگىمەلەرى دە مۇزبالاق اقىننىڭ وسى ويلارىنا سايۋشى ەدى.
نۇرلىتاي ۇركىمباي.
________________________
سۋرەتتەردە: مۇقاعاليدىڭ اناسى; ناعيمان انانىڭ كەسەنەسى.
– بالام ولەڭ شىركىندى ون جاسىنان جازا باستاعان ەدى... ناعيمان اپا ماقاتايكەلىنى بىزبەن العاشقى اڭگىمەسىندە وسىلاي دەگەن بولاتىن. بۇدان 23 جىل بۇرىن بولعان ەكەۋارا ءاڭگىمە بارىسىندا ايتىلعان وسى جايتتاردىڭ ءبىرازىن تام-تۇمداپ جازعانىمىز دا بار. بىراق اقىن اناسىنىڭ بالاسى جايلى ايتارى مول ەكەن.
ناعيمان اپانىڭ ايتۋىنشا, بالا مۇقاعاليدىڭ ون جاسىنان قولىنا قالام الۋىنىڭ ءوزىندىك سەبەبى بار ەكەن. ءدۇيىم اۋىل بوپ, ءسۇلەيمەن ماقاتاي ۇلى مەن راحىمباي ىسكەندىر ۇلىن «ءورتەڭ» سايىنىڭ اۋزىنا دەيىن ەرە كەلىپ, قان مايدانعا 1941 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا شىعارىپ سالىپتى. وتاعاسىنان ۇزبەي كەلىپ تۇرعان حابار-وشار ءۇش ايدان كەيىن پىشاق كەسكەندەي ساپ تىيىلعان كورىنەدى. سودان بىلاي ون جاسار بالا باياعى «ورتەڭ» سايىنىڭ اۋزىنا ەلدەن ۇرلانا جاياۋ بارىپ, سون-ا-ا-اۋ كوكجيەكتەرگە قول ارتىپ جاتقان قاسقا جول بويىنا جابىرقاۋلى كۇيدە كوز سالۋشى ەدى. تابيعاتى جۋاس, مەيىرىمدى دە قامقور اكەسىنىڭ قاسىندا جوقتىعى بالا مۇقاعاليدى تۇڭعيىق ءبىر مۇڭعا باتىراتىن. سوندىقتان بولار, ونىڭ العاشقى ولەڭى دە اكەسىنە ارنالعان ەكەن.
مۇقاعالي مەكتەپتەن كەلىسىمەن, قولىنا قارىنداشىن الا سالىپ, داپتەرىنە ءبىر نارسەلەردى سۇيكەكتەتىپ جاتاتىن. «قاراعىم-اۋ, نە جازىپ جاتسىڭ؟» – دەگەن اجەسىنە: «اشەيىن,... ەشنارسە ەمەس», – دەپ قويىپ, ودان ءارى جازۋىن جالعاستىرا بەرەتىن كورىنەدى. ءبىر كۇندەرى: « – اجە, مەن كوپ ولەڭ جازدىم, اكەم جايلى... وقىپ بەرەيىن بە؟» – دەگەن ول, ءبىرازدان بەرى قولىنان تاستاماي جۇرگەن داپتەرىن اشىپ قويىپ, زاۋلاتىپ ولەڭىن وقي جونەلسىن. اكەم-اۋ, قارعاداي بالامنىڭ ولەڭدەرىنىڭ وتكىرلىگى سونشا, كوكىرەگىڭدى قارس ايىرارداي. اعىل-تەگىل كوزدىڭ جاسىنا ەرىك بەردىك-اي, دەرسىڭ... ءسويتىپ جۇرگەندە, اۋىلعا سىرتتان كەلگەن بىرەۋ, ءبىر كۇنى بالامنىڭ قولىنا 15 سوم ۇستاتىپتى دا, الگى داپتەرىن الداپ الىپ كەتىپتى. اجەسى ەكەۋمىز سانىمىزدى سابالادىق تا قالدىق. «بالام-اۋ, مۇنىڭ نە؟» – دەيمىز عوي باياعى. سويتسەك, ءبىزدىڭ جۇدەۋ ءتىرلىگىمىزگە قابىرعاسى قايىسىپ, وزىنشە قول ۇشىن بەرگىسى كەلگەنى ەكەن عوي قاراعىمنىڭ. ونداي ادامعا كەزىگەرىن بىلسەم, تىعىپ قويماس پا ەدىم داپتەرىن!...» – دەگەن ەدى ناعيمان اپا.
دەمەك, ون جاسار بالانىڭ ولەڭ جازا باستاۋىنا, بىرىنشىدەن, جۇرەگىندەگى اكەسىنە دەگەن مۇڭدى ساعىنىشى تۇرتكى بولسا كەرەك. ەكىنشى, ءارى ەڭ باستى سەبەپ – جاراتۋشىنىڭ بەرگەن ايرىقشا تالانتى, اقىندىق قاسيەتى. ءۇشىنشىدەن, اقىندىقتىڭ ۇشقىنى اكەسى مەن شەشەسى جاعىنان دا بار بولاتىن. ناعيمان اپانىڭ ايتۋىنشا, ءبىرتوعا مىنەزدى سۇلەيمەن اكە سيرەك تە بولسا كوڭىلدەنگەن ساتتەرىندە تابان استىنان سۋىرىپ سالعىش, دەمەك قارا ولەڭگە جۇيرىك بولعان ەكەن. شارشى توپقا تۇسپەسە دە, ونداي ونەرىن جاقىن دوستارىمەن ءسوز قاقتىعىستىرعاندا شىعاراتىن, دەسەدى. ال ناعيمان اپانىڭ قارا ولەڭگە جۇيرىكتىگىنە ءوزىمىز كۋا بولعانبىز.
«ءوزىڭ بەرگەن ۋىزدى ىزدەۋدە ءالى...»
ناعيمان اپا العاشقى كەزدەسكەن كەزدە-اق, اقىن ۇلىنىڭ تۋعان كۇنىنە قاتىستى دا قىزىق ءبىر دەرەكتەردى ايتقان ەدى.
– مۇقاعاليىم 1931 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. جاڭىلىسۋىم مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, بالام مىناۋ ءفانيدىڭ ەسىگىن اشقاننان ەكى اپتا كەيىن «ناۋرىز تويى بولادى» دەپ كۇتىپ وتىرعانبىز. ال قۇجاتتا قالايشا اقپاننىڭ توعىزى دەپ جازىلعانىن بىلمەيمىن.
قازىرگى قاراسازدان كيروۆ كولحوزىنا بارا جاتقان جولداعى, ناقتىلاپ ايتقاندا قاراسۋ بويىنداعى ەسكى قاراساز توپىراعىنا مۇزبالاق اقىننىڭ كىندىك قانى تامعان ەكەن.
– مۇقاشىمنىڭ كىندىك شەشەسى بيزاق ناعاشىسىنىڭ ۇيىندەگى سارا اپاسى, – دەدى ناعيمان اپا.
نارەستەگە ات قويۋ ىسىنە دە ناعاشى جۇرتى ايتارلىقتاي اتسالىسسا كەرەك. بيزاق ناعاشىسى:
– تيىن اپانىڭ تۇڭعىش نەمەرەسىنىڭ اتىن مۇقامەتقالي دەپ قويايىق. بۇل ءوزى – قاسيەتتى ەسىم. پايعامبارىمىزدىڭ ەسىمى مۇحاممەد ءجانە ونىڭ ءتورت شاديارىنىڭ ءبىرى, ياعني ءتورت دوسىنىڭ ءبىرى – ءالي باتىر. وسى قوس ەسىمنەن قۇرالعان ات تەگىن بولماس. ونىڭ ۇستىنە, جاركەنت اۋپارتكومىندا يماندىلىعىمەن, ەرەكشە ادامگەرشىلىگىمەن تانىلعان وسى اتتاس جاس وكىل جىگىت بار. تىم بولماسا, نەمەرەڭىز سونداي يگى ازامات بولسىن! – دەپ ۇسىنىس تاستاعان ەكەن. كەيىن كەلە اقىننىڭ جەڭگەلەرى «ايتۋعا وڭاي» دەپ, «مۇقاعالي» اتاندىرىپ كەتكەن كورىنەدى.
ناعيمان اپانىڭ ايتۋىنشا, تۇڭعىشتارىنىڭ «تەگىن بالا ەمەستىگى» جايلى پىكىردى وتاعاسى سۇلەيمەن دە مايدانعا اتتانباي تۇرىپ-اق تالاي ەستىسە كەرەك. العاشقى بوپ سونداي پىكىرىن بىلدىرگەن سۇلەكەڭنىڭ مۇعالىم دوسى نۇرمولدا يساباەۆ كورىنەدى.
– سۇلەيمەن, ايتپادى دەمە, ءتۇبى وسى بالاڭنان بىرنارسە شىعادى.
– ونى قايدان ءبىلدىڭ؟
– بالاڭنىڭ كوزدەرى وتتى. ءسابي دە بولسا, ءوز ىسىنە تياناقتى.
ۇستاز يساباەۆ سولاي دەپ قانا قويماي, بالا مۇقاعالي مەن ونىڭ دوسى ابدىكە اسانوۆتى قولدارىنان جەتەكتەپ, دايىندىق سىنىبىنا اپارىپ وتىرعىزعان ەكەن. قوس بالانىڭ ساباققا دەگەن ىنتاسى ەرەكشە بولعان سوڭ:
– سەندەر بۇگىننەن باستاپ ءبىرىنشى سىنىپتىڭ وقۋشىسى بولاسىڭدار, – دەيدى قامقور ۇستاز ارادا بىرەر اي وتكەندە.
تۇڭعىشىنىڭ وسىنداي ايرىقشا قابىلەتىنە سەنگەندىكتەن بولار, سۇلەكەڭ سوناۋ 41-ءشى جىلدىڭ بوراندى قىسىندا «ورتەڭ» سايىنىڭ اۋزىندا قوشتاسىپ تۇرىپ, مۇقاعاليىن باۋىرىنا باسىپ:
– ىنىلەرىڭە قامقور بوپ ءجۇر! – دەگەن ەكەن.
اكەسىنىڭ وسى ءبىر اماناتىن قولىنان كەلگەنىنشە ونىڭ ورىنداۋعا تىرىسقانىن ءىنىسى كورپەشتىڭ مىنا ءبىر اڭگىمەسىنەن دە بايقاۋعا بولادى:
– مۇقاعالي اعام مەنى ەرەكشە جاقسى كوردى. وداقتىڭ قاي بۇرىشىندا جۇرمەيىن: «مەن مىنانداي جەردە تۇرمىن, قارجىدان قىسىلىپ قالدىم» دەسەم ءبىتتى, دەرەۋ تەلەگرافپەن اقشا سالاتىن, – دەگەن ەدى ول. جالپى, مۇقاڭ باسقا دا ادامگەرشىلىك كومەكتەرىن قوس باۋىرىنان اياماعان كورىنەدى.
سوناۋ سۇم سوعىس جىلدارى تۇرمىستىڭ تاپشىلىعىنان كيەتىن اياقكيىمدەرى بولماي, مەكتەپتەن قول ءۇزىپ قالعان بالالار ءار ۇيدەن دەرلىك تابىلاتىن. الايدا, مۇقاڭ قۋ تىرلىكتىڭ سونداي قۇقايلارىنا توتەپ بەرە ءجۇرىپ, مەكتەپتى سوڭىنا دەيىن جوعارى ۇلگەرىممەن اياقتاپ شىققان ەكەن.
– قاراسازداعى جەتىنشىنى تاۋىسقاننان كەيىن قاراعىم وقۋىن «سوتسياليستىك قازاقستان» كولحوزى مەن نارىنقولدىڭ مەكتەپ-ينتەرناتىندا جالعاستىردى, – دەپ ەدى اقىننىڭ اناسى.
ەل ىرگەسىنە كەلگەن سوعىس دەگەن ناۋبەتكە حالىقپەن بىرگە قارسى قايرات قىلعان ناعيمان اپا سيىر دا ساۋىپ, قوي دا, بۇزاۋ دا باققان. ۇيدەگى بۇرسەڭدەگەن بالا-شاعانى ويلاپ, وتىندىققا تاۋدان قاراعاي دا قياتىن بولعان. «ۇيىمە دەيىن جەتكىزىسىپ جىبەرشى» دەپ قولقا سالاتىنداي, اۋىلدا ەر-ازامات شامالى. ءبارىن سىپىرىپ, مايدانعا اكەتكەن. سودان نە كەرەك, ناعيمان اپا الگى قيىپ العان بورەنەسىن تاۋ وزەنىمەن جالداي اعىزىپ, ۇيىنە جەتكىزبەك بوپ الەك-شالەگى شىعادى ەكەن.
ول از دەگەندەي, ءبىر كۇنى تاۋ بوكتەرىندە باققان قويىن قايىرىستاپ ءجۇرىپ, ول كىسى قار كوشكىنىنە دە تاپ بولعان كورىنەدى.
– ولەم-اۋ, دەپ شوشىنبادىم. «بالالارىم ءۇشىن ءتىرى قالدىرا گور» دەپ قۇدايعا جالبارىندىم. قولىمداعى قويشىنىڭ تاياعىن كولدەنەڭ ۇستاپ ۇلگەرگەنىم ابىروي بولعان ەكەن. كوشكىنمەن بىرگە سىرعاناي كەلىپ, ساي تابانىنان ءبىر-اق شىقپاسىم بار ەمەس پە! سودان كومىپ قالعان قاردان ءوزىمدى-ءوزىم ازەر دەگەندە ارشىپ الىپ, تىرباڭداپ جاتىپ, شىقتىم-اۋ, ايتەۋىر. تاياعىم بولماعاندا, تەرەڭگە كەتەدى ەكەم. دەرەۋ قويلارىمدى تۇگەندەۋگە كىرىستىم. تابىلعان از عانا مالدى قارى جۇقالاۋ دەگەن جال-جالمەن ايداپ كەلەم. جاراتقاننىڭ قامقورلىعىمەن, ءارى ءوزىمنىڭ ولەرمەندىگىممەن جانىمنىڭ ازەر قالعانىن ىشتەي ءتۇيسىنىپ كەلەمىن. ءبىر كەزدە, بالا جاستان بەرگى تارتقان ازابىم مەن شەككەن مەحناتتارىمنىڭ ويىما ورالا كەتپەسى بار ەمەس پە؟! ە-ە-ەي, ءومىر-اي, دەسەڭشى! اكەم باتاننان ءۇش جاسىمدا, انام شىنىقىزدان التى جاسىمدا قالىپ, جەتىمدىكتىڭ مەحناتىن كوپ شەكتىم. اعايىن اراسى, ەل ءىشى دەگەن التىن بەسىك, جاقسى عوي! باۋىرلارىم مەنى سۇلەيمەنگە ۇكىلەپ ۇزاتتى. «وسى شاڭىراقتىڭ بوساعاسىن اتتاپ كىرگەننەن باستاپ, وتاعاسى مايدانعا اتتانعانعا دەيىنگى ءومىرىم – باقىتتى كۇندەرىم ەكەن عوي. ەندى, مىنە, كورگەنىم ازاپ», دەپ ايدالادا كوز جاسىما ەرىك بەردىم-اي, كەپ. جاراتقانعا مۇڭىمدى شاقتىم. كومەك سۇرادىم. بىراق قانشاما قينالىپ, ەگىلگەن كۇندەرىمدە اللانىڭ جازۋىنا شاك كەلتىرىپ, جاڭساق سوزدەر ايتقان ەمەسپىن. ويتكەنى, «ەرتەڭگى كۇنمەن ءبىر جاقسىلىق كەلەر» دەپ سەنەتىنمىن. شەرىمدى ءسويتىپ ءبىر تارقاتىپ, تابىلعان مالدارىمدى الدىما ساپ, قىستاۋىمىزعا قاراي جاقىنداي بەرسەم, ءۇي سىرتىندا ءبىر سولدات ءجۇر. «مىناۋ كەلگەن سۇلەيمەن ەمەس پە ەكەن؟» دەگەن ءۇمىتتى ويدىڭ قىلاڭ بەرگەنى سول ەدى, جۇرەگىمنىڭ ورەكپىپ قويا بەرگەنى... سويتسەم, ول مايداننان جاقىندا عانا ورالعان جاميعات دەگەن اۋىلداسىمىز ەكەن.
– جەڭەشە, جولىم ءتۇسىپ, وسىلاي قاراي تاۋ اسىپ كەلە جاتقان ەدىم. ايدالادا زارلاعان ءسىزدىڭ ءۇنىڭىزدى ەستىدىم. كوڭىلىمنىڭ بوساعانى سونشا, جانىڭىزعا جاقىن كەلىپ, جۇباتۋعا ءداتىم بارمادى. «ايتەۋىر قويلارىن تۇگەندەسىپ بەرسەم, بار كومەگىم سول بولار» دەدىم دە, ءبولىنىپ كەتكەن مالدارىڭىزدى جيناستىرىپ, قىستاۋعا قاراي ايداپ جۇرە بەردىم. بىراق ءبارىبىر زارىڭىز قۇلاعىمنان كەتپەدى. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن, ءالى-اق جەتىلىپ كەتەسىزدەر. وتاعاسىنىڭ حابارسىز كەتكەنىن, بالالاردىڭ جاستىعىن, ەڭ بولماسا, مۇقاعاليىڭىزدىڭ بۋىنى بەكىمەي جاتقانىن ايتىپ, جىلادىڭىز. «ۇل تۋعانعا – كۇن تۋادى» دەگەن, ەندى بىرەر جىلدا مۇقاشىڭىزدان كورەرسىز جاقسىلىقتى. تۋىس ءىنىمدى ينتەرناتقا ىزدەپ بارعان ەدىم. سوندا بالاڭىزدى دا كوردىم. وعان دا سالەم-ساۋقاتىمنان ازدى-كوپتى بەرىپ كەتتىم. كوزدەرى وتتى ەكەن. بولايىن دەپ تۇرعان بالا عوي, ءسىرا. سابىر ەتىڭىز, جەڭەشە. «كوپپەن كورگەن ۇلى توي!» بۇل سوعىس زاردابى دا بىتەر ءالى-اق. شەككەن قيىندىق كورگەن ءتۇستەي بولماس. وسى بالالارىڭىز امان تۇرسا, ءالى تالاي جاقسىلىققا كەنەلەرسىز», دەپتى الگى جاميعات دەگەن جاۋىنگەر ءال-ءدارمەنى قۇرىعان ايەلگە. سول ءسوز راسقا شىقتى, – دەيدى اقىننىڭ اناسى سول كەزدەگى ءوز تىرلىگىنە ريزالىق تانىتىپ.
«...اق كيمەشەك كورىنسە, سەنى كورەم...»
اناسىنىڭ ايتۋىنشا, مۇقاعالي مەكتەپتى 1948 جىلى بىتىرگەن ەكەن. قولى جەتكەن باسقالاردىڭ بالالارى «وقۋعا ءتۇسەمىز» دەپ الماتىعا اعىلىپ جاتتى. ال قوس اناسى مەن باۋىرلارىنىڭ ءجۇدەۋ تۇرمىستارىنا قابىرعاسى قايىسقان بوزبالا ماقاتاەۆ اۋىلدا قالىپ, ەڭبەككە ارالاسقىسى كەلدى. وقيعانىڭ ءدال وسى تۇسىن مۇقاڭنىڭ «اجە» اڭگىمەسىندەگى ءوز جازعاندارى ارقىلى ءدايەكتەي كەتسەك.
« – قوي, سەن دە قايداعىنى ايتادى ەكەنسىڭ! اقىلعا سالماي, قۇر دالباقتاپ, باسقالارمەن قوسىلا شاپقان دا قۋانىش پا ساعان؟ بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى, بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى. وقۋعا ۇمتىلعاننىڭ ءبارى اقىلدى دەگەندى كىم ايتىپ ءجۇر؟ جوق اقىلىن وقۋمەن تولتىرامىز دەپ ءجۇرگەندەر دە تولىپ جاتىر. ءومىردى كورۋ, ماڭداي تەرىڭمەن تاماعىڭدى اسىراۋ – ول دا وقۋ. ەركەك بوپ ءوزى سولاي ويلاعان ەكەن, وعان ءبىز ەكەۋمىز نەگە قارسى بولامىز؟ اۋەلى جۇمىس ىستەپ كورسىن. سونان سوڭ وقىسىن. ەركەكتى بەتىنەن قاقپا!» بۇل – تيىن اجەنىڭ كەلىنىنە ايتقان باسۋى. («قوش ماحاببات» اتتى پروزالىق جيناعىنان ءۇزىندى).
تيىن اجە وسىلاي دەپ ماسەلەنىڭ ءتۇيىندى شەشىمىن ايتقاننان كەيىن كەلىندىك يبالىعىن ساقتاپ, ناعيمان اپا ءۇنسىز كەلىسىپتى. اقىن اناسىنىڭ اڭگىمەسىنە قاراعاندا, تيىن اجە ەكەۋى ءبىر-بىرىنە ەنە مەن كەلىننەن گورى انا مەن قىزداي بولعان كورىنەدى.
– سۇلەيمەننىڭ بارىندا, كولحوزدىڭ قارا جۇمىسىنا ارالاسپاي, «اقبىلەك» اتانعان باسىم, سوعىس جىلدارى قاي جۇمىس كەز كەلسە, سونى اتقارىپ جۇرە بەردىم عوي. ەنەم تيىنعا قىزىنداي ەركەلەپ شاپقىلاي بەرسەم كەرەك, ساۋىنشى بوپ بارعان كۇنى جەلىندەرى تىرسيعان-تىرسيعان ون سيىردان بەس-اق ليتر ءسۇت ساۋىپ, كۇلكىگە قالعانىم بار. از كۇننىڭ ىشىندە سيىردىڭ جەلىنىنە تاسكەنەشە جابىسىپ, قاقتاپ ساۋىپ الاتىن دارەجەگە جەتكەنمىن, – دەپ اقىن اناسى رياسىز ءبىر ك ۇلىپ العان ەدى.
ءبىرىن-ءبىرى بۇكپەسىز كوڭىلمەن قۇرمەتتەگەن ەنەلى-كەلىن وسىناۋ ماقاتاي قارتتىڭ سوڭىندا قالعان قاراشاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىنىڭ ءتۇزۋ شىعۋىنا مەيلىنشە بار پەيىلدەرىن سالاتىن. جايشىلىقتا ەركەكتەردىڭ ۇلەسىنە تيەتىن تۇزدەگى جۇمىستاردى كەلىنى جاپىرا ىستەسە, ۇيدەگى بەرەكەنى تيىن اجە كەلتىرىپ وتىرعان ەكەن. سۇم سوعىستىڭ كەسىرىنەن, ءسوز جوق, ادامدار قيىندىقتا ءومىر ءسۇردى. الايدا, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن باۋىرماشىلىقتارى, جاقسى كۇندەرگە دەگەن سەنىمدەرى تالاي قيىندىقتىڭ «تۇمسىعىن» كەرى قايىرىپ تاستاسا كەرەك.
قازەكەمنىڭ تابيعاتىنداعى جازىلماعان زاڭدىلىق بويىنشا تۇڭعىش بالا اتا-اجەسىنىڭ باۋىرىندا وسەدى. بالا مۇقاعالي دا «اجەسىنىڭ بالاسى» بولۋ باقىتىنا ەش تالاسسىز يە بولعان ەكەن.
– مۇقاعاليىم اجەسىنىڭ بالاسى ەكەنىن ارقالانىپ, مەنى «ناقا» دەۋشى ەدى. ونىسىنا قۋانباسام, رەنجىمەيتىنمىن. ىشىمنەن جاقسى-اق كورىپ تۇرامىن. بىراق اپامدى سىيلايتىنىم سونداي, انالىق سەزىمىمدى بالاما دا كورسەتە بەرمەيتىنمىن. اجەسىنىڭ بالاسى تۇرماق, باسقا ەكى كىشكەنتايىمدى دا اپامنان بولەكتەمەيتىنمىن. ولاردىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى اجەمىزدىڭ توقتاعان شەشىمى زاڭ بولاتىن. مىسالى, جولشى دەگەن باۋىرىمىز مايداننان جارالى قايتتى دا: «ەر-توقىمىم دالاعا شىقپاي قالماسا ەكەن!» – دەپ اپام ەكەۋمىزگە قولقا سالدى.
– ناعيمان, قوي, بولماس! سۇلەيمەنىمنىڭ سوڭىنان ەرگەن باۋىرى عوي. قولقا سالعان ەكەن, قابىل الايىق. توقتاربايدى وعان ەنشىلەس ەتىپ بەرەلىك, – دەدى. قارسى كەلمەدىم. اللا الدىنداعى ساۋاپشىلىقتى ويلادىم. ايتقانداي-اق, جولشى قاينىم كوپ كەشىكپەستەن ءبۇبىحان دەگەن قىزعا ۇيلەنىپ, ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولدى. توقتاربايىمدى «اقجولتاي» اتاندىرىپ, وزىمىزگە قايتىپ بەردى. بۇل پاشەستەرمەن سوعىس جىلدارى بولعان وقيعا.
ناعيمان اپانىڭ اقجارقىن كەلىن بولعانىن دالەلدەيتىن جايتتار جەتەرلىك-اق. ءبىر جولى قىزىق ءبىر وقيعا بولىپتى. وتاعاسى سۇلەيمەن ءورىمشى قۇرداستارىنىڭ بىرىنە قامشى جاساتىپ اكەلەدى. جايشىلىقتا ازىلگە جوق كىسىنىڭ قالجىڭداعىسى كەلسە كەرەك:
– مىنا جاڭا قامشىنىڭ ءوتىمى قانداي ەكەن ءوزى, كورەيىنشى, – دەيدى دە, قاننەن-قاپەرسىز ءجۇن ءتۇتىپ وتىرعان ناعيمان اپانىڭ جون ارقاسىن سيپاي قامشىلاپ, ءبىر سالىپ وتەدى. اسا قاتتى بولماسا دا, ول كىسى دەنەسىنە وقىستان تيگەن قامشىنى اۋىرسىنىپ قالسا كەرەك. سول-سول-اق ەكەن, مانادان بەرى جايباراقات تۇرعان اجەسىنىڭ بالاسى ءۇنسىز كەلىپ, اكەسىنىڭ قولىنداعى الگى قامشىنى ج ۇلىپ الىپ, سابىنان قاق ءبولىپ, بىلاي لاقتىرىپ تاستايدى. سوندا سۇلەكەڭ وزىنە ءتان كەڭ مىنەزىنە سالىپ:
– شىققان جەرىڭدى بىلەدى ەكەنسىڭ! – دەپ ك ۇلىمسىرەپ قويا سالعان كورىنەدى.
وسى اڭگىمەنى ايتقان تۇستا ناعيمان اپا ەرەكشە جادىراي ءتۇسىپ, ءماز بوپ, ءبىراز ك ۇلىپ العانى دا ەستە.
– وتىرىك ايتىپ قايتەيىن, بالامنىڭ ماعان بۇيرەگى بۇرعانىنا اجەپتاۋىر بوپ قالدىم. ءايتكەنمەن, ارتىنشا اجەسى ەسىمە ءتۇسىپ, بويىمدى تەز جيىپ الا قويدىم. «ۇياتتاعى-اي, مۇقاشتىڭ الگى قىلىعىن اپام ءبىلىپ قويماسا ەكەن!» – دەپ تىپىرشيمىن كەپ.
ناعيمان اپا وسى اڭگىمەنى ايتقان تۇستا, سول وقيعا ءدال سول مەزەتتە كوز الدىنان ءوتىپ جاتقانداي-اق, ويلانا ك ۇلىمسىرەپ وتىردى. باعامداپ قاراسام, ول كىسى وتكەن ءومىرىنىڭ نەبىر قيىن ءساتتەرى جايلى بايانداعاننىڭ وزىندە كەرەمەت سابىرلىلىق پەن اسقان شۇكىرشىلىك تانىتقان ەكەن-اۋ!
– اجەسىن دە, ءوزىن دە جانىمداي جاقسى كورىپ, سىيلاعاندىقتان قولىمداعى بار جاقسىمدى سول كىسىلەردىڭ ۇستىنە جاپسىرۋعا پەيىل ەدىم. سوعىس جىلدارى تۇرمىستىڭ تارشىلىعى ەداۋىر تيتىقتاتىپ جىبەردى ءبىزدى. قوي باعىپ ءجۇرىپ, ات ۇستىندە قولىم ءبىر تىنباۋشى ەدى. ەنەم ءيىرىپ بەرگەن جۇننەن ەكى كىشكەنتايىما, وزىمە ارناپ كيىمدەر توقيمىن. بىراق اجەسى مەن مۇقاشىما ونداي توقىما قاپتى كيگىزبەدىم. سوعىستىڭ الدىندا عانا تىككەن كورپەلەرىم بار ەدى. سولاردى سوگىپ جىبەرىپ, سەيسەبىنەن ەكەۋىنە كويلەك تىگىپ بەرە قويدىم. سولاردىڭ سىرتىنان عانا الگى ءجۇن شەكپەندەردى كيگىزۋشى ەم.
«بالالىق شاق جاربيىپ جۇرەتۇعىن, وگىز جەككەن سوقانىڭ قۇلاعىندا...»
وقۋشى مۇقاعالي جاۋاپكەرشىلىك دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ سالماعىن بالا جاستان ءتۇيسىنىپ, وزىنە تاپسىرىلعان ءىستى قولىنان كەلگەنىنشە تياناقتى اتقارۋعا ۇمتىلىپ وسكەن ەكەن. جۇمىسشى قولى جەتىسپەگەندىكتەن, كولحوز باسشىلارى ەرەسەكتەۋ بالالاردى مەكتەپتەن سۇراپ الىپ, شوپشىلەرگە سۋ تاسۋ, قىرمان باستىرۋ, تاعى سول سياقتى باسقا دا جۇمىستارعا سالاتىن.
ءبىر جىلى قاراسازعا قارا شەگىرتكە قاپتادى دەرسىز. ونسىز دا ىلدالاۋمەن ارەڭ قىلتيا كورىنگەن جاس ەگىنگە, اسپاننان قاپتاعان «قارا تۇنەك» قىرعيداي كەپ ءتيدى. تاعى سول مۇقاعالي باستاعان جاسوسپىرىمدەرگە قولقا سالىندى. ناعيمان اپانىڭ «مۇقاعالي باستاعان» دەگەندەگى ايتپاعى: ونىڭ مەكتەپتەستەرى الدىنداعى بەدەلى ەداۋىر بولىپتى. دوستىققا بەرىك اقجارقىندىعىمەن قاتار, پاسىق مىنەز اتاۋلىعا توزبەيتىن ادالدىعى دا ونىڭ اينالاسىنا دوستارىن توپتاستىرا تۇسەتىن كورىنەدى. تيىن اجەسىنە تارتقان قايراتتى مىنەزى تاعى بار. «بالا مۇقاعالي قۇرداستارى الدىنداعى بەدەلىن تەك جاقسى ىستەرگە پايدالانۋعا تىرىساتىن» دەسەدى. شەگىرتكەمەن كۇرەسكە دە ول وسىنداي «قالىڭ قولىن» باستاپ بارىپتى. بالالار دامىلسىز ەڭبەكتەنىپ, تەزەك جيناپ, ءتۇتىن تۇتەتىپ, ەگىستىكتەن شەگىرتكەنى ۇركىتىپ, جاس ەگىندى بارىنشا قورعاپتى. ويتكەنى, بۇگىنگى ەگىن ەرتەڭ داستارقاندارىنا كەلەر ازىق ەكەنىن ولار جاقسى تۇسىنگەن-ءتىن. بولاشاق اقىن تالاي رەت قۇسايىن اتاسىنا سەرىكتەسىپ, جىلقى دا قايىرعان ەكەن. اناسىنا قولقانات بوپ قوي, بۇزاۋ باعىسقانى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ودان قالا بەردى مونتەي اجە, ءباتينا اپا سياقتى اجەسىنىڭ قۇربىلارىنىڭ وتىن-سۋىن تاسىسىپ, قولىنان كەلگەن جاقسىلىعىن اياماي-اق جۇرگەن كورىنەدى.
وقۋشى ماقاتاەۆتىڭ وسى مىنەزدەرى ونىڭ كەيىنگى تۇتاس ءومىرىنىڭ داعدىسىنا, ۇستىنىنا اينالعان دەسە بولعانداي. وعان مۇزبالاق اقىننىڭ ءوز جىرلارى دالەل, ول جايلى جازىلعان سانداعان ەستەلىكتەر كۋا!
«شەشە, سەن باقىتتىسىڭ!»
– اجەسى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن مۇقاشىمنىڭ كوڭىلى قۇلازىپ, بۇرىنعىسىنان دا ويلى قالىپتا ءجۇردى. مەنى «شەشە» دەپ بىردەن مويىنداپ كەتۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىن ءىشىم سەزەدى, ارينە. تىقاقتاماي, جايىنا قويدىم. ءبىر كۇنى از-كەم ويلانىپ وتىردى دا: «سەندەي سارى ءبايبىشەنىڭ ماعان داپ-دايىن شەشە بولعانىن قاراساڭشى!» – دەدى ق ۇلىنىم كوتەرىڭكى ءارى قۋاقى ۇنمەن. «ە-ە, بولسا نەسى بار, شەشەڭمىن عوي!» دەۋگە دە شامام كەلمەي, نە ايتارىمدى بىلمەي مەن دە تەك كۇلە بەرىپپىن. سودان بىلاي بالام ازىلدەسكىسى كەلگەندە «ناقا» دەپ, ال جايشىلىقتا «شەشە» دەپ ءجۇردى.
ءبىر كۇنى مۇقاڭ تابالدىرىقتان اتتار-اتتاماستان:
– شەشە, مەن كۇيەۋىڭدى تاۋىپ كەلدىم! – دەيدى ارسالاڭداپ.
– مىناۋ نە دەيت؟! – دەپ ءۇمىت ارالاس شوشىنا ساۋال تاستاعان اناسىنا ءىستىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرە باستايدى.
مۇمكىن اۋىلدىق كەڭەستە حاتشىلىق قىزمەتتە جۇرگەنىندە جازدى ما ەكەن, الدە باسقا جاعدايدا..., ايتەۋىر, مۇقاڭ اكەسى سۇلەيمەننىڭ قاي مايداندا سوعىسىپ, سۇيەگى قايدا قالعانى تۋرالى وداق كولەمىنە ىزدەستىرۋ حات جولداعان عوي. سول دەرەكتەردى تاۋىپ كەپ تۇرعان بەتى ەكەن. ەرىن جوقتاپ ەگىلگەن اناسىن تاعى دا سول وزىنە ءتان جايدارى دا, كەي ساتتەرى ناعيمان اپاعا تارتقان قۋاقى مىنەزىمەن جادىراتىپ السا كەرەك.
ۇلىنىڭ ەشكىمگە ۇقساماس, نەبىر دارا قىلىقتارىن ەسكە الا وتىرىپ, ناعيمان اپا تاعى ءبىر ۇلكەن سىردىڭ بەتىن اشقانداي بولدى.
– «شەشە, امان بولسام, سەنى ءالى مەككە, مەدينەگە اپارىپ قايتام. الاي-بۇلاي بوپ كەتسەڭ, سول قاسيەتتى مەكەنگە جەرلەيمىن. قاسيەتتى ساپارعا توتەپ بەرسەڭ, قايتىپ اكەپ, ءوز ورتاڭدا «قاجى اپا» اتاندىرام», – دەدى ءبىر جولى قاراعىم. «ءا-ءا-ءا, نيەتىڭە جەت, بالام!» – دەدىم دە قويدىم. سويتسەم, بالامنىڭ ماعان جاساماق بولعان جاقسىلىعىنىڭ ەڭ ۇلكەنى سول ەكەن عوي! ونىسىن ولەڭدەرىمەن تانىسا وتىرىپ, كەيىن ءبىلدىم.
ايتسا, ايتقانداي! انا ءۇشىن بۇدان ارتىق سىي بولار ما! جاراتۋشىنىڭ بيىك ولشەمدەرى بويىنشا, كەز-كەلگەن نارسە نيەتكە تىكەلەي بايلانىستى ەكەن. قالتا جۇقالىعىنىڭ نەمەسە باسقا دا جەتىسپەۋشىلىكتەر كەسىرىنەن ول ماقساتىن ورىنداي الماسا دا, پەندە شىركىن بار نيەتىمەن, ىنتى-شىنتىسىن سالىپ, اللا ريزا بولارلىق ىستەرگە بار جۇرەگىمەن ۇمتىلسا, اسا قامقور يەمىز ادال ق ۇلىنىڭ الگى نيەتىن ورىندالدىعا بالاپ, قابىل ەتۋى بەك مۇمكىن كورىنەدى. جاراتۋشى ءۇشىن ەشبىر سىر قۇپيا, ال «جۇزەگە اسىرام» دەسە ەشقانداي ءىس قيىن ەمەس قوي! «ينشاللا, مۇقاعالي پەرزەنتتىڭ وسى ءبىر ءمۇباراك نيەتى قابىل بولىپ, اقيىق اقىن اناسى ەكەۋى جۇماقتىڭ تورىندە جۇرسە عوي, ءشىركىن!» دەگەن تىلەك كوكەيىمىزدە كۇمبىرلەپ تۇر. ەسكە الار بولساق, اتەيستىك كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا اناسىنا ايرىقشا قۇرمەت كورسەتكىسى كەلگەندەردىڭ اۋزىنان مۇنداي ارماننىڭ ەستىلۋى ەكىتالاي ەدى عوي!
«ءبارى راس ايتقانىنىڭ اق اللانىڭ,
قۇم مەنەن توپىراقتان جارالعانمىن.
قۇدايدىڭ ق ۇلىمىن مەن, مۇسىلمانمىن!
اقيقاتىن اڭسايمىن اق ارماننىڭ...», – دەپ مۇقاعالي اقىننىڭ ءوزى جىرلاعانداي, ول مىناۋ ءفاني دۇنيەدە شىندىققا شولدەپ, اقيقاتقا ۇمتىلىپ ءوتتى. ال اقيقات دەگەنىڭىز – اللانىڭ توقسان توعىز اتىنىڭ ءبىرى. مۇزبالاق اقىن وسىناۋ جارىق جالعاندا «تاعدىردىڭ ءبىر جارىتپاي-اق قويعانى-اي!» – دەپ نالي تۇرا جاراتۋشىعا دەگەن ىڭكارلىگىن ساقتاي ءبىلدى. وعان تاعىدا سول جىرلارى – كۋا! ناعيمان اپا ءبىر سوزىندە:
– ...بالامنىڭ بويىندا, ءبىز تۇسىنە بەرمەيتىن, ايتەۋىر, بەلگىسىز ءبىر نارسەگە سەنگەن, ەشكىمگە دە, ەشنارسەگە دە تاۋەلسىز, ەركىن ءبىر مىنەز بار ەدى. سوندىقتان با, ايتەۋىر, شەن-شەكپەندىلەرگە باس ۇرا بەرمەيتىن. بىراق وزىنەن كىشىلەرگە ەرەكشە مەيىرىمدى ەدى, – دەي كەلىپ, اقىن ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىنە قاتىستى اڭگىمە وربىتكەنى بار.
– سوڭعى جىلدارى اۋرۋى جانىنا باتىڭقىراپ, بالام قاتتى جۇدەپ ءجۇردى. اۋرۋحانادا ەمدەلىپ ءبىراز جاتتى دا. ۇمىتپاسام, 1974 جىلى قازاننىڭ 14-دە اۋرۋحانادان قاشىپ كەلدى. «بالام-اۋ, مۇنىڭ قالاي؟» دەگەنىمدە: «تىكتەپ كەلگەن اجالدى كورىپ الارمىن. قۇرىسىن, پىشاققا ىلىنگىم كەلمەيدى», دەدى جايباراقات. سول جولى جاڭا جىلدا توقتارباي ءبارىمىز بىرگە بولعان ەدىك. جاڭا جىلدى مۇقاعاليىم سۇتپەن قارسى الدى. «كەلەر جىلىمىز وسىنداي اق بولسىنشى!» – دەدى وزگەشە ءبىر شامىرقانىستى ۇنمەن. مىناۋ قۋ تىرلىك, اششى ءومىردىڭ ۋىتىنان شارشاعان, قالجىراعان بالامنىڭ سول ءبىر قىلىعى جۇرەك تۇكپىرىندەگى ءبىر ساۋلەلى ءۇمىتىنىڭ بەلگىسى ەكەن عوي. «ەل سياقتى ءومىر قىزىعىنا مەيمىلدەپ ءجۇرۋدىڭ ورنىنا مەنىڭ وسى بالام نەگە سونشا قاپالى, كوڭىلى نەگە اشقۇرساق؟» دەگەن ويلاردان دوڭبەكشىپ, تاڭنان تاڭعا كوز ىلمەس ەدىم. مۇقاعاليىمنىڭ مىنەزى تابيعاتىنان اقجارقىن, كوپشىل ءارى سەنگىش ەدى عوي... – دەگەن ەدى ول.
«قاراساز, قارا شالعىن ولەڭدە ءوستىم,
جاقسى جىر جازسام, حالقىم, ەلەڭدەستىڭ.
ولسە ولەر مۇقاعالي ماقاتاەۆ,
ولتىرە الماس الايدا, ولەڭدى ەشكىم!»
ناعيمان اپانىڭ بىزگە ايتقان اڭگىمەلەرى دە مۇزبالاق اقىننىڭ وسى ويلارىنا سايۋشى ەدى.
نۇرلىتاي ۇركىمباي.
________________________
سۋرەتتەردە: مۇقاعاليدىڭ اناسى; ناعيمان انانىڭ كەسەنەسى.
