باياندى بولاشاق باستاۋى

جۇرتشىلىقتى جىگەرلەندىرەتىن جولداۋ

بيىلعى جولداۋدىڭ بۇرىن­عى­لارعا قاراعاندا ورنى دا, ورايى دا بولەك. 2011 جىل ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. بۇل – الاش ءۇشىن ايتۋلى جىل, مەرەيلى مەرەكە. جيىرما جىل تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات بولعانىمەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز وسىناۋ قىسقا ۋاقىتتا عا­سىرعا تاتيتىنداي جول ءجۇرىپ ءوتتى, ەرەكشە جاعىمدى وقيعا­لا­رىمەن ەستە قالدى. وسىعان وراي ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋى جيىرما جىلدىق تاريحىمىزدى كوكتەي شولۋمەن بىرگە, الداعى ون جىلدىعىمىزعا ۇستانار ماقسات, ناقتى مىندەتتەر دە قويدى. قازاقستان وسى جىلدار ىشىندە وڭىردە عانا ەمەس, الەمدىك ءىرى-ءىرى وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا بول­دى. الەمدىك گەوساياسي كەڭىستىكتە وزىندىك ورنىن ايگىلەپ, الەم ەلدەرى ساناساتىن ىرگەلى ەلگە اينالدى. كوپتەگەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسى بولىپ قانا قويماي, سولاردىڭ بىرقاتارىنا جەتەكشىلىك جاسادى, القالى جي­ىندارىن وتكىزدى. مۇنىڭ بارلى­عىنىڭ دا باسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت, ەل قالاعان ەلباسى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۇر. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىنا ەلباسىنىڭ باستاۋى­مەن كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە وتىرىپ, قارىمدى قادام باسىپ كەلەدى. ەلدىڭ ءاربىر ازاماتىن الداعى كۇنىمىز قانداي بولادى, نەنى باع­دار ەتىپ ۇستايمىز, جەتەر جەرىمىز قايسى, وعان قالاي جەتەمىز دەيتىن سۇراقتاردىڭ تولعاندىرماي قوي­ماي­تىنى بەلگىلى. بيىلعى جول­داۋ­دا كەلەر ونجىلدىعىمىزدىڭ كەل­بەتى ناقتى تا ايقىن تۇجى­رىم­دالعان. بۇلاردىڭ ءبارى دە قۇرعاق قيال نەمەسە بولجامدى ءسوز ەمەس. سان قيلى ساراپتامادان وتكەن, ابدەن تارازىعا تارتىلعان, قارجىلىق-الەۋەتتىك نەگىزى قالانعان ساندار. ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, جوسپارلى دا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اماندىق بولسا, تو­سىننان كەلەر كەسەپاتتاردان بەيتاراپ بولساق, وسىندا بەلگىلەنگەن كورسەتكىشتەردى باعىندىرىپ, بەي­بىت تە بەرەكەلى تۇرمىسقا جەتەتىنىمىزگە سەنىمىمىز كامىل. جەرى­مىزدىڭ ىڭعايىنا, تابيعي جاع­دايى­مىزدىڭ ەرەكشەلىگىنە وراي اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءمىن­دەتىن قويۋى دا ەلىمىزدىڭ بولا­شاعىن ويلاعاننان تۋعان قادام دەپ بىلەمىز. ويتكەنى, اۋىل شا­رۋا­شىلىعىمەن اينالىسۋشىلاردىڭ دەنىن قازاقتار قۇرايدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا كوڭىل ءبولۋ دەگەن ءسوز قازاقتىڭ تۇرمىسىنا كو­ڭىل ءبولۋ دەگەن ءسوز. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەلدەگى قارجى اينالىمىن قالىپتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن 16 ميلليارد تەڭگە جەتكىلىكتى. ال, مەملەكەتىمىز جوعارىداعى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن 130 ميلليارد تەڭگە سالۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل دەگەنىمىز قازاق ەلى الداعى ونجىلدىق الەتىندە ەرەكشە قارقىنمەن دا­مي­دى دەگەن ءسوز. «ەلدە بولسا, ەرىنگە تيەدى» دەگەندەي, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى 9 مىڭ اقش دوللارىن قۇراۋى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋعا بەت العاندىعىن ايعاقتايدى. ءبىر بايقاعانىم, ەلباسى ەش­قا­شان دا الدىنا ورىندالمايتىن ماقساتتار قويمايدى. ەلدەگى جاع­دايدى, قولدا بار مۇمكىندىكتەردى جان-جاقتى سارالاي وتىرىپ, ناق­تى ءومىر شىندىعىنان تۋىنداي­تىن شەشىمدەر قابىلدايدى. سو­نىڭ ارقاسىندا ايتىلعان ءسوز, قۇرعان جوسپارلار ورايى كەلىپ ورىندالىپ جاتادى. ءبىر عانا مىسال. 1992 جىلى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى ءوزىنىڭ ەكىنشى قۇرىلتايىن وتكىزدى. القالى جي­ىنعا ەلباسىنىڭ ءوزى ارنايى كەلىپ قاتىسىپ, الەۋمەت الدىندا اعى­نان جارىلىپ, اقتارىلا ءسوي­لەدى. «قاشانعى كۇتەمىز. ءتىلىمىزدى تۇعىرىنا قوندىرىپ, باتىل-با­تىل قادامدارعا بارمايمىز با» دەپ قىزبالانعانىمىزدا: «جان-جاقتى كورشىلەرمەن قىرعيقاباق بولىپ, ەرتەڭگى كۇنى ەلىمىزدى ءۇل­كەن-ۇلكەن ۇلتتارعا, ەلدەرگە قار­سى قويىپ, تالان-تاراجعا ءتۇسىر­سەك, ءتىل تۇرماق باس قايعى بولادى. شىداۋ كەرەك. كوپىردەن وتەتىن ۋاقىت ونشا كوپ ەمەس. ءبىر ون بەس-جيىرما جىل ۋاقىت كەرەك. قازىرگى تاڭدا ەلىم دەگەن ءار ازاماتتىڭ ويىنان شىقپاۋى ءتيىس نەگىزگى ماسەلە – تاۋەلسىزدىكتىڭ تاع­دىرى بولسا دەيمىن. تاۋەل­سىز­دىك – تاريحتىڭ ءبىزدىڭ ۇرپاققا بەرگەن, تاعدىردىڭ قازاققا بەرگەن باستى باقىتى, باعا جەتپەس داۋلەتى. عاسىرلار بويى اڭساپ كەلگەن, ەندى عانا قول جەتكىزگەن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتى الداعى كەزدە قالاي ۇستاپ تۇرامىز, قالاي نىعايتامىز دەگەن وي سانامىزدى قامشىلاپ, حالىق الدىنداعى, تاريح الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ءبىر ءسات تە جەڭىلدەتپەۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – قازاقستاننىڭ ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتا­رىن ءدال ايقىنداپ, ناقتى قادام­دار جاساي ءبىلۋ...» – دەگەن بو­لا­تىن. ەلباسى كورەگەن ەكەن. ايت­قانى ايداي كەلدى. بۇگىندە قازاق حالقىنىڭ سانى ارتىپ, ەل حال­قى­نىڭ 64 پايىزىن قۇراپ وتىر. ورتا مەكتەپتەردە قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن وقۋشىلار سانى دا جەتپىس پايىزدى ەڭسەرىپ, جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك تۇعىرى جىل وتكەن سايىن بەكي, نىعايا تۇسۋدە. قۇدايعا تاۋبە, ءتاۋ­ەل­سىزدىك ارباسى جۇرىسىنەن جا­ڭىلماي, بولاشاققا قاراي تايپالا باسىپ كەلەدى. ءجۇرىسىڭ ءونىمدى بولسىن دەيمىز مۇندايدا. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىجدا­عاتىمەن «ەلباسى جانە مەملەكەتتىك ءتىل» اتتى جيناق دايىندالدى. وندا وسى جىلدار ىشىندە ەلبا­سىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى ايتقان سوزدەرى, سۇحباتتارى, با­ياندامالارى ءبارى-ءبارى قامتىلعان. جيناقتى قۇراستىرۋ بارىسىندا بايقاعانىمىز, ەلباسىنىڭ 1989 جىلدان بەرى قازاق تىلىنە قاتىستى ايتىلىپ كەلە جاتقان ويلارى مەن ۇستانىمىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ساباق­تاسىپ جاتۋى, ەلدەگى ەتنودەمو­گرا­فيالىق, تاريحي-مادەني, سايا­سي-قوعامدىق جاعدايلاردىڭ دامۋ ءورىسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاق ءتى­لىنىڭ ءورىسىن بارىنشا كەڭەيتە بەرۋگە تىرىسۋى. قازاق «حاندا قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بار» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. ەلباسى كەيدە توسىن ويلار ايتادى, تىڭ باستامالار كوتەرەدى. استانا كوشىن ارقاعا بۇرىپ, ەل­دىڭ ورتاسىنا, ەسىلدىڭ بويىنا ءسا­نى مەن سالتاناتى كەلىسكەن ءساۋ­لەت­تى قالا سالۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. «زياتكەرلىك ۇلت», «2020 جىلعا ارنالعان شۇعىل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلا­ما­سى», ت.ب. جوبالار مەملەكەتتىلىگى­مىزدىڭ بولاشاعىن باياندى ەتۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى دا كەشەندى شارالار. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇلار­دىڭ ءبارىنىڭ دە سارقىپ قۇيار سا­عاسى – ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ العىشارتى, ىرگەتاسىن بەرىك ەتىپ قالاۋ جولىنداعى الىستى كوز­دەگەن باتىل قادامدار دەپ باعا­لاعانىمىز ابزال. سونىمەن بىرگە بۇل جولداۋدان رۋحاني سالا دا تىس قالماعان. مەملەكەتكە ۇستىن بولىپ تۇرعان ءۇش ماڭىزدى سالا – ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تىلدەردى دامىتۋ جايىنا ارنايى توقتا­لىپ, جەكە-جەكە تاراۋ ارنالعان. اتالعان ءۇش سالاعا ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما ءتۇزدىرىپ, ەل­باسىنىڭ بەكىتىپ بەرۋىنىڭ ءوزى دە ماسەلەنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. ولاي بو­لاتىنى, مەملەكەت – بىرىڭعاي پايدا تابۋدى كوزدەگەن كوممەر­تسيا­لىق قۇرىلىم ەمەس. مەملە­كەتتىڭ باستى ماقساتى دا, مىندەتى دە – حالقىنىڭ لايىقتى دەڭگەيدە ءومىر سۇرۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ. ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى ءول­شەمى – حالىقتىڭ باقىتتى دا باراقاتتى عۇمىر كەشۋى. مەملەكەت ىسىندە ۇساق-تۇيەك دەگەن بولمايدى. بەلگىلى ءبىر سالا­عا عانا باسىمدىق بەرىپ, قالعا­نىن ەكىنشى, ءۇشىنشى كەزەككە ىسى­رىپ تاستاۋ دا بىرجاقتىلىققا ۇر­ىن­دىرادى. ابزالى, تىزگىندى تەڭ ۇستاۋ, تەڭشەمدى دامۋعا قول جەتكىزۋ. وسى ورايدا وقۋشىلار مەن مامانداردى نە ءۇشىن, كىم ءۇشىن, قانداي بولسىن دەپ دايىندايمىز دەگەن ماسەلە تۋىندايدى. ءويت­كە­نى, بودان ەل بولىپ تا قارنىڭ توق, كويلەگىڭ كوك بولىپ ءومىر سۇرۋگە بولادى. اتالارىمىزدىڭ عاسىر­لار بويى اڭساعان ارمانى وسى ما ەدى, كەلەر ۇرپاققا قالدىرعان اما­ناتى وسى ما ەدى. جوق. ولار­دىڭ اسىل ارمانى ءوز تىزگىنىڭدى ءوز قولىڭا الىپ, ءوز تاعدىرىڭدى ءوز­ىڭ انىقتاۋ بولاتىن. تىلىڭە, ءدى­نى­ڭە, دىلىڭە, جەرىڭە يەلىك ەتىپ قانا قويماي, لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ بو­لاتىن. قۇدايعا شۇكىر, وسى ار­مانعا قول جەتكىزىپ كەلەمىز. ەلباسى 2020 جىلعا قاراي مەك­تەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100 پايىز مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرىپ شىعا­تىنىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. ءويت­كەنى, «مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەر­مەگەن بالانىڭ – مەملەكەتكە, ۇلتقا قىزمەت ەتۋى قيىن». تۋعان ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرىن ءوز تاعدىرىمىزعا بالاپ, ءومىرىمىزدى ارناپ كەلە جاتقان سالا بولعان­دىقتان, ءبىزدى, اسىرەسە, جولداۋ­دا­عى ءتىل جايى كوبىرەك قىزىقتىر­دى. جولداۋدا تىلگە قاتىستى ار­نايى ءبىر تاراۋ باعىشتالعان. وندا: «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ. ال 2020 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس. ەندى ون جىلدان كەيىن مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ شىعاتىن بولادى. 2020 جىلعا قاراي اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن تۇرعىندار سانى كەمىندە 20 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن», – دەلىنگەن. «تاڭ اتپايىن دەسە دە, كۇن شىققانىن قويمايدى» دەمەكشى, ەلدەگى ەتنودەموگرافيالىق احۋال­دىڭ بارىسى تىلدىك جاعدايعا, ۇلت­تىق ساياساتقا ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. قاشاندا «كوپ قورقى­تادى, تەرەڭ باتىرادى». سوندىق­تان دا قوعامدىق دامۋ تۋعىزاتىن وزگەرىستەردى ەسكەرۋ جانە سوعان ساي ارەكەت جاساۋ ايرىقشا وزەكتى. بۇل مىندەتتەردىڭ تولىق ەڭسەرى­لەتىنىنە جانە ىسكە اساتىنىنا سەنىمىمىز كامىل. ارينە, بۇل جولداۋداعى ماق­ساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭدى قا­بىل­داۋ اۋاداي قاجەت. زاڭ قابىل­دانسا, ەڭ الدىمەن ەلدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمىن بارىنشا ورنىقتىرا تۇسەدى, ەكىنشىدەن, قاجەتتىلىكتى ارتتىرادى, ءۇش­ىنشىدەن, ءتىل ساياساتىنىڭ ءپار­مەن­­دىلىگىن كۇشەيتەدى. قابىل­دا­نۋى تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەتكەن ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ دا ماسەلەسى كوپ ۇزاماي وڭ شەشىمىن تابادى عوي دەپ ۇمىتتەنەمىز. «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇ­رىلتايلارىنا قاتىسۋى, قا­زاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جي­ىندا­رىندا سويلەگەن سوزدەرىندە ۇنەمى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋ ماسە­لە­سىن مىندەت ەتىپ قويۋى, با­ياندا­ما­لارى مەن سۇحباتتارىندا قازاق ءتى­لىنىڭ ماسەلەسىن ۇدايى كوتەرىپ وتىرۋى ەلباسىنىڭ بۇل ماسەلەگە ايرىقشا ىجداعاتتى­لىق­پەن قا­راي­­تىنىن كورسەتەدى. الايدا, ەل­باسىنىڭ وسىناۋ باس­تامالارىن بيلىكتىڭ ءارتۇرلى دەڭ­گەيىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان شەنەۋنىك­تەرى­مىزدىڭ ءىلىپ الىپ كەتۋدە تاباندى­لىق تانىتپاۋى, باستالعان ءىستى جەرىنە جەتكىزبەۋى قىنجىلتادى. سول­قىلداقتىق تا­نى­تىپ جۇرگەندەر ەل­باسىنىڭ وسى جولداۋىنان كەيىن شىنداپ ويلانار, ءوز باعىت­تارىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزەر دەپ ويلايمىز. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قو­عامى جانە ونىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى ۇيىمدارى ەلباسىنىڭ جولداۋدا تىلگە قاتىستى الدىمىزعا قوي­عان مىندەتتەرىن باعدارعا ال­ىپ, سو­نى ورىنداۋعا بەلسەنە ات­سا­لىسا­تىن بولادى. ەلباسى حالىقتىڭ الدىنا ءور­شىل دە ومىرشەڭ مىندەتتەر قويدى, قول جەتەر ماقساتتار بەلگىلەدى. ءبىز وسى ماقساتتارعا ەلباسىمىز نۇر­سۇلتان ابىش ۇلىمەن بىرلەسىپ قول جەتكىزۋدى قالايمىز. وسى كەزگە دەيىن ەلباسىنىڭ باستاما­لا­رىن قول­داپ كەلگەنبىز, ءارى قاراي قولداي بەرەمىز دە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل جولداۋ قازاق ەلى­نىڭ بولا­شا­عىن باياندى ەتۋدە باعدار بولا الادى دەپ سەنىم بىلدىرەمىز. ەلباسى كوزدەگەندەي باياندى «بو­لاشاقتىڭ ىرگەتاسىن بىرگە قا­لا­­سامىز!». ومىرزاق ايتباي ۇلى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك.

ۇرپاققا جاسالعان قامقورلىق

ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى, مەملە­كە­تىمىزدىڭ بولاشاقتاعى بەرىك تۇ­عىرى بولاتىن تالانتتى جاستار­عا زامان تالابىنا ساي ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ كەلە جاتقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن 2008 جىلى «دارىندى بالالارعا ار­نالعان جاراتىلىستانۋ-ماتەما­تي­كالىق باعىتتاعى 20 زياتكەرلىك مەكتەپتەر» سالۋ قولعا الىنعان ەدى. قازىرگى كەزدە 100 پايىز مەملەكەتتىك ۇلەستەگى بۇل ءبىلىم ۇيا­لارىنىڭ 5-ەۋى ۋاقىت ولشەمىنە ساي جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇگىندە وندا مىڭداعان ۇل-قىز ءبىلىم الىپ جاتسا, ولارعا 597 تاڭداۋلى ۇستازدار ساباق بەرۋدە. تاياۋداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى: «مەنىڭ تاپسىرمام بوي­ىنشا بۇكىل ەلدە اشىلىپ جاتقان 20 زياتكەرلىك مەكتەپتەر دارىن­دى بالالاردى ۇزدىك جوو-لار ءۇش­ىن دايىنداۋدىڭ نەگىزگى ارقاۋىنا اينالاتىن بولادى» دەگەن ەدى. بۇل ءسوز بىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. شىنىندا, ءبىلىم جۇيەسى ادامزات ومىرىنە ەرەكشە جول اشاتىن سالا. ءبىزدىڭ مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدىڭ ەكى مودەلى جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە. ونىڭ ءبىرىنشىسى, جاراتىلىستانۋ-ماتە­ما­تيكالىق باعىتتار بولسا, ەكىنشىسى, حالىقارالىق باكالاۆريات باعدارلاماسى دەر ەدىم. بىزدە وقىتۋ مەن تاربيە قاتار ءجۇر­گى­زىلەدى. پاندەر نەگىزىنەن بەيىندىك باعىتتا ءۇش تىلدە وقىتىلادى. مۇعالىمدەر تەك قانا وقۋشى­لار­مەن جۇمىس ىستەپ قانا قويماي, اتا-انالارمەن دە ۆەب-بايلا­نىس­تا بولادى. ۇستازداردى جۇمىسقا قابىلداۋ كونكۋرس ارقىلى ءجۇر­گىزىلەدى. ولار الدىمەن تەستىلەۋدەن وتسە, ەكىنشى كەزەڭدە شى­عار­ماشىلىق كونكۋرستان سىناققا ءتۇ­سىپ, شەشۋشى ساتتە اڭگىمەلەسۋ ارقىلى سويلەۋ مانەرى مەن ما­قامى تالقىعا سالىنادى. ال حا­لىقارالىق باكالاۆريات باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە شەتەلدەن مۇعالىم تارتۋ ماسەلەسى ءوز شەشىمىن تاۋىپ وتىر. سول سەكىلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۇزدىك جاستاردى دايىندايتىن بولعان­دىقتان قازىردەن باستاپ وتانى­مىز­داعى ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جا­ساي­مىز. وقۋدىڭ تەرەڭ بەرىلۋى, ءتار­بيە­نىڭ تاعىلىمدى ۇيرەتىلۋى, ول تىكەلەي مۇعالىمدەردىڭ قارىم-قا­بىلەتىنە بايلانىستى دەسەك, ولار­دىڭ دەر كەزىندە ءبىلىمىن كوتەرىپ وتىرۋ قاجەتتىلىگى وزىنەن-ءوزى ءتۇ­سىنىكتى. ءبىزدىڭ باسقارما بۇل جۇ­مىستى دا جوعارى دارەجەدە ءۇي­لەستىرىپ, وقىتۋشىلاردىڭ ءوزارا تاجىريبە الماسۋىن, ەلىمىزدەگى وزىق ۇلگىلەردى ساباعىنا پايدالانۋ, قاجەت بولعان جاعدايدا شەتەلدەردە ءبىلىم جەتىلدىرۋ on-line كۋرستارىنان ءوتۋ قاراستىرىلىپ كەلەدى. زياتكەرلىك مەكتەپتەردىڭ 2-6, 7-10 سىنىپتارىنا وقۋشى­لار­دى قابىلداۋ نەگىزىنەن پاندەر بويىنشا كەشەندى تەستىلەۋ, بەيىندى پاندەردى مەڭگەرۋ قابىلەتىن انىقتاۋ, جازباشا باقىلاۋ جۇ­مىستارىن الۋ, تىلدەردى (قازاق, ور­ىس, اعىلشىن) ۇيرەنۋ قابى­لە­تىن تەكسەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. وسىنداي جۇمىستىڭ بارلىعى دا ەلباسىنىڭ ءار جىل سايىن حا­لىققا جولداۋىندا كورسەتىلگەن ناقتى تاپسىرمالار اياسىندا ور­ىن­دالىپ كەلەدى. بيىلعى پرەزيدەنت جولداۋىنداعى «ساپالى ءبىلىم بەرۋ قازاقستاننىڭ يندۋس­تريالاندىرىلۋىنىڭ جانە يننو­ۆاتسيالىق دامۋىنىڭ نەگىزىنە اي­نالۋى ءتيىس» دەگەن تاپسىرماسىن ءبىزدىڭ زياتكەرلىك مەكتەپ ۇستاز­دا­رى وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەت دەپ, سول ۇدەدەن شىعۋ جولىندا كۇش-جىگەرلەرىن جۇمىلدىرىپ جاتىر. كۇلاش ءشامشيدينوۆا, «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» اق باسقارما ءتورايىمى.

كەرەكۋ ءوڭىرى بىرلىكتى, ەلدىكتى قولدايدى

بيىلعى جولداۋىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نازاردى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىنداعى قازاقستاندىق جولدىڭ بىرلىك, تۇراقتىلىق, وركەندەۋ سياقتى نەگىزگى قۇن­دىلىقتارى قالىپتاسقانىنا ەرەكشە اۋ­داردى. ال وبلىس ورتالىعىنداعى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالى دراما تەاترىندا وتكەن «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋدى تال­قى­لاۋعا ار­نالعان اكتيۆ جيىنىندا وبلىس اكىمى با­قىتجان ساعىنتاەۆ تاريحي ماڭىزى زور قۇ­جاتتان تۋىندايتىن ىرگەلى مىندەتتەر جايلى ءسوز سويلەدى. اتقارىلعان ىستەر كوپ ەكەنىن, اتقارىلاتىنى ودان دا كوپ ەكەنىن ءاڭ­گىمەسىنە ارقاۋ ەتتى. ونىڭ ىشىندە ەكونوميكا سالا­سىن­دا جاسالعان جانە جاسا­لاتىن جۇ­مىستارعا جان-جاقتى توقتالدى. سونىمەن قاتار, قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستا 19 جاڭا مەكتەپ سالىنۋى قاجەت ەكەنىن اتادى. وبلىستا تەگىن مەديتسينالىق كومەك­تىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمىن كورسەتۋگە ار­نال­عان شىعىستاردىڭ ارتۋى 2010 جىلى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 57,6%-دى قۇرادى, ءبىر تۇرعىنعا شاققاندا شىعىستار 42%-عا, ال جان باسىنا شاققاندا نورماتيۆ 2,1 ەسە كو­بەيدى. وبلىستا دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ءبىرىڭ­عاي ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى تا­بىستى ەنگىزىلدى. دەموگرافيالىق كورسەتكىش­تەردىڭ جاقسارۋى جۇرگىزىلگەن رەفورما­لار­دىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. بالالاردىڭ ءولىم-ءجىتىمى 2010 جىلى وتكەن جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 28,8%-عا, انالاردىڭ ءولىم-ءجى­تىمى 48,9%-عا تومەندەدى. تۋبەركۋلەزگە شال­دىق­قانداردىڭ سانى 2009 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 12,8%-عا, ال قايتىس بولعاندار 18,4%-عا ازايدى. اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ قولجەتىمدىگىن قامتاما­سىز ەتۋ ماڭىزدى. وتكەن جىلى 185 اۋىلدا دارىحانالىق پۋنكت اشىلدى. جەكە مەنشىك دارىحانالىق ۇيىم­دار 14 جىلجىمالى دارىحانالىق پۋنكت ۇي­ىمداستىردى, ولار ءدارى-دارمەكتەردى ساتۋدى وبلىستىڭ 262 اۋىلىندا جۇزەگە اسىرۋدا, دەدى ب.ساعىنتاەۆ. اۋىل ءۇشىن اۋىز سۋ تاپشى. ەلباسى جۇك­تەگەن تالاپتارعا وراي اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلاتىن بولادى. ەلدى مەكەندەرگە ساپا­لى اۋىز سۋ جەتكىزۋ ماقساتىن كوزدەيتىن «اق بۇلاق» باعدارلاماسىنا بيىل 3,6 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان, دەدى ءوڭىر باسشىسى. جي­ىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى وركەن­دەتۋ جايى دا جان-جاقتى ءسوز بولدى. پرەزيدەنت ەل دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى قازاق­ستاندىق ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىن جاق­سار­تۋ بولىپ تابىلادى دەپ ۇنەمى اتاپ كور­سەتەدى. الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە ەرەكشە نازار اۋدا­رادى, ونىڭ شەڭبەرىندە ءۇش ماڭىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامانى انىقتادى. ولار: ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تىلدەردى دامىتۋ. پرەزيدەنت ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جەكە سەنىمى «ءومىر بويى ءبىلىم الۋ» بولۋى ءتيىس ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ ايتتى, دەدى ب.ساعىنتاەۆ. جيىندا شالعايداعى اۋىلدان كەلگەن ساي­لاۋ ورازباەۆ, بولاشاق عالىم ساپار شالاباەۆ, تاعى باسقالار جولداۋدا كور­سە­تىل­گەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا ءوز ۇلەس­تەرىن قوساتىندارىن جەتكىزدى. سونداي-اق, جول­داۋ­دى قولداپ «بوگاتىر-كومىر» سە­رىك­تەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ۆيكتور ششۋكين, اقتوعاي اۋ­داندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى زاۋرە ايدارحانوۆا, «كازترەستكەم» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى الەكساندر بولداشەۆسكي, باياناۋ­ىل­دىق مادەنيەت قىز­مەتكەرى تايسيا ستراداەۆا ءوز وي-پايىمدارىن ور­تا­عا سالدى. فاريدا بىقاي, پاۆلودار.