داۆوس – مىقتىلار باس قوساتىن جەر
شۆەيتساريانىڭ كۋرورتتى داۆوس قالاسىندا جىل سايىن ەكونوميكانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءسوز ەتۋ ءۇشىن مىڭداعان ايتۋلى قارجىگەرلەر, ەكونوميكانىڭ الپاۋىتتارى, مەملەكەت, ۇكىمەت باسشىلارى, ساياساتكەرلەر, اۋزى دۋالى ساياساتشىلار, باستارى يدەياعا تولى عۇلامالار كەلەدى. باسقالاردى تىڭداۋ ءۇشىن, وزدەرىن تىڭداتۋ ءۇشىن.
بۇعان قاتىساتىندار كلۋبىندا 7 مىڭنان اسا سۋبەكت بار كورىنەدى. ولاردىڭ قاتارىنا كىرۋ دە بەدەل. كىرە الماعان ەلدەر دە, كومپانيالار دا, بايلار دا سەنىمگە ءزارۋ, قالتاسى جۇقا ەسەپتەلەدى. جىلدىق جارنا 50 مىڭ دوللاردان 263 مىڭ دوللارعا دەيىن. ال كەزەكتى جيىنعا قاتىسۋ ءۇشىن تاعى 20 مىڭ دوللار تولەيسىڭ. ونىڭ ۇستىنە ءتۇرلى سەمينارلاردا سويلەگىڭ كەلسە, 75 مىڭ دوللار قوسىمشا. سونداي-اق, مىقتى دەگەن 25 الپاۋىت «ۇساقتاماي» 500 مىڭدى بىردەن تولەپ قوياتىن كورىنەدى.
داۆوستاعى بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم (بەف) بيىلعى جىلى ءبىرشاما كوتەرىڭكى كوڭىلمەن ءوتتى. ءالى دە ءبىرشاما سالقىنى بايقالعانمەن, الەم ەكونوميكالىق داعدارىستان ءوتىپ, قالىپتى دامۋ جاعدايىنا كوشكەن. سويلەۋشىلەردىڭ سوزىندە وپتيميزم باسىم. الدا تۇرعان قيىندىقتار تۋرالى ارنايى بايانداما جاسالسا دا, ونى دامۋدىڭ جولىنداعى كەدەرگىلەردى جويۋ رەتىندە قاراستىرىپ وتىر.
ءداستۇرلى ەكونوميكالىق باسقوسۋدا ەشقانداي قاۋلى, شەشىم قابىلدانبايدى, ءتىپتى ۇسىنىستار دا قۇجاتتالمايدى. تالقىلاۋ سەمينار سيپاتىندا وتەدى. جۇرت پىكىرىن ايتادى, قابىلداۋ-قابىلداماۋ ءوز ەركىڭدە. جۇرت سويلەگەندە, باسقالارعا وزدەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن, سەرىكتەس بولا قالعاندا, قانداي پايدا كورەتىنىن ايتادى.
كوپتەگەن ەلگە جوبالارىن ءجۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجى كەرەك. ال قارجىسى بارلار الدىمەن اقشالارىنىڭ ەسەلەنىپ قايتقانىن قالايدى. سودان دا ءبىراز ادام ءوز جوبالارىنىڭ سەنىمدى ەكەنىن ءدالەلدەپ سويلەيدى. قارجىگەرلەر ءوز اقشالارىنىڭ قۇندىلىعىن ايتادى. ساراپشىلار, ماماندار قالىپتاسقان جاعدايعا شولۋ جاسايدى.
بەف-ءتىڭ باسقا بەدەلدى زەرتتەۋشى توپتارمەن بىرىگىپ ءازىرلەگەن «جاھاندىق ءتاۋەكەلدىك-2011» بايانداماسى ايرىقشا نازار اۋداردى. وندا ءتۇرلى تاۋەكەل جاعدايدىڭ, ياعني قيىنشىلىقتىڭ ءۇش توبىنا تالداۋ جاسالدى. بىرىنشىدەن, ول ماكروەكونوميكالىق تاۋەكەلشىلىك, ونىڭ ىشىندە دامىعان ەلدەردەگى ماكروەكونوميكالىق بالانستىڭ ۇيلەسىمسىزدىگى, سالىق-بيۋدجەتتىك داعدارىس. ەكىنشى توپتاعى تاۋەكەلشىلىك كولەڭكەلى ەكونوميكاعا بايلانىستى ەكەن. ءۇشىنشىدەن, سۋدىڭ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ جانە ەنەرگيانىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى شەكتەۋلەر ۇلكەن قيىندىقتار تۋعىزاتىن كورىنەدى.
جيىندا جەكە ايماقتارعا, جەكە ەلدەرگە بايلانىستى دا سەسسيالار وتكىزىلىپ, ءتۇرلى بولجامدار جاسالدى. رەسەي, ءۇندىستان, افريكا, تاياۋ شىعىس, اقش, ەۋروايماق وسىنداي پىكىر الماسۋ نىسانىنا اينالدى. ورتالىق ازيانىڭ نازارعا ىلىنبەي قالعانى وكىنىشتى-اق دەيسىڭ.
ءبىراز ءسوز ەۋروعا بايلانىستى بولدى. ول جايىندا ءبىرازدان بەرى اڭگىمە ايتىلىپ كەلەدى. ەۋروپالىقتار وعان مىقتاپ تويتارىس بەردى. باسقالاردى ايتپاعاندا, فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزي فرانتسيا مەن گەرمانيا ەۋروپالىق ۆاليۋتادان ەشقاشاندا باس تارتپايدى, ال «ەۋرونىڭ جوعالۋى اپاتقا تەڭ» دەپ شەشىمدى ءسوز ايتتى.
داۆوس جيىنىنداعى اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان ماسەلەلەرگە تولىق توقتالۋ قيىن, ويتكەنى, ول كوپ تە كۇردەلى. اركىم وزىنە كەرەگىن ايتادى, كەرەگىڭ تىڭدايدى. ايتارلىقتاي قارجى شىعارىپ بارعاننان كەيىن كوپ نارسەنى ويىنا ءتۇيىپ قايتادى. وندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن دە وكىل بولدى. وندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋى دا ەكونوميكالىق قۇجات رەتىندە تىركەلدى. دەمەك, بۇل جيىننىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ومىرىنە دە قاتىسى بولماق.
ميۋنحەن قاۋىپسىزدىك قاقپاسىنا اينالا ما؟
مىنە, جارتى عاسىردان بەرى نەمىستىڭ وسىناۋ كونە قالاسىندا جىل سايىن مەملەكەت, ۇكىمەت باسشىلارى, قورعانىس جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى باس قوسىپ, ساياسات, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن ءسوز ەتەدى. وسى جولداعى وزدەرىنىڭ باعىت-باعدارلارىن بەلگىلەيدى.
راس, كەشەگى «قىرعي-قاباق سوعىس» زامانىندا ونىڭ سيپاتى وزگەشەلەۋ ەدى, قازىر باسقاشا. بۇرىنىراق ناتو-عا بىرىككەن ەلدەر نەگىزىنەن شىعىستان كەلەر قاۋىپتىڭ الدىن الۋدى ءسوز ەتەر ەدى. ودان سوڭ, كسرو كۇيرەپ, ونىڭ نەگىزگى مۇراگەرى بولعان رەسەيدى ءوز ارالارىنا تارتىپ, قاۋىپسىزدىك ورتاق ماسەلە ەكەنىن ايتىپ, ونى بىرگە ويلاسايىق دەگەن ۇسىنىس جاساعان. ءبىرازدان بەرى بۇل ءداستۇرلى كونفەرەنتسياعا ءماسكەۋ دە قاتىسىپ كەلەدى. كەيدە ۋاجگە توقتاسا, كەيدە تۋلايتىنى بار.
سونداي ءبىر مىنەزىن ماسكەۋ وسىدان ءتورت جىل بۇرىن, 2007 جىلى كورسەتكەن. سول كەزدە پرەزيدەنت تاعىندا وتىرعان ۆلاديمير پۋتين وزدەرىنىڭ ەشكىمنەن قورىقپايتىنىن ايتقانى بار. جۇرت ونى ءارتۇرلى قابىلدادى. بىرەۋلەر اشىعىن ايتتى دەپ ماقتادى, ەكىنشىلەرى شوقپارىن كوتەرىپ اكىرەڭدەگەندى اقىلدى ادامنىڭ ارەكەتى ەمەس دەپ باعالادى.
زامان وزگەرىپ كەلە جاتىر. قاۋىپسىزدىكتى كۇشپەن ەمەس, كەلىسىممەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنىن جۇرت تۇسىنە باستادى. سونىڭ ءبىر كورىنىسى اقش پەن رەسەيدىڭ اراسىنداعى سشق-ز تۋرالى شارتقا قول قويىلۋى بولسا, سول شارت اتالعان ەلدەردە راتيفيكاتسيالانىپ, ونىڭ گراموتالارى وسى كونفەرەنتسيا ۇستىندە الماسىلدى. كونفەرەنتسيانىڭ ەڭ باستى تاقىرىبى ەگيپەتتەگى ءجانە اراب الەمىندەگى بىرقاتار ەلدەردەگى بيلىككە قارسى قوزعالىستار تۋرالى بولدى. بۇل تاقىرىپتى جيىندا ءسويلەگەن ادامداردىڭ ەشقايسىسى دا اتتاپ وتكەن جوق جانە ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتتى. ءاسىرەسە, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن بۇل قوزعالىستار بۇكىل ايماقتى شارپىپ, ءالەمدىك سيپات الىپ كەتۋ قاۋپىنە نازار اۋداردى. جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءسوزىنە قاراعاندا, باس حاتشى وعان جول بەرمەۋ ءۇشىن حوسني مۇباراكتىڭ تاياۋ شىعىستاعى بەدەلىن ەسكە العاندى ءجون كورەدى, ياعني ونىڭ ءالى دە بيلىكتە قالعانىن قۇپتايدى.
ناتو باس حاتشىسى اندەرس فوگ راسمۋسسەن مىسىر ەلىندەگى وقيعالار بۇكىل الەمدىك ءتارتىپتى وزگەرتەتىنى جونىندە قاۋىپ قىلسا, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتون سول وقيعالاردى «شىن مانىندەگى جارىلىستار» دەپ سيپاتتادى. بۇل پىكىرلەردىڭ ارجاعىندا وعان بەلسەندى ارالاسۋ پىكىرى جاتقانداي.
ال گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ پىكىرى ءبىرشاما ءوزگەشە. جالپى, حالىقتاردىڭ دەموكراتيالىق تالپىنىسىن قۇپتاعانمەن, كانتسلەر ماسەلەنى سول ەلدىڭ وزدەرى شەشكەنىن ءجون سانايدى. اسىعىستىقتىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارماۋى مۇمكىن, دەيدى ول.
كونفەرەنتسيادا العاش رەت تاياۋ شىعىس جونىندەگى «تورتتىك» (اقش, رەسەي, بۇۇ جانە ەۋرووداق) باس قوسىپ, ونداعى جاعدايدى ءسوز ەتكەن. ەۋرووداقتىڭ سىرتقى ىستەر جونىندەگى وكىلى كەترين ەشتون بۇل كەزدەسۋدىڭ تابىستى وتكەنىن, تاراپتاردىڭ الداعى ۋاقىتتا بەلسەندىرەك جۇمىس ىستەۋگە كەلىسكەنىن مالىمدەدى.
ءداستۇرلى ميۋنحەن كونفەرەنتسياسىنا جۇرت ۇلكەن ءۇمىت ارتادى. وعان قاتىساتىن الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى قاۋىپسىزدىك جولىندا كۇش بىرىكتىرەر بولسا, تالاي قاۋىپكە توسقاۋىل قويىلارى دا كۇمانسىز. حالىقتار سولاي بولعانىن قالايدى.
ماماديار جاقىپ.
