سان مەن ساپا

نەمەسە شىنايى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باستى كورسەتكىشى قانداي؟ بۇگىندە ىشكى جالپى ءونىم دەگەن ءسوزدىڭ وتە ءجيى قولدانىلاتىنى سونداي بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن بىلمەيتىن ادام ومىردە كەم دە كەم. كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن كورسەتەر كەزدە ءبىزدىڭ ءبارى­مىز دە ەڭ الدىمەن وسى ءسوزدى قول­دا­نامىز. وسىلايشا, قىسقارتىپ ايت­قاندا, ءىجو ۇعىمى قازىرگى ۋاقىت­تا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باس­تى كور­سەتكىشى بولىپ تابىلادى. ەند­ە­شە, بۇل ءسوز قاشان جانە قالاي پاي­دا بولدى جانە ول شىنايى ءومىر جاع­دايى­نا قانشالىقتى سايكەس كەلە­دى دەگەن ساۋالدىڭ كىم-كىمدى دە قىزىق­تىرارى انىق. كەيبىر دەرەككوزدەرگە جۇگىنەر بولساق, ىشكى جالپى ءونىم ۇعىمىن 1934 جىلى امەريكالىق ەكونوميست سايمون كۋزنەتس ۇسىنعان كورىنەدى. وسى ورايدا, رەسەي يمپەرياسىنىڭ پينسك دەپ اتالاتىن قالاسىندا تۋىپ-وسكەن س.كۋزنەتستىڭ اقش-قا قو­نىس اۋدارعانعا دەيىن حاركوۆ كوم­­­مەر­تسيالىق ينستيتۋتىندا وقى­عا­­نىن دا ايتا كەتكەن ءجون. كەيىن بۇل عالىم ەكونوميكا بويىن­شا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتان­عان. مىنە, وسى س.كۋزنەتستىڭ ەنگىزگەن جاڭالىعىنا دەيىن الەمدە ەشكىم­نىڭ دە ەلدەردىڭ ەكونو­ميكا­لىق قىزمەتى تۋرالى بۇل سياقتى تۇسىنىگى بولماسا كەرەك. سونداي-اق, 1939 جىلعا دەيىن «ماكروەكونوميكا» دەگەن تەرميننىڭ دە مۇلدە قولدانىلماعانىن ەسكەرتە كەتكەننىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. تەك 1939 جىلدان كەيىن عانا ەكو­نو­ميكالىق قوعامداستىق وسىناۋ ەكونوميكالىق كاتەگوريانى ءبىر­تىن­دەپ قابىلداي باستاعان. ال ەكو­نومي­كا تاقىرىبىنا جازاتىن جۋرناليستەر بولسا ءوز تاراپتارىنان ونىڭ بارىنشا كەڭ تانىمال بولۋىنا ۇلەستەرىن قوسقان. وسىنداي سەبەپتەردەن دە بۇگىندە ءبىز قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى تۋرالى بىلگىمىز كەلسە, بىلاي­عى ەكونوميكالىق كورسەت­كىش­تەردى كەيىنگە قالدىرا تۇرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ ىشكى جالپى ونىمىنە نازار اۋدارامىز. بۇل تۇسىنىكتىڭ سانامىزعا بەرىك ەنگەنى سونداي, ءبىز ودان باسقا دا ءبىر جول بولۋى مۇمكىن-اۋ دەگەندى مۇلدە ويىمىزعا دا المايمىز. دەيتۇرعانمەن, س.كۋزنەتس ءىجو ءوسىمى مەن ەكونوميكالىق نەمەسە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتتىڭ ارتۋى اراسىنا تەڭدىك بەلگىسىن قويۋدىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ايتىپ كەزىندە ءوز ارىپتەستەرىنە ەسكەرتۋ دە جاساعان ەكەن. ويتكەنى, ءىجو ەسەبى تەك ساندىق سيپاتقا عانا يە بولىپ, وندىرىسكە جانە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتۋعا بايلانىستى اقشا وپەراتسيالارىن عانا ەسەپكە العان. سوندىقتان دا ول ادام مەن ەكونوميكا قاتار ءومىر سۇرەتىن الەۋمەتتىك جانە تابيعي جۇيەنىڭ قاعيداتتى تۇردەگى تولىق ەمەس كورىنىسىنە عانا نەگىزدەلگەن. ونىڭ سىرتىندا, ءىجو-ءنى ەسەپتەۋ ادىستەمەسى پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ تابىس بولىپ تابىلاتىندىقتان, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ەلدىڭ تابيعي رەسۋرس­تارىنىڭ سارقىلۋىن دا جوققا شىعارمايدى ەكەن. سول ارقىلى ولاردى بولاشاقتا تالداپ, يگەرۋ ارقىلى تابىس تابۋ مۇمكىندىگىنە نۇق­سان كەلىپ, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قاجەتتى ەكوجۇيە ءب ۇلىنۋ­گە ۇشىرايتىن كورىنەدى. ەگەر وسى باعىتتا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭى­رىپ جۇرگەن ۋكراينا ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بوگدان ءدانيليشيننىڭ كەلتىرگەن پايىمداۋلارىنا سۇيەنەر بولساق, 1930-جىلدارى جانە ودان كەيىن دە ادامزات بۇتىندەي العاندا بەلگىلى ءبىر دابىراشىلدىق كوڭىل-كۇيگە بوي الدىرىپ, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى دەگەن سياقتى «ۇساق-تۇيەككە» ونشا نازار اۋدارا قويماعان. بارلىق جەرلەردە دەرلىك ءوندىرىستىڭ باقىلاۋسىزدىعى سالدارىنان تۋىنداعان پارنيكتىك اسەرگە بايلانىستى پلانەتامىزدا تابيعاتتىڭ جىلىنۋى انىق بايقالا تۇسكەن قازىرگى ۋاقىتتا عانا كۋزنەتستىڭ وسىدان 80 جىل بۇرىن جاساعان ەسكەرتۋى ەسكە تۇسە باستاعان سىڭايلى. سونىڭ وزىندە دە بۇكىل الەمدە سايا­ساتكەرلەر مەن ەكونوميس­تەر وزدەرىنىڭ ەڭبەكتەرى مەن سويلە­گەن ءسوز­دەرىندە ءالى دە بولسا بۇرىن­عى­سىنشا ەل ءىجو-ءسىنىڭ ءوسىمىن ونىڭ دامۋىنىڭ اسا ماڭىزدى فاك­تورى دەپ ساناپ, ءىجو-ءنى جاپپاي ۇل­عايتۋ جونىندە شارالار قابىل­داۋ­عا شاقىرۋدا. ولاردىڭ ايتۋلارى­نا قاراعاندا, ەلدىڭ دامۋى ءىجو وسىمىنە اركەزدە دە پارا-پار. وسىنداي سەبەپتەن دا قىتايدا ءىجو-ءنىڭ ءوسۋى جاقسى كورسەتكىش رەتىندە باعالانىپ, 30 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ءىجو-ءسى وسپەي كەلە جاتقان جاپونياداعى ستاگناتسيا (ونەركاسىپ قۇلدىرامايتىن جانە ءوسىم دە بولمايتىن جاعداي) قول­داۋعا يە بولا الماي كەلەدى. دەگەن­مەن, جاپونياداعى جاعداي شىنى­مەن دە ناشار ما؟ مىنە, جوعارى­دا ءوزىمىز كەلتىرگەن اكادەميك ب.داني­لي­شين ءدال وسىنداي ساۋال قويادى. باتىس ەلدەرىندەگى كۋمۋلياتيۆتىك, ياعني جيناقتالعان قاۋىرت ءوسىمنىڭ ءبىرىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيادان كەيىن باستالعانىن ءبىز ەكونوميكا تاريحىنان جاقسى بىلە­مىز, دەيدى اتى اتالعان عالىم. XIX عاسىردىڭ باسىنان باستاپ بۇل ەلدەر ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ قارقىنى بويىنشا الەمنىڭ وزگە ەلدەرىنەن كوش بويى ۇزاپ شىقتى. سول سياقتى, ءدال وسى مەملەكەتتەردە ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كورىنىسى دە ەسەلەنە ءتۇستى. وسىلايشا, XX عاسىردىڭ باسى­نا تامان ول ەلدەر ءىجو بويىن­شا بۇرىنعى كوش باستاۋشىلار قىتاي مەن ءۇندىستاننىڭ ءتيىستى كور­سەت­كىشتەرىنەن ايتارلىقتاي اسىپ تۇسكەن. وسىنداي ويلارىن ورتاعا سالا كەلىپ, اكادەميك كۇتپەگەن ءتۇيىن جاسايدى. ياعني, ونىڭ ايتۋىن­شا, ءىس جۇزىندە حح عاسىرعا دەيىن عىلى­مي ەكونوميكالىق ەڭ­بەك­تەردە ەكونوميكالىق ءوسىم­دەگى تەح­نو­لوگيالاردىڭ ءرولى ەش ەس­كەرىل­مەي كەلگەن. بالكىم سوندىقتان دا بولار, كەيبىر ەلدەردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە تەحنولوگيالىق دامۋ دەڭگەيى, ەكونوميكانىڭ ساپالىق ماز­مۇنى جاعىنان ايىرماشىلىقتارى بولعانىمەن, ولاردى ءوزارا ءىجو-ءنىڭ نومينالدى كورسەتكىشتەرى بو­يىنشا سالىستىرۋ ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ءىجو-ءنىڭ بۇل كورسەتكىشتەرى اقشا مەن ساپا­لىق سيپاتقا يە بولعاندىقتان مۇن­دا تەوريالىق تۇرعىدا قاراما-قاي­شىلىق جوق دەيدى ۋكراينالىق عالىم. سوندىقتان دا تومەن مارجالى استىق وندىرەتىن ەل مەن جوعارى مارجالى كومپيۋتەر شىعاراتىن ەل ءبىر بىرىمەن ەڭ الدىمەن ءونىمنىڭ قۇنى بويىنشا سالىستىرىلادى. سوندىقتان دا كۋزنەتستى جەتە ءتۇسىن­بەگەن ەكونوميستەردىڭ ۇعىمدارى بويىنشا مولەكۋلالىق گەنەتيكادا, روبوت تەحنيكالاردىڭ جاڭا ۇلگى­لەرىن جاساۋدا, «ۇقىپتى ءوندىرىس­تىڭ» تىڭ تاجىريبەلەرىن ەنگىزۋدە الەمدە الدىڭعى ورىنداردا كەلە جات­قان جوعارى تەحنولوگيالى جاپونيا ەكونوميكاسىندا ستاگناتسيا ورىن الۋدا. ونىڭ ەسەسىنە, ءدال سول ەكونوميستەردىڭ پايىمداۋىن­شا, ءوزىنىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن زياندى ونەركاسىپتىك ءوندىرىس بارىسىندا اياۋسىز شىعىنداپ, وزدەرىندە ورا­سان زور ەكولوگيالىق اپات ايم­ا­عىن قۇرىپ ۇلگەرگەن جانە ەش­كىم تۇرمايتىن «ەلەس-قالالار» سال­عان قىتايدا تاڭعالارلىق ەكونو­مي­كالىق ءوسىم بار. وسىنداي مىسالداردى كەلتىرە وتىرىپ ب.دانيليشين وسىنىڭ ءبارى بۇگىنگى تاڭداعى ەكونوميستەر مەن ساياساتكەرلەردىڭ س.كۋزنەتس سياقتى ەكونوميكالىق ويشىلداردىڭ يدەيالارىن دۇرىس تۇسىنبەۋىنىڭ سالدارى دەگەن قورىتىندى جاسايدى. بۇل از دەسەڭىز, ونىڭ ويىنشا, ساپالى ەكو­نوميكالىق كورسەتكىشتەردى ەلدە ءون­دىرىلگەن ءونىمنىڭ ساندىق ءوسۋ كور­سەتكىشتەرىمەن الماستىرۋ شىنايى احۋالعا, سونىڭ ىشىندە ۇلت دەنساۋلىعىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. بۇعان عالىم مەدي­تسي­نا­­داعى تاماشا تابىستارعا قارا­ماستان اقش-تا ءتۇپتىڭ-تۇبىندە الۋان ءتۇرلى اۋرۋلارعا اپارىپ سوقتىرىپ جاتقان ار­تىق سال­ماق پروبلەماسىنىڭ, قارا­پايىم تىلمەن ايتقاندا, شەكتەن تىس سەمىز­دىكتەن ارىلۋدىڭ شە­شىم تاپپاي وتىرعاندىعىن مىسال رەتىندە كەلتىرەدى. ودان ءارى عالىم ويىن ناق­تىلاي ءتۇسۋ ءۇشىن ءوز ەلىندەگى جاع­دايلارعا جۇگىنەدى. ونىڭ كەلتىر­گەن دەرەكتەرى بويىنشا, 2015 جىلى حۆق مالىمەتتەرىنە سايكەس ۋكراينا ءىجو-ءسى 90,5 ملرد دوللار قۇراپ, 86,6 ملرد دوللاردى كورسەتكەن سلوۆاكيانىڭ ءىجو-سىنەن 4 ملرد دوللارعا جۋىق ارتىق بولىپ شىققان. وسى كور­سەت­كىشكە سەنسەك, ءبىز شامامەن العان­دا سلوۆاكيامەن بىردەي ءومىر ءسۇرۋ­دەمىز, دەيدى عالىم. وسىلاي دەي كەلىپ ول تەحنولوگيالىق دامۋ مەن ونىڭ تيىمدىلىگى, گۋمانيتارلىق دامۋ (ەڭ الدىمەن ءبىلىم بەرۋ مەن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ) دەڭگەيى جاعىنان سلوۆاكيانىڭ ءوز ەلىنەن الدەقايدا ارتىق تۇرعانىن مويىندايدى. ول از دەسەڭىز, سلو­ۆاكيانىڭ ەۋروپادا اۆتوموبيل شىعارۋشى ەڭ ءىرى ەلدەردىڭ ءبىرى جانە شىعىس ەۋروپادا تەحنو­لوگيالىق كوشباسشى ەكەنىن, سونىمەن بىرگە, ءومىر ساپاسىنىڭ ۇلەستىك كورسەتكىشىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزىپ جاتقانىن, ال ۋكراينانىڭ نەگىزىنەن شيكىزات ساتۋمەن عانا شەكتەلەتىنىن دە جاسىرمايدى. مىنە, وسىنداي دايەكتەر مەن دالەلدەردى كەلتىرە وتىرىپ, عالىم ءىجو كورسەتكىشىن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باستى كورىنىسى رەتىندە الۋ تۇيىققا اپارىپ تىرەيتىن جول دەگەن ءوز پايىمىن بىلدىرەدى. ودان ءارى ول جالپى ادام ءومىرىنىڭ ساپاسى, سونىڭ ىشىندە ۋكرايندار دا بار, تەك قانا ساندىق كورسەتكىشتەرمەن ايقىندالمايدى, دەي كەلىپ, بىزگە بۇگىندە ەكونوميكالىق كونفورميست بولۋدى, ياعني ءۇنسىز باس شۇل­عي بەرۋشىلىكتى قويىپ, ءىجو كور­سەت­­كىشىنە ماڭىز بەرۋ سياقتى ەس­كىر­گەن ەكونوميكالىق تەوريانى باسشىلىققا الۋدان باس تارتۋ قاجەت. ءسويتىپ, قازىرگى تاڭدا الەمدە باستالعان ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا شەڭبەرىندە ۋكراينالىق عىلىمنىڭ ساپاسىن, ۇلتتىق ءون­دىرىس­­تىڭ تەحنولوگيالىلىعى مەن ءتيىم­­­دىلىگىن ارتتىرۋعا باعىت ۇستانۋ كەرەك دەگەن كەسىمدى ءسوزىن ايتادى. ارينە, بۇل جەردە عالىمنىڭ ءوز ەلى تۋرالى ءسوز ساباقتاپ وتىرعانى تۇسىنىكتى. دەگەنمەن, ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ شىنايى كورسەتكىشىنە لايىقتى باعا بەرۋ ءىسىنىڭ الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلى ءۇشىن وزەكتى ماسەلە ەكەنىن دە مويىنداۋ ءجون. بىلە-بىلسەك, قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا بۇگىنگى تاڭدا جۇرگىزىپ وتىرعان ەكونوميكالىق ساياساتى جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىستەر ءورىسىن ۇلعايتپايىنشا الەمدىك رىنوكتا باسەكەگە قابىلەتتى, ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن ەكونوميكا قۇرۋ ءمۇم­كىن ەمەس دەگەنگە كەلىپ سايادى. ولاي بولسا, ەلباسىنىڭ ۇس­تانعان باعى­تى مەن العا قويعان ماق­سات-ءمىن­دەت­تەرىن باسشىلىققا الا كەل­گەندە, ۋكراينالىق عالىمنىڭ وي-پايىم­دارىنان كوپ نارسەنى ۇيرەنۋ­گە بولاتىن سياقتى. تەك ءوندىرىستىڭ قۇ­لاعىن ۇستاپ, ەكونوميكا سالاسىن­دا تەر توگىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىمىز سوعان دەن قويسا يگى... سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»