تاربيە ءتالىمى

ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاق­ستان حالقىنا جولداۋى مەن «عا­سىرلار توعىسىندا» اتتى ەڭبە­گىندە كونە مادەني مۇرالاردى جيناپ قور­لاندىرۋ, زيالى قاۋىمعا مەم­لەكەتتىك تىلدە الەمدىك عىلىمي وي­لاردىڭ, ءما­دەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرى نەگىزىندە گۋمانيتارلىق ءبىلىم بەرۋدىڭ تولىم­دى قورىن جاساۋدى مىندەتتەگەن ەدى. ەلباسىنىڭ وسى تاريحي سترا­تە­گيالىق باعىت-باعدارىن ىسكە اسى­رۋ جولىندا پرو­فەس­سور ش.بەر­كىمباەۆا باستاعان قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەر­سي­تەتىنىڭ ءبىر توپ عالىمدارى 2004 جىلدان بەرى قازاق ءتالىمىنىڭ 30 عاسىردى قامتيتىن 10 توم­دىعىن شى­عارۋ (رەداكتورى جانە قۇراس­تىرۋشى پروفەسسور س.قا­ليەۆ) ىسىمەن ۇزدىكسىز اينالىسىپ كەلەدى. تاياۋ­دا ءتالىم انتولوگيا­سىنىڭ سوڭ­عى 9 جانە 10 تومدارىن «ءسوز­دىك-سلو­ۆار» باسپاسى ارقى­لى شى­عارىپ, وقىرمان كوپشىلىك­كە ۇسىندى. انتولوگيانىڭ ءار تومى ءار ءداۋىر­دىڭ مادەني مۇرالارىن ءسوز ەتۋ­گە ارنالعان. ماسەلەن, ءبىرىنشى توم «جىر تاعىلىمدارى» دەپ اتا­لا­دى. وندا اۋىز ادەبيەتى ۇلگى­لەرى­نىڭ حالىقتىق ءتالىم ونەگەلەرى ماز­مۇنى مەن مانىنە قاراي 41 تار­ماق­شاعا ءبولىنىپ, جىر, تاقپاق, تولعاۋ, جۇم­باق, ماقال-ماتەل, اي­تىس تۇرلەرىندە بەرىلگەن. وندا با­لانىڭ دەنەسىن, اقىل-ويىن جەتىلدىرۋ, ەڭبەككە, ونەر­گە باۋلۋ, ءتورت ت ۇلىكتىڭ پايدا­سى, قورشاعان ورتا­نىڭ سىرىن تا­نىپ بىلۋگە باۋلۋ, اڭشىلىق پەن قولونەرىنىڭ ادامعا پايداسى, جاس ۇرپاقتى مەرگەندىككە, باتىرلىققا, شىنشىلدىققا, ادالدىققا تاربيە­لەۋ ت.ب. ماسەلە­لەرگە زەر سالىنعان. “قاراسوز تاعىلىمدارى” دەپ اتا­­لاتىن ەكىنشى تومدا حالىق ەرتەگى­لەرىنىڭ مازمۇنى مەن ءمانىن اشۋ­دىڭ جول­دارى كور­سەتىلگەن. بۇل تومنىڭ حا­لىق مە­ديتسيناسىنا ارنالعان ءبو­لىمىن­دە اۋرۋ-سىرقاۋلاردى, جانۋارلار اعزاسى مەن وسىمدىكتەردىڭ گ ۇلى­مەن, تامىرىمەن ەمدەۋدەگى حالىق­تىق باي تاجىريبەلەر ءسوز بولادى. ءۇشىنشى توم “كونە جازبا مۇرالار تا­عى­لى­مى” دەپ اتال­عان. وندا ءبىز­دىڭ جىل ساناۋ ءداۋىرى­مىز­دەن بۇ­رىن­عى 1-مىڭ­­جىل­­دىقتاعى زاراتۋشترا, اۆەس­تا جىر­لارى, اناحارسيس, تۇمار, زارينا پاتشا­لار­دىڭ ەرلىك ىستەرى جا­يىنداعى اڭىز­دار مەن جازبا دەرەكتەر, “V-VIII عع. جازبا تا­عى­لىمدار” (ورحون جازۋى, وعۇز قا­عان, قارلۇق كە­مەڭ­گەر, “ىرق بىلىگ” ەسكەرتكىشتەرى) – “IX-XIII عع. مۇ­سىل­­ماندىق تا­عى­­لىمدار (قور­قىت اتا, ءال-حورەز­مي, ءال-فارابي, بيرۋني, ءابۋ ءالي يبن سينا, ج.بالا­سا­عۇ­ني, م.قاش­عاري, ا.يۇگ­نەكي, ا.ياساۋي ت.ب.) تۋ­را­لى ماع­لۇماتتار بەرىلگەن. ءتورتىنشى توم “حاندىق ءداۋىر­دەگى (XV-XVIII ع.ع.) بيلەر مەن اقىن-جىراۋلاردىڭ تالىمدىك وي­لارى­نا” ارنالىپ, مايقى بي, اسان قايعى باستاعان قازاقتىڭ 30-عا تار­تا شەشەن-بيلەرى مەن اقىن-جى­راۋ­لار­دىڭ وي-تولعاۋلارى ۇسىنىلعان. بەسىنشى توم “قازاقستاننىڭ رەسەيگە باعىنۋ كەزىندەگى اعارتۋ­شى­لىق-دەموكراتيالىق ويلار” دەپ اتا­لىپ, وعان شوقان, ىبى­راي, اباي, شاكارىم باستاعان 14-15 اعارتۋ­شى اقىن-جازۋشىلار ەڭ­بەك­تەرى­نەن ۇزىندىلەر بەرىلگەن. “كەڭەستىك داۋىردەگى پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ قالىپتاسىپ دا­مۋى” دەپ اتالاتىن التىنشى تومدا ا.باي­­تۇر­سى­نوۆ, م.دۋلاتوۆ, ح.دوس­مۇ­حا­مەدوۆ, ن.قۇلجانوۆا, ج.اي­ماۋى­توۆ, م.جۇ­ماباەۆ, ق.جۇبانوۆ, م.اۋەزوۆ باستاعان اعارتۋشى قو­عام قايرات­كەرلەرىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى, وقۋ­لىق­تارى مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇ­رال­دارىنىڭ ماز­مۇنى باياندالعان. جەتىنشى توم “مەرزىمدى باسى­لىمدار تا­عىلىمى” دەپ اتالادى. وندا “دا­­­لا ءۋالاياتى”, “تۇركىستان ءۋالايا­تى”, “قازاق” گازەتتەرى مەن “اي­­قاپ”, “مۇعالىم”, “اباي” جۋر­نال­دارىنان باستاپ, XX ع. اياعىنا دەيىنگى ءار جىل­­داردا جارىق كور­گەن 100-گە تارتا گازەت-جۋرنالدار بەتتەرىندە جا­ريا­­لانعان وقۋ-اعارتۋ, مەكتەپ, ۇلت مادەنيەتى جايىنداعى ماقالا­لار­دىڭ ۇزىندىلەرى سۇرىپ­تا­لىپ ۇسىنىل­عان. سەگىزىنشى توم “شەتەل عا­لىمدارىنىڭ قازاق ءتالىمى جونىندەگى ويلارى” دەپ اتا­لىپ, بەس بولىممەن بە­رىلگەن. 1-ءبو­لىمدە ەجەلگى تاريحتىڭ اتا­سى گەرودوتتان باستاپ, اممياني مارتسەللين, گيلوم دە رۋبرۋك, پلانو كارپيني, ماركو پولو­لار­دىڭ (IX-XIII عع.) ەڭبەك­تەرىنەن ءۇزىن­دىلەر كەلتىرىلگەن. 2-ءبو­­لىم­دە قى­تاي, موڭ­عول, جاپون عا­لىمدارى سۋ-­بي­حاي, ۆاڭ مينجى, ۋان پينحۋا, ۆاڭ حۋان, تىڭ شىمين, ۆەي لەنتوو, ۋان چيلۋن, تسەۆەن جامەرانو ەڭ­بەك­تەرى­نەن ءۇزىندى­لەر بەرىلگەن. 3-ءبو­لىم­دە پار­سى, اراب ساياحاتشى عا­لىم­­دارى­نىڭ (IX-XV عع.) كوشپەن­دىلەر مادە­نيەتى ءجونىن­دەگى جاز­­با­لارى ۇسى­نىل­عان بولسا, 4-ءبو­­لىمدە XVIII-XX ع.ع. رەسەي, باتىس ەۋروپا ەل­دەرىنىڭ 14-15 سايا­حاتشى عا­لىم­­دارى­نىڭ قازاق مادە­نيەتى ءجونىن­دەگى جاز­بالارى بەرىلگەن. ال 5-ءبو­لىمدە XIX اياعى مەن كەڭەستىك ءداۋىر كەزىندەگى XX ع. رەسەي وتار­شى­لارى­نىڭ توتا­ليتارلىق سايا­ساتىن اشكەرە­ل­ەيتىن اقش, كانادا, اۆستراليا عا­لىم­دارى ەڭبەكتەرىنەن ءۇزىن­دىلەر ۇسى­نىلعان. ونىنشى تومدا ەگەمەن قازاق­ستاندا قازاق حالقىمەن بىرگە ەڭ­بەك ەتىپ, ۇلتتار دوستىعىن كۇشەي­تۋگە ءتيىستى ۇلەس قوسىپ وتىرعان مادەني ورتالىق وكىلدەرىنىڭ بالا ءتار­بيەلەۋ داستۇرلەرى ءسوز بولعان. انتولوگيا تومدارىن قۇراس­تىرۋ­­شى عالىمدار تاريحي قۇجات­تار مەن ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ, سونداي-اق شەتەل تىلدەرىندە جا­ريا­ل­انعان ەڭبەكتەردىڭ اۋدارما­لارى­نىڭ تۇپنۇسقامەن سايكەس­تى­گىنە, فوتوسۋرەتتەر مەن تۇسىنىكسىز سوزدەرگە تۇسىنىكتەمەلەر بەرۋگە مۇ­قيات زەر سالىپ, وراسان ەڭبەك سىڭىرگەن ماۋلەن قۇدايقۇلوۆ, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. سەرىك نەگيموۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.