باس دارىگەر

شىڭعىس ءجۇسىپوۆ 34 جىل باسقارعان قوستاناي كوز اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىن جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزدى قوستانايداعى كوز اۋرۋلارى اۋرۋحانا­سىن­دا جىلىنا 1300 كۇردەلى وپەراتسيا جاسالادى. بۇل ۇلكەن كورسەتكىش! اۋرۋحانانىڭ جانىن­داعى ەم­حاناعا كەلىپ قارالاتىندار مەن ەم الا­تىن­دار سانى بۇدان ەسەلەپ ارتادى. وسى اۋر­ۋ­حا­نانى 34 جىلدان بەرى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى شىڭعىس زەينەل ۇلى ءجۇسىپوۆ باسقارىپ كەلەدى. 34 جىل! ءبىر ادامنىڭ ءومىرى دەرلىك ۋاقىت. ول وسى قىزمەتكە كىرىسكەن وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىل­دارىنان بەرى ۋاقىت تا, زامان دا وزگەرىپ كەتتى. وزگەرمەگەن شاكەڭنىڭ ءوزى عانا شىعار. قار­شىعاداي شاعىن, شىمىر دەنەلى كىسىنىڭ ءسوزى دە, قيمىلى دا شاپشاڭ. نىق سويلەيدى, ناقتى جاۋاپ تالاپ ەتەدى. ومىردە ادىلەتسىزدىككە, جاي­با­سار­لىققا, ەكىجۇزدىلىككە توزبەيدى. ادال ەڭبەك­تى, دوستىقتى, ادامگەرشىلىكتى, نامىستى تۋ ەتەدى. سونىڭ بارلىعىن دا ومىردە ءوز ىسىمەن كورسەتتى. 1974 جىلى قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋ­تىن ءبىتىرىپ, قوستاناي كوز اۋرۋلارى اۋرۋحا­ناسىنا ينتەرناتۋراعا كەلدى. وسى اۋرۋحاناعا قىزمەتكە قالعاندا ونداعى جالعىز ەركەك كىندىك تە, جالعىز قازاق دارىگەرى دە ءوزى بولدى. – وسى اۋرۋحانا ۇجىمىنىڭ اراسىندا ۇل­تى قازاق جالعىز مەدبيكە بار ەكەن. زەي­نەت­كەرلىكتىڭ الدىندا جۇرگەن قارتاڭ كىسى. «شىڭ­عىس شىراعىم, مىنالارعا دارىگەردىڭ قان­داي بولاتىنىن كورسەت, قازاقتىڭ قانداي ەكەنىن ءبىلىپ جۇرەتىن بولسىن!» دەپ قايرايدى, – دەيدى شىڭعىس زەينەل ۇلى وتكەن كۇندەردى ەسكە الىپ. راسىندا, شىڭعىس جاس كەزىنەن ءوزى جۇرگەن ورتادا شىرت مىنەزىمەن كوزگە ءتۇسىپ قالاتىن. قازاقتار ءوز تىلىندە سويلەسسە, ولارعا باسقانىڭ الدىنا ءتۇسىپ كەتكەندەي ودىرايا قاراپ, بيىكسىنەتىن « ۇلى حالىقتىڭ» وكىلدەرى شىڭعىسقا كەلگەندە كىدىرەتىن. ويتكەنى وزگە­نىڭ مەنمەنسىگەنىن بۇل دا كوتەرمەيتىن, كەسەتىن الماستاي وتكىر كوزى جالت ەتە قالعاندا, كەز كەلگەننىڭ مىسىن باساتىن. شاق-شاق ەتىپ ايتىپ تاستايتىنى تاعى بار. ال مۇنداي مىنەز ادامدى ورتاسىنا اسا سۇيكىمدى ەتپەسە دە, كىمدى بولسىن وزىمەن ساناسۋعا ماجبۇرلەيدى. سىرت كوزگە ونىڭ «مىنەزى» بوپ كورىنەتىن بويىنا سىيماعان ۇلتشىلدىعى ەكەن. وعان بالا كەزىنەن كورىپ, كوڭىلىنە توقىپ وسكەن كورىنىستەردىڭ اسەرى دە بولعان شىعار بالكىم. بالالىق شاعى قوستانايدان شالعايدا جاتقان قامىستى اۋدانىندا ءوتتى. اكەسى شالا ساۋاتتى شارۋا ادام ەدى, اناسى ساۋاتسىز بولدى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا ءبىرىنشى سى­نىپ­قا باردى. ءدال سول ۋاقىتتا اۋىلدى تىڭ كو­تە­رۋگە كەلگەندەر باسىپ قالدى دا, قازاق مەكتەبىن ءاي-شايعا قاراتپاستان جاۋىپ تاستادى. ورىسشا بىلمەيتىندەر ءوز جەرىندە تومەنشىك­تە­دى. قازاق مەكتەبىنىڭ جابىلعانىنا كۇيىن­گەن­نىڭ ءبىرى اكەسى زەينەل اقساقال ەدى, بىراق قولدان كەلەر قايران جوق. تىرمىسىپ ءجۇرىپ, مەكتەپتى, قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلدى. قاتاردان قالماي دارىگەرلىك قىزمەتكە بار ىنتاسىمەن كىرىسىپ كەتتى. شىڭعىس زەينەل ۇلى كەلگەندە كوز اۋرۋ­لا­رى اۋرۋحاناسىن گالينا لاسكۋتنيكوۆا دەگەن كارتاڭ كىسى باسقارادى ەكەن. سول كىسى زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن وبلىستاعى دەنساۋ­لىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتىن ەندى باستاعان جاس دارىگەر شىڭعىسحان ءجۇسى­پوۆتى باس دارىگەر بولۋعا شاقىردى. ال ول ينتەرناتۋرادان كەيىنگى ءبىر جارىم جىلدا اۋرۋحانادا بارلىق كۇردەلى وپەراتسيالارعا قاتى­سىپ, ولاردى ءوزى جاساي بەرەتىن دارەجەگە جەتكەن بولاتىن. – گالينا فەدوروۆنا مەن تۋرالى: «اۋرۋ­حاناعا كەلگەن ۋاقىتتان بەرى حيرۋرگيالىق ەمدەۋ ادىستەرىن ءى كاتەگوريالى دارىگەر دەڭگەي­ىندە مەڭگەردى» دەگەن مىنەزدەمە جازىپ بەرىپتى. باسقارما باستىعى مەنى شاقىرىپ الىپ, «سەن اۋرۋحاناعا باس دارىگەر بولاسىڭ» دەدى. مەنىڭ زارەم ۇشىپ كەتتى. «كەلىسىم بەرە ال­مايمىن, ينستيتۋتتى بىتىرگەنىمە ەكى جىل دا تولعان جوق, دارىگەرلىك تاجىريبەمدى شىڭداۋ­ىم كەرەك» دەدىم. وسىدان كەيىن ول كىسى تاعى ەكى رەت شاقىردى. العاشقىسىندا «سەن باس دارىگەر بول, كەزەكسىز ءۇي بەرگىزەمىن» دەدى. «ءۇيىم بار, كەرەك ەمەس» دەدىم. ونان كەيىنگى شاقىرعانىندا «اۋرۋحانانى قابىلدا, كەزەكسىز ماشينە بەرگىزەيىن» دەپ قىزىقتىردى. تاعى دا كەلىسىم بەرمەدىم, ماشينەنى الا ال­مايمىن دەدىم. سودان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە شاقىردى. حاتشى احانوۆ دەگەن اعامىز مەنىڭ اۋرۋحانانى قابىلداۋىما اقىل-كەڭەس بەردى, ەپتەپ قايراپ تا جىبەردى. سونىمەن اۋرۋحانانى قابىلدادىم, – دەيدى شاكەڭ. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ تۇسىندا ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ بارلىعى دا كوممۋنيست بولۋى ءتيىس-ءتىن. ونىڭ ۇستىنە كوممۋنيست بولۋدىڭ ءوزى اركىمنىڭ شىققان بيىگى سەكىلدى ادامدارعا ماقتانىش سەزىمىن دە ۇيالاتاتىن. باس دارىگەر لاۋازىمىنا كەلگەن جاس شىڭعىسقا دا وسىن­داي ۇسىنىس-تالاپ ايتىلدى. بىراق ول بىردەن «پارتياعا وتپەيمىن» دەپ قارسى جاۋاپ بەردى. تاعى دا قالالىق, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە شاقىرىلدى, ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت. ونى­مەن سويلەسكەن قالالىق كوميتەتتىڭ نۇسقاۋ­شى­لارىنا «مەن پارتياعا وتپەيمىن, ەگەر جۇ­مىسىم ۇناماسا, قىزمەتتى قايتىپ الىڭىزدار. ال دارىگەرلىك ديپلومىم – ءوزىمنىڭ ەڭبەگىم, ونى ەشكىم مەنەن تارتىپ الا المايدى. ۇس­تا­نىمىم سولاي, پارتياعا كىرمەيمىن» دەدى شورت كەسىپ. ءۇش-ءتورت رەت شاقىرعاندا وسىنداي جاۋاپ العان سوڭ, ولار دا سوڭىنا ءتۇسۋدى قويدى. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ تۇكىرىگى جەرگە ءتۇس­پەي تۇرعاندا قوستاناي وبلىسى بويىنشا ءبىرىنشى باسشىلاردان ونىڭ قاتارىنا وتپەگەن جالعىز شىڭعىس ءجۇسىپوۆ بولدى. – ول كەزدە قوستاناي وبلىسىندا اۋدان­دىق, قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جانە شا­رۋاشىلىقتاردىڭ باسشىلىعىنا قازاقتاردى جولاتا بەرمەيتىن. وبلىستىق, قالالىق پارتيا جانە ونىڭ اتقارۋ كوميتەتتەرىندە «ساياسات ءۇشىن» دەپ, ءبىر-ەكى قازاقتى ۇستايتىن. ال ول­اردىڭ اراسىندا كولەڭكەسىنەن قورقاتىن اعا­لا­رىمىز وتىرۋشى ەدى. ەكىنشىدەن, قوستاناي قالاسىندا قازاقتارعا پاتەر ۇيلەردىڭ جوعار­عى 5-ءشى نەمەسە ەڭ تومەنگى 1-ءشى قاباتىنان بەرىلەتىن. قازاق مەكتەبىنىڭ ءبارى جابىلدى. ال ورىسشا بىلمەگەن اعايىننىڭ كۇنى تاعى كۇن ەمەس. وسىنداي كەرەعار كورىنىستەردىڭ بار­لى­عىن دا مەنىڭ ىشكى ويىم كوممۋنيستىك پارتيا­نىڭ باسشىلىعىندا وتىرعانداردان كورەتىن. ونىڭ ۇستىنە كولەڭكەسىنەن قورقاتىن اعالا­رى­ما رەنجيتىن ەدىم. بىردە بەلسەندى كوممۋنيست ءبىر اعاما «اسسالاۋماعالەيكۋم!» دەپ قازاقشا امانداسسام, الاكوزدەنىپ قاراپ, قولىن بەرمەدى. كەلەسىدە تاعى دا قازاقشا امانداسسام, تاعى دا قارامادى. سوسىن مەنىڭ دە مىنەزىم بەلگىلى, ءۇشىنشى رەت كوپتىڭ كوزىنشە ءوزىم امان­داسپادىم. ماجىلىستەردە سونداي اعالا­رىم­نىڭ ءسوزىن ەستىگىم كەلمەگەندىكتەن دە پارتيا قا­ت­ا­رىنا وتكىم كەلگەن جوق, – دەيدى شاكەڭ ك ۇلىپ. جاس دارىگەر كوز اۋرۋحاناسىنىڭ ۇيىمداس­تىرۋ جۇمىسىنا ارىستانداي قايراتتانىپ كىرىسكەن. كوممۋنيزمنىڭ بولارىنا قالتقىسىز سەنىپ جۇرگەن 70-ءشى جىلدارى قوستانايداعى كوز اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىنا كەرەكتى زاتتىڭ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىعى دا ونىڭ بالان­سىن­داعى قابىرعاسىن ساناپ الارداي ارىق جىلقى جەگىلگەن ات اربامەن تاسىلاتىن. سىرى ابدەن كەتكەن ەسكى ۇستەلدەردىڭ بەتىنە اق توسەك جايمالار جابىلاتىن. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى دا ءۇش جىلدىڭ ىشىندە جونگە كەلدى. قالانىڭ شەتىنە كوشىرىلگەن اۋرۋحانا تارلىق ەتكەن سوڭ, وعان قوسىمشا عيمارات تۇرعىزىلدى. – «جىلاماعان بالاعا ەمشەك جوق» دەمەي مە حالقىمىز؟ ءوزىڭ جۇگىرمەسەڭ, سەڭ دە ور­نىنان قوزعالمايدى. الدىمەن جەگىن جىلقى مەن ات اربادان زورعا قۇتىلدىق. 70-ءشى جىل­دا­رى جىلدىق قۇرىلىس جوسپارىنا تەك تۇرعىن ءۇي سالۋ عانا كىرگىزىلەتىن, ال الەۋمەتتىك نى­سان­دار وتە از قامتىلاتىن. سول كەزدەگى وب­لىستى باسقارعان بورودينگە سۇرانىپ ءجۇرىپ زورعا كىردىم. ول كىسى كابينەتىندە قالعىپ-شۇل­عىپ وتىر ەكەن. كوز اۋرۋلارى اۋرۋحا­ناسىنىڭ جانىنان ەمحانا كەرەك ەكەندىگىن ءتۇسىندىرىپ ايتىپ, سول كىسىنىڭ تىكەلەي كومە­گىمەن جىلدىق جوسپارعا كولدەنەڭنەن كىرگىزدىرىپ جىبەردىم. سول جىلى ەمحانانى سالىپ تا الدىق, – دەيدى شاكەڭ. ءبىر اۋرۋحانانى باسقارۋعا وتىز ءتورت جىل از ۋاقىت ەمەس ەكەنىن ايتتىق. سوندىقتان وسى جىلدار ىشىندە اۋرۋحانانى رەسپۋبليكاداعى ەڭ وزىق ەمدەۋ ورنىنىڭ بىرىنە اينالدىرا بىلگەن بىلىكتى باسشى شاكەڭنىڭ ماقتانىپ ايتسا دا, مارقايىپ ايتسا دا سىيىساتىن ىستەرى جەتەرلىك. اينالاسى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ىشىندە كوز اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىن جاڭعاقتاي ەتىپ, تاپ-تۇيناقتاي ەتكەن سوڭ با, كوز اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىلارى ونى كسرو وفتالمولوگتارى قوعامىنىڭ باس­قارما مۇشەلىگىنە سايلادى. سول ۋاقىتتا مۇن­داي بيىك مارتەبەگە قازاقستاندا بەس وفتالمولوگ دارىگەر عانا يە بولدى, ونىڭ ۇشەۋى پروفەسسور, ەكەۋى قاتارداعى دارىگەر بولاتىن. شىڭعىس زەينەل ۇلى سول بەسەۋدىڭ ءبىرى ەدى. – جىل سايىن الگى قوعامنىڭ پلەنۋمى بو­لادى, وندا كوزدى ەمدەۋدىڭ ءتۇرلى جاڭا ءتاسىل­دەرى, جاڭا تەحنولوگيالارى ايتىلادى. مەن جۇگىرىپ ءجۇرىپ, الگىلەردى الىپ كەلەمىن دە, شامام جەتكەنشە اۋرۋحانا دارىگەرلەرىنە ۇيرە­تىپ, تاجىريبەگە ەنگىزەمىن. وسىنداي ىزدەنىسپەن ءبىزدىڭ اۋرۋحانا تاۋەلسىزدىككە دەيىن دە ءبىراز العا كەتكەنىن ماقتان ەتەمىن, – دەيدى ول. اۋرۋحانادا جاڭا اپپاراتۋرالار, ياعني ماتە­ري­الدىق بازانى نىعايتۋ مەن كادرلار بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ءىسى ءبىر مەزگىل توقتاعان ەمەس. كسرو وفتالمولوگتار قوعامى باسقارماسىنا مۇشە بوپ جۇرگەنىندە, 1982 جىلى ماسكەۋدەن كورگەن كوزدىڭ قان قىسىمىن ولشەيتىن «اۆتوركەروريتورف» دەگەن كومپيۋتەرلىك اپپاراتقا تەك 2002 جىلى عانا قول جەتكىزدى. – اينالايىن ەلىمنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ ار­قا­سىندا ءبىزدىڭ اۋرۋحاناعا ەشقانداي اپپاراتۋرا قات ەمەس. امەريكادان, جاپونيادان قان­داي وزىق قۇرال الدىرامىز دەسەك, ەركىمىزدە. ال بۇرىن قازىرگىدەي اپپاراتۋرالاردى تابۋ, ونى ماسكەۋ ارقىلى الۋ قيامەت بولاتىن. قا­زىر وپەراتسيا جاسايتىن ميكروسكوپيالىق قۇ­رال­دار كەشەنىن اۋرۋحاناداعى جەتى حيرۋرگتىڭ ارقايسىسىنا جەكە الىپ بەردىم. ولار وپەراتسيا جاسايتىن كەزدە ەشكىمنەن ەشتەڭە سۇرا­مايدى, ءوزىنىڭ جەكە مۇلكى سياقتى كۇتىپ ۇس­تايدى. ناتيجەسىندە اۋرۋلاردى كىدىرىسسىز ەمدەيدى. ال مۇنداي قۇرالدار ءبىزدىڭ سالاداعى وزگە ەمدەۋ ورىندارىندا ءبىر-ەكەۋ عانا بو­لا­دى. ويتكەنى بۇل قىمبات تۇراتىن قۇرالدار. ال ونىڭ قارجىسىن تابۋ, ءيىنىن كەلتىرۋ – ۇي­ىم­­داستىرۋشى رەتىندەگى مەنىڭ شارۋام, – دەيدى باس دارىگەر. شىڭعىس زەينەل ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازاق­ستاندا وبلىستىق دەڭگەيدەگى كوز اۋرۋحاناسى تەك قوستاناي قالاسىندا عانا بار. قالعان وب­لىستاردا كوز اۋرۋحاناسى وبلىستىق اۋرۋ­حا­نانىڭ ءبىر بولىمشەسى بولىپ سانالادى. شىڭ­عىس زەينەل ۇلى اۋرۋحانانى جاس كادرلارمەن 90-شى جىلداردىڭ باسىندا-اق جابدىقتاپ العان. ايتپاقشى, نارىقتىڭ تاياعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ باسىنا الدىمەن ءتيىپ, وبلىستىق اۋرۋحانالارداعى توسەك سانى قىس­قارىپ, كەيبىر ەمحانالار جابىلىپ جاتقاندا, بۇل كوز اۋرۋحاناسىنا دۇرە تيگەن جوق. – سول جىلدارى وبلىستا توسەك سانى قىس­قارماعان ستاتسيونارلىق ەمدەۋ ورنى جوق شى­عار. ونىڭ بارلىعى دا قارجىنىڭ تاپشى­لى­عىنا, ونىڭ ىشىندە سول ەمدەۋ ورىندارىنىڭ كوممۋنالدىق قارىزىنىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە باي­لانىستى بولدى عوي. ال ءبىزدىڭ وبلىستىق كوز اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىنىڭ ەشقانداي قارى­زى بولعان جوق. ءتىپتى, سول اۋىر جىلدارى ءبىز جاڭا اپپاراتۋرالار الىپ جاتتىق, – دەيدى شىڭعىس زەينەل ۇلى. ول وسىنشا جىلدان بەرى ۇجىمدى دا ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي تاتۋ, ىنتىماقتى ەتىپ ۇستاپ وتىر. ۇجىمدا بىرەۋدىڭ باسىنا قيىن­دىق تۋسا, باس دارىگەرمىن دەپ شىرەنبەيدى, ونىڭ جانىنان الدىمەن تابىلادى. اكەسىنىڭ: «بالام, قولىڭنان كەلسە, جاۋىڭا دا جاق­سى­لىق جاساۋدى ادەت قىل. ول تۇسىنبەسە دە جۇرت بىلەدى» دەپ وتىراتىن. اكەسىنىڭ جەكە ادام­نىڭ وي دەڭگەيىنەن قوعامدىق پىكىردىڭ جوعارى تۇراتىنىن ەسكەرتكەن وسى ءسوزىن كوڭىلگە تو­قىپ قالدى. شىڭعىسقا اكەدەن مۇرا بولعان تاعى ءبىر قاسيەت – اتقۇمارلىق. ءوزىنىڭ باۋىر­لا­رىمەن بىرگە باپتاعان سايگ ۇلىكتەر تاۋەل­سىز­دىك العالى بەرگى جيىرما جىلدى ساناعاننىڭ وزىندە وتىزدان اسا ماشينە ۇتىپتى. – مەن قازاق دەسە جىلقىنى, جىلقى دەسە قازاقتى ويلايمىن, – دەيدى ول. باس دارىگەر شىڭ­عىس ءجۇسىپوۆتىڭ ادىلدىك پەن ار تازا­لى­عىن, ادالدىقتى, نامىستى وزىنە بەرىك ۇس­تا­نىم ەتكەنى دە وسى ويىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس... ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.