ەر بالالاردىڭ ومىردەگى ورنى تۋرالى وي
وسى كۇزدە جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن تالاپكەرلەر ءتىزىمىن قاراپ وتىرىپ, بيىلعى جىلى دا باعى جانعانداردىڭ ىشىندە قىز بالالاردىڭ باسىم ەكەندىگىن بايقادىم. بۇل ءجايت كوڭىلىمدە كوپتەن ورنىعىپ العان الدەبىر الاڭداۋشىلىق سەزىمگە تاعى دا قوزعاۋ سالدى... دۇرىسىندا, «ەل بولام دەسەڭ – بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزدى باسشىلىققا العان, ءارى سوڭعى جىلدارى گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسىنە ءمان بەرىپ, ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن بىردەي مۇمكىندىكتەرى ءۇشىن جاعداي جاسالۋى ماقساتىندا ارنايى زاڭ قابىلداپ وتىرعان ەل ءۇشىن بۇل جايدى ماقتان ەتەرلىك فاكتىلەردىڭ ءبىرى دەۋگە بولار ەدى. الايدا, «ايدىڭ دا اق جۇزىندە داق بولادى» دەمەكشى, ءومىردەگى كەيبىر جەتىستىكتەردىڭ ارعى جاعىندا كەيىننەن «اتتەگەن-اي» دەگىزەتىن, ال تازا قازاقى تۇرعىدان العاندا, پايداسىنا زيانى جاعالاسا ءجۇرىپ, سول جەتىستىكتەرىمىزدى كەمشىلىككە اينالدىراتىن جايلار بولاتىن سياقتى. ءبىزدىڭ بۇلاي دەپ وي تۇيۋىمىزگە اسەر ەتكەن بىرەر جايدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنايىق. سوسىن بىرگە ويلاسايىق. گەندەرلىك دامۋ ماسەلەسىنە ارنالعان ءبىر جيىندا مىنبەرگە كوتەرىلگەن شەشەن: «ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ 52 پايىزىنىڭ جوعارى ءبىلىمى بار. ال بۇگىندە جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەر سانىن جىنىستىق بەلگىسىنە قاراي سالىستىراتىن بولساق, قوعامىمىزداعى ايەلدەر ەرلەرگە قاراعاندا الدەقايدا ءبىلىمدى دەگەن تۇجىرىمنىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزە تۇسەمىز» – دەدى كوتەرىڭكى لەپپەن. ءبىر قاراعاندا ماقتانارلىق-اق جاعداي. كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە قول جەتكىزەمىز دەپ ۇمتىلعان مەجەمىزدىڭ ءبىرى وسى ءبىلىم الۋداعى, ماماندىق يگەرۋدەگى تەڭدىك ەمەس پە ەدى؟ ءارى اكسيوماعا اينالعان «ءاربىر قوعامدى ونىڭ دامۋىندا ايەلدەردىڭ الار ورنى ارقىلى باعالاۋعا بولادى» دەگەن تۇسىنىك تە بار. دەي تۇرعانمەن دە... وسى ءبىر شىندىعىندا دا ماقتان ەتەرلىك جەتىستىكتىڭ ارعى جاعىندا كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەر ءبىر ماسەلەلەر بار ەكەنى ەسكەرىلمەي جۇرگەن سياقتى. سولاردىڭ ءبىرى – جۇرتتىڭ ءبارى ايتا-ايتا جاۋىر بولعان «وتىرىپ قالاتىن قىزدار» ماسەلەسى. مەنىڭ ءبىر جاقسى اپايىم بار – ۇلپەرشەكتەي ءۇش بالا تاربيەلەپ ءوسىرگەن انا بۇگىندە ءبىر ۇل, ءبىر قىزىنان بەس-التى نەمەرە ءسۇيىپ, ۇرپاعىنىڭ قىزىعىن كورىپ وتىر. ءبىر عانا ۋايىمى بار, ول – قازىر جاسى وتىز بەستەن اسىپ كەتكەن كىشى قىزىنىڭ تۇرمىس قۇرماعانى. قىزىنىڭ اقىلدى, تاربيەلى ەكەندىگىن بىلەتىن جاندار ونىڭ وڭ جاقتا وتىرىپ قالعانىنا تاڭىرقايتىنى راس. ولاردىڭ ويىنشا, ءوز نانىن ءوزى تاۋىپ جەپ جۇرگەن ءارى كورىكتى, ءارى ءبىلىمدى قىزعا دەگەن قىزىعۋشىلىق تا كوپ بولۋى كەرەك, ياعني ولار كەڭەس كەزەڭىندەگى «تاپشى تاۋارلارداي» تەز ءوتىپ كەتۋى كەرەك سياقتى كورىنەدى عوي, ءسىرا. بىراق ول تاۋارلارعا عانا قاتىستى جايدىڭ ادام ومىرىندە باسقاشا ەكەندىگىن وسى اپايدىڭ اڭگىمەسىنەن دە تۇسىنۋگە بولادى. «كۇش-قۋاتىم باردا بالالارىما قولدان كەلگەن كومەگىمدى بەرەيىن دەپ ارا-تۇرا بازارعا باراتىنىم بار, – دەپ باستادى اپاي اڭگىمەسىن. – ادەتتە كەرەك-جاراعىمدى العان سوڭ بالاما قوڭىراۋ شالا قويامىن, ول كەلىپ الىپ كەتەدى. ءبىر جولى بازارعا بارعانىمدا بالام ءىسساپاردا جۇرگەن. باسىندا كەرەك زاتتىڭ ءبارىن كوتەرىپ اكەتە المايتىنىمدى ويلاپ, كوكونىستىڭ قاجەت ءتۇرلەرىنەن, ماي, شۇجىقتى شاقتاپ قانا الامىن دەپ كەلسەم دە, بازار ىشىنە كىرگەن سوڭ «قوي, قايتا-قايتا كەلىپ جۇرەمىن بە, تاكسي ۇستارمىن» دەپ, كۇندەلىكتى قاجەتتى نارسەنىڭ ءبارىن الدىم. بازاردان شىعىپ, جەڭىل ماشينە توقتاتايىن دەپ قول كوتەرىپ تۇر ەدىم, قاسىما جاپ-جاس جىگىت كەلىپ: «اپاي, تاكسي الماي-اق قويىڭىز. سول اقشاڭىزدى ماعان تولەسەڭىز, مەن جۇگىڭىزدى ۇيىڭىزگە دەيىن مارشرۋتتىق اۆتوبۋسپەن-اق جەتكىزىپ, تۋرا ەسىگىڭىزدەن كىرگىزىپ بەرەمىن» دەدى. «لىپىلداپ تۇرعان قانداي ادام؟» دەپ ءسال سەزىكتەنسەم دە, اۋىل بالاسىنىڭ قاراپايىم ءتۇرى, جۇپىنى عانا كيىمى ول ويىمنان تەز-اق ارىلتتى. تاكسي ەسىكتىڭ الدىنا اپارعانىمەن ءارى قاراي ءتورتىنشى قاباتقا كوتەرىلۋدىڭ دە وڭاي ەمەستىگىن ويلاپ, كەلىستىم. دوربالارىمدى ءوزى ايتقانداي, ءۇيىمە كىرگىزىپ بەرگەن جاس جىگىتتى ەسىكتىڭ الدىنان قايتارىپ جىبەرۋگە ىڭعايسىزدانىپ, «ۇيگە كىرىپ, شاي ءىش, بالام» دەپ ەدىم, ماڭدايىنىڭ تەرىن ءسۇرتىپ, ەنتىگىپ تۇرعان ول اۋىل ادامىنا ءتان ەشقانداي قۋلىعى جوق, اڭقىلداق مىنەزبەن: «جاقسى بولدى عوي, تاڭەرتەڭ ورازامدى دا اشپاپ ەدىم» دەپ قۋانا كەلىستى. ول ءبىر ۇيدەگى بەس بالانىڭ ۇلكەنى ەكەن. اسكەردەن كەلگەننەن كەيىن اۋىلىندا ەكى جىل بويى بوس ءجۇرىپتى. «اۋىلدا جۇمىس جوق ەكەنىن بىلەسىز عوي, – دەدى ول ءشاي ۇستىندە اشىلا سويلەپ, – كۇن كورۋ وتە قيىنداپ كەتتى. بىرتە-بىرتە وزىمنەن كىشى باۋىرلارىمنىڭ نانىنا ورتاقتاسىپ جۇرگەندەي سەزىنىپ, كەتۋگە بەل بايلادىم. ونىڭ ۇستىنە وزىمنەن كەيىنگى قارىنداسىم اقىلى ينستيتۋتتا وقيدى. ونىڭ اقشاسىن تولەۋ دە اكە-شەشەمە وڭاي ەمەس. قولدا مالدارى بار, ايتەۋىر. بيىل تاعى ءبىر قارىنداسىم مەكتەپ ءبىتىردى, ونىڭ دا وقۋى كەرەك». «سەن نەگە وقىمادىڭ؟» – دەپ سۇرادىم سويلەگەن ءسوزى ورنىقتى, ءومىرلىك تۇسىنىگى بار جىگىتتى «وقىعاندا ءبىر ماماندىقتىڭ يەسى بولىپ شىعار ەدى-اۋ» – دەگەن ويمەن. «تۇسە المادىم, ال اقىلى وقۋعا مۇمكىندىك جوق, – دەدى ول مۇڭايىپ. – بالا كەزىمدە اكە-شەشەمنىڭ «ۇلدار قارا جۇمىس ىستەسە دە كۇنىن كورەر, قىزدارىمدى وقىتامىن» دەيتىنى ەسىمدە قالىپتى. سودان دا بولار, اقى تولەپ وقىتىڭدار دەۋگە باتا المادىم». «سوندا ءومىر بويى وسىلاي جۇرتتىڭ جۇگىن تاسىپ جۇرە مە؟» – دەگەن وي كەلدى ماعان. مەنىڭ ىشكى ويىمدى وقىپ قويعانداي ول: «وقىماعانىما, ءبىر كاسىپتى يگەرمەگەنىمە قاتتى وكىنەمىن. كەيدە بالا كەرەك بولىپ تۋعان سوڭ نەگە وقىتپادى دەپ اكە-شەشەمە دە وكپەلەيمىن. سۇيگەن قىزىمنان دا سول ءۇشىن ايىرىلدىم...» – دەدى. سوڭعى سوزدەردى ايتقاندا بايعۇس بالانىڭ داۋىسى دىرىلدەپ كەتتى دەپ بەيتانىس جىگىتتى اياپ وتىرعان اپاي ءسوزىن ءارى جالعاستىردى. – بۇل بالا سۇيگەن قىزىنان نەلىكتەن ايىرىلۋى مۇمكىن؟ ءسىرا, ول وقىعان قىز بولىپ, اكە-شەشەسى جىگىتتى وقىمادى دەپ قومسىنعان-اۋ؟.. وزىنە سۇراۋلى جۇزبەن قاراعان ماعان اپاي كىبىرتىكتەي جاۋاپ بەردى. – قانشا جەردەن اياعانمەن قىزىمنىڭ اربا سۇيرەتىپ كۇنەلتىپ جۇرگەن ادامعا تۇرمىسقا شىعۋىنا مەن دە ريزا بولماس ەدىم. ىلۋدە بىرەۋى بولماسا, قاي اتا-انا دا سويتەرى انىق... اپايعا قارسى داۋ ايتا المادىق, سەبەبى, سونىڭ الدىندا عانا ءبىر وقيعا تاپ وسىلاي اياقتالعان ەدى. مينيسترلىكتە قىزمەت ىستەيتىن قۇربىم ينستيتۋتتى ءۇزدىك ءبىتىرىپ كەلگەن ءبىر قىزدىڭ قىزمەتكە الىنىپ, ءوزىنىڭ قاراماعىنا بولىنگەنىن, ونىڭ بىلىمدىلىگىن, العىرلىعىن ماقتان ەتىپ ايتىپ وتىراتىن. ءوزى جالعىزىلىكتى بولعان سوڭ با, ايتەۋىر, سول قىزعا بار ىقىلاس-نيەتىمەن قۇلاپ, باۋىرىنا تارتتى. ءبىر كەزدەسكەنىمىزدە قۇربىم قۋانا تۇرىپ «جاقىندا توي بولىپ قالۋى مۇمكىن» دەپ استارلادى. ءتىپتى «مەن ەندى ەكىنشى اناسىندايمىن عوي, قۇدالاردى شاقىرىپ جىبەرگەنىم ءجون بولار» دەپ كۇنى بۇرىن الاشاپقىن بولىپ دايىندالىپ تا ءجۇردى. بىراق, ءبارى باسقاشا بولىپ شىقتى. قىزدىڭ اتا-اناسى جىگىتتىڭ ەشقانداي ءبىلىمى, ماماندىعى جوق ەكەندىگىن, قالالىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا قاراستى ءبىر مەكەمەدە قاراپايىم جۇمىسشى بولىپ ىستەيتىنىن ەستىگەندە قىزدارىنىڭ تاڭداۋىنا بىردەن قارسى شىققان... قىز جىلاعان-سىقتاعان, بىراق, اكە-شەشەدەن اسىپ قايدا بارادى؟ مۇنداي وقيعالار ومىردە سيرەك تە بولسا كەزدەسىپ تۇرادى. مەنى ويلاندىرعان ءجايت, وسى وقيعاعا ءوزى تۇرمىس قۇرماعان («وتىرىپ قالعان قىز») قۇربىمنىڭ قالاي قينالعانى ەدى. «كەزىندە مەنىڭ دە اكە-شەشەم «سەنىڭ جوعارى ءبىلىمىڭ بار, ول ماي-ماي شوپىر ەكەن» دەپ قالاعان جىگىتىمە قوسىلۋىما قارسى بولعان, – دەدى ول كۇيىنە اڭگىمەلەپ. – ودان كەيىن ەشكىمدى ءدال سولاي ۇناتا المادىم. ۋاقىت بولسا زىرىلداپ وتە بەردى. قازىر مەنىڭ قاتارىمنىڭ الدى نەمەرە سۇيە باستادى, مەن بولسام ومىردەن جاپادان جالعىز وتەتىن بولدىم. ال ومىردە جالعىزدىقتان وتكەن قاسىرەت جوق ەكەنىن باسىنان وتپەگەندەر قايدان ءبىلسىن؟» دەپ ەدى ول كوز جاسىن سىعا وتىرىپ. بۇل اڭگىمەسىن ول قىزدىڭ اكە-شەشەسىنە دە بارىپ ايتىپتى. بىراق ولاردى رايىنان قايتارا الماعان. «اتا-انالاردى تۇسىنبەيمىن, – دەدى ول وسى ءساتسىز اڭگىمەدەن كەيىن, – ۋاقىت دەگەن دەمدە وتە شىعادى. كارى قىز دەگەن اسپاننان تۇسپەيتىنىن, مىنە, وسىنداي جايلاردىڭ سالدارىنان پايدا بولاتىنىن نەگە ۇقپايدى ەكەن؟ ءبىزدىڭ مينيسترلىككە كەلىپ كورسە عوي, وتىزدان اسقان قىزداردىڭ ءۇيىر-ءۇيىر بولىپ وتىرعانىن!» قۇربىمنىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار-دى. ءبىر عانا ناقتىلايتىن جەرى – مۇنداي كورىنىستىڭ تەك ول ىستەيتىن مينيسترلىكتە عانا ەمەس, بارلىق مينيسترلىكتەردە ورىن العاندىعى-تىن. سەنبەسەڭىزدەر, سونداي مەكەمەلەرگە شەتىنەن كىرىپ كورىڭىزدەرشى – وڭكەي ءبىلىمدى, اقىلدى, دارەجەلى, كەلبەتتى, سىمباتتى قىزداردان كوز تۇنادى. ال جاقىنىراق تانىسىپ, ءجون سۇراساڭىز, ولاردىڭ ىشىندە «وتىرىپ قالعان» قىزداردىڭ ۇلەس سالماعى اجەپتاۋىر ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەسىز. ولار نەلىكتەن وتىرىپ قالعان؟ بۇل جەردە وسى ماسەلە ءسوز بولا قالسا, بارشاعا بەلگىلى «ەرلەردىڭ سانى ايەلدەرگە قاراعاندا از» ەكەندىگىنەن باسقا دا فاكتورلار بار ەكەنى ەسكەرىلە بەرمەيدى. سولاردىڭ ءبىرى – وقىعان, ءبىلىمدى قىزداردىڭ تەڭىن تاپپاي قالۋى. ادەتتە, ەكى جاستىڭ شاڭىراق كوتەرۋ تۋرالى شەشىمى تەك كوزسىز سەزىمگە عانا ەمەس, كوزقاراستارىنىڭ ۇقساستىعىنا, اقىل-پاراساتىنىڭ دەڭگەيلەستىگىنە, قابىلەت-ءبىلىمىنىڭ شامالاستىعىنا دا نەگىزدەلەدى ەمەس پە؟ اتام قازاق «تەڭ – تەڭىمەن, تەزەك – قابىمەن» دەپ سوندىقتان ايتقان بولار. ال وقىعان, ءبىلىمدى, دارەجەلى ادام مەن نە اينالىسقان كاسىبى جوق, نە يگەرگەن ماماندىعى جوق ەكى ادام ءبىر-ءبىرىن قانشا جاقسى كورىپ تۇرعانىمەن, سىرتقا شىعارىپ ايتپاسا دا ىشتەي ءوزارا تەڭسىزدىكتەرىن سەزىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ الدىندا قولايسىزدانىپ تۇرارى انىق. مۇنداي قولايسىزدىق ەكەۋارا سەزىمگە تۇسەر جەگى قۇرتتاي ىشىنەن كەۋلەپ جەپ, ءتۇبى ءبىر جەردى جارىپ شىعاتىنى تاعى انىق. ءيا, تابيعاتتا ءبارى دە تەپە-تەڭدىككە قۇرىلعان. مالعا شابادى دەپ قاسقىرلاردى قۇرتىپ جىبەرسەك, «دالا سانيتارى» اتانعان اڭنىڭ اتقارار قىزمەتى اقساپ قالادى. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا قىتايلىقتاردىڭ ەگىندى جەيدى دەپ تورعايلاردى قىرىپ تاستاعانى قانشالىق تابيعي, ەكونوميكالىق زارداپتارعا اكەپ سوققانى دا تالاي ايتىلدى. بالكىم, بۇل جەردە مۇنداي پاراللەل جۇرگىزۋ ونشا ءساتتى دە ەمەس شىعار, بىراق ماعان قىزدار مەن جىگىتتەردىڭ ءوزارا قاتىناسىندا دا وسىنداي ءبىر تەپە-تەڭدىك ساقتالۋى كەرەك سياقتى كورىنەدى دە تۇرادى. اتا-انانىڭ ۇل بالادان گورى قىز بالالارىن وقىتۋعا تىرىساتىنىن باسقا دا سەبەپتەرمەن قوسا «بوتەن ۇيگە بارعاندا ەڭسەسى تىك بولسىن, كۇنى باسقاعا ءتۇسىپ, جالتاقتاماسىن» دەگەن قامقور كوڭىلىنەن تۋىنداعان دەپ تۇسىنۋگە بولادى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن قىزدارىمىزدىڭ سانى باسىم بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى سول بولسا كەرەك. سولاي بولا تۇرعانمەن دە... «قىزدارىمىزبەن بىرگە, ءتىپتى ولاردان دا بۇرىن ۇلدارىمىزدى ويلايىق, وقىتايىق, جاقسى تاربيە بەرەيىك دەگەن باستاما كوتەرىلۋى كەرەك» دەگەن وي كەلەدى. بۇل جەردە ءسوز ينستيتۋت بىتىرگەندە بەرىلەتىن ءبىر جاپىراق قاتىرما قاعاز تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق. ماسەلە – وقىعان ادامنىڭ وي-ورەسى دە وسەتىندىگىندە, دۇنيەتانىمى كەڭەيەتىندىگىندە, رۋحاني تۇرعىدان بايىپ, جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىنىڭ ارتاتىندىعىندا. ءسويتىپ, ۇلدارىمىزدىڭ ءبىلىمدى, بايسالدى, مادەنيەتتى, ءوزىن عانا ەمەس, وتباسىن دا اسىراي الاتىن ماماندىق يەسى, اياعىنا نىق تۇرعان ازامات بولىپ شىعاتىنىندا. ۇلپىلدەتىپ قىز تاربيەلەپ وتىرعان قاي اتا-انا بولاشاق كۇيەۋ بالاسىنىڭ وسىنداي بولۋىن ارماندامايدى؟ «مال تاپپايتىن ەركەك جوق – قۇرارىن ايت» دەيدى حالىق دانالىعى. قاي زاماندا مال تابۋ ءۇشىن ءبىلىم كەرەك, كاسىپ كەرەك, ىسكەرلىك كەرەك. بۇل قاسيەتتەردى اربا سۇيرەتىپ, ۆوكزال باسىنا كەلىپ-كەتكەن ماشينەلەردىڭ ورنىن كورسەتىپ نەمەسە بىرەۋدىڭ جۇگىن تاسىپ ءجۇرىپ بويعا ءسىڭىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى ءتۇسىنىكتى. ەندەشە, ۇلدارىمىزدى وقىتايىق جانە ولاردى رۋحاني بايىتىپ, بويىندا وتباسىنىڭ باقىتتى دا باقۋاتتى ءومىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن تاربيەلەيىك. ەر ادام ايەلىنىڭ, بالالارىنىڭ الدىندا بەدەلدى بولسا, ول – وتباسى باقىتتى. ال بەدەل ادامعا ءبىلىم ارقىلى, سول ءبىلىم قالىپتاستىرار باي جان-ءدۇنيەسى, تەرەڭ تانىمى, ءوز بالا-شاعاسىن اسىراپ-باعا الار كاسىبى مەن وتباسىنا جاسار قامقورلىعى ارقىلى كەلەدى. ءبىز «ايەل ەرگە قارايتىن» ەلمىز عوي. ەرلەرىمىز جەرگە قارامايتىن بولۋى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ۇلدارىمىزدىڭ تاربيەسىنە كوڭىل بولەيىك, ولاردى وقىتايىق, كاسىپكە باۋليىق, قىمباتتى اتا-انالار. كامال الپەيىسوۆا, پارلامەنت سەناتى رەداكتسيالىق-باسپا ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى.
