مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ باستاماسىمەن ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتتە جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى سۇيەتىن بارلىق ەلدەردىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە بولىپ تۇر.
جەر-اناعا ادام قانىن توگۋدەن ساقتاندىراتىن جانە پلانەتانىڭ ءار تۇرعىنىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇندەيتىن باعدارلامالىق قۇجاتقا نويىس ساياسات ۇستانباعان ءاربىر ەلدىڭ باسشىلارى مەن ءىرى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى بارىنشا دەن قويىپ, نازار اۋدارتىپ وتىر. وسى ورايدا قازاق ەكونوميكا, قارجى جانە حالىقارالىق ساۋدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى الدانىش نۇرىموۆپەن مانيفەسكە قاتىستى پىكىرىن سۇراپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – الدانىش ارىستانعالي ۇلى, «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىمەن تانىسىپ شىقتىڭىز با؟ باعدارلامالىق قۇجات دەپ حالىقارالىق ساراپشىلار باعاسىن بەرىپ جاتقان مانيفەستىڭ قاي تۇستارى كوڭىلىڭىزدى قوزعادى؟
– تانىسۋ بىلاي تۇرسىن, قۇجاتتىڭ ءار تاراۋىن تياناقتى تۇردە زەردەلەپ, شاما-شارقىما قاراي ءار ءسوزدىڭ تۋرا جانە استارلى ماعىناسىن تەرەڭ ۇعىنۋعا تالپىندىم. سەبەبى, الەمدەگى بولىپ جاتقان ءار جاڭالىقتى وي ەلەگىنەن وتكەرىپ, ءوز پىكىرى مەن باعاسىن جىلدام بەرۋگە اسىعاتىن ستۋدەنت قاۋىمنىڭ الدىندا تۇرعاندا كەز كەلگەن سۇراق كولدەنەڭ شىعۋى بەك ىقتيمال. اسىرەسە, الەم تىنىشتىعىنا قاتىستى شارالار مەن باعدارلامالىق قۇجاتتار جاستاردى كوبىرەك قىزىقتىرادى. ونىڭ باستى سەبەبى, جۇرەگى تازا, كوڭىلى اق كەيىنگى تولقىن جاقسى ءبىلىم الىپ, بەيبىت كۇندە ەڭبەك ەتىپ, ەڭبەگىنە جاراسا الەمگە ساياحات جاساپ, ادامزات يگىلىگىندەگى كوپتەگەن قىزىقتاردى تاماشالاۋعا قۇشتار. سونداي-اق, بەيبىت كۇندە جار قۇشىپ, قىزىق كەشسەم دەيدى. وعان قوسا دەنى ساۋ ءسابي ءسۇيىپ, ءالدي ايتساق دەپ تە ارماندايدى. مۇنىڭ ءبارىن مەن ۇستاز عانا ەمەس, اتا بولعاندىقتان دا ايتىپ وتىرمىن. ءسامميتتىڭ مىنبەرىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەپ تۇرعاندا, كوڭىلىمنەن كوپ ويدىڭ كەرۋەنى كوشتى. قازاقتىڭ وسىناۋ پەرزەنتىنىڭ تۇلعاسى مەن كەلبەتىنەن كەشەگى وتكەن ابىلاي حاننىڭ كوسەمدىگىن, قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ شەشەندىگىن, ماقال ءسوزدىڭ ءتۇپ اتاسى مايقى ءبيدىڭ كورىپكەلدىگىن كورگەندەي بولدىم. زالدا وتىرعان جەتەكشى وي يەلەرىنىڭ تەرەڭ زەيىنمەن ۇيىپ تىڭداعان قالپىن كورىپ كوڭىلدىڭ كوك دونەنى كوككە ورلەپ, مارقايىپ قالعانىمىز دا راس. كۇللى ادامزاتتىڭ العا باسقان ءار قادامىن قاۋىپسىزدىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇندەيتىن قۇجاتتىڭ ءار تارماعى تاجال قارۋلارىنان قۇتقارار ءبىر تۇتقا سىندى. ماسەلەن, ء«ححى عاسىردا سوعىستى ومىرلىك ءىس-ارەكەتتىڭ ءتاسىلى رەتىندە دايەكتىلىكپەن الاستاي وتىرىپ, ورنىقتى الەمنىڭ گەوگرافياسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك», دەپ كەسىمدى ءسوز ايتادى. پايىم-پاراساتىن بەيبىت دامۋدىڭ پىراعىنا وتىرعىزامىن دەگەن ءار ەلدىڭ اڭسار ارمانى ءدال وسى ەمەس پە؟!
– توڭتەرىس ساياساتتان باس تارتۋ مەن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى بارىنشا شەكتەۋ ۇدەرىستەرى نەگە باياۋ ءجۇرىپ جاتىر؟ وسى جونىندە دە ءوز پىكىرىڭىزدى ايتا وتىرساڭىز.
– وكىنىشكە قاراي, ءححى عاسىردا دا ءوز وكتەمدىگىن وزگە ەلدەرگە جۇرگىزگىسى كەلەتىن, سونداي-اق, باسقا ەلدىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسىپ, ىرىتكى سالعىسى كەلىپ تۇراتىن, جىمىسقى ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعان مەملەكەتتەر قازىرگى كۇندە الىستا دا, جاقىندا دا بار. ولار بەيبىت دامىعىسى كەلەتىن ەلدەردى ءوز جەتەگىندە جۇرگىزگىسى كەلگەندىكتەن يادرولىق قارۋلاردى سەس كورسەتۋ رەتىندە پايدالانعىسى كەلەتىن سياقتى. ايتپەسە, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنا ۇمتىلماي شاتقاياقتاي باستاعان ەكونوميكاسىنا كوڭىل بولەر ەدى. مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان مانيفەستەن وسىنداي جىمىسقى ساياساتتى توقتاتۋعا شاقىرعان اقىلدى اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءححى عاسىردا ءميليتاريزمنىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتوندىرىپ, كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا كەدەرگى كەلتىرەتىن اسكەري بلوكتار سەكىلدى رۋديمەنتىن ەڭسەرۋ كەرەك. گەوساياسي احۋالدىڭ ءمانى مىنادا: ەگەر تىم بولماسا ءبىر ءىرى اسكەري بلوك بار بولاتىن بولسا, وندا ونىڭ انتيپودى قۇرىلاتىنى زاڭدىلىق. كۇش قارسى كۇش تۋدىرادى. اسكەري بلوكتارعا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن اركەز سەزىنە بەرمەيتىن ءتۇرلى مەملەكەتتەر دە ەنىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, اسكەري بلوك زونتتارىن, وزدەرىنىڭ تىكەلەي كورشىلەرىن قوسا العاندا, ءۇشىنشى ەلدەرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىندا باسىمدىق الۋ ءۇشىن پايدالانۋعا ارەكەتتەنۋشىلىك تە جوق ەمەس. وسىلايشا قارسى تۇرۋشىلىق جاعدايى جەكەلەگەن وڭىرلەردە, سونداي-اق, بۇكىل جاھاندىق كەڭىستىكتە شەكسىز جالعاسا بەرۋى ىقتيمال. بۇعان قوسا, وتكەن سوعىستار مەن جانجالداردىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, ءوزىڭنىڭ قاۋىپسىزدىگىڭدى وزگە مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قىسىم جاساۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان اسكەري بلوكتارعا بۇۇ تۋى استىندا مەملەكەتتەردىڭ بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, سەنىم مەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن جاھاندىق كواليتسياسىن قارسى قويۋ قاجەت. تاياۋداعى ونجىلدىقتىڭ جالپىعا ورتاق مىندەتى اۋعانستانداعى, يراكتاعى, يەمەندەگى, ليۆيا مەن سيرياداعى, ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سوعىستار مەن جانجالداردى جانە پالەستينا-يزرايل قارسى تۇرۋشىلىقتارىن توقتاتۋ بولۋى ءتيىس. كورەي تۇبەگى, وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى مەن اركتيكا اكۆاتوريالارى جاعدايلارىنداعى جارىلىس قاۋپىنىڭ الەۋەتىن ازايتۋ مىندەتى تۇر, دەلىنگەن مانيفەستە.
– قازاق ەلىنىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋىن ءالى دە دۇرىس باعالاماي وتىرعان ەلدەر بار سياقتى. جالپى, وسى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان تولىق ارىلۋ ەلىمىزگە نە بەردى جانە بۇل ارەكەتتىڭ ادامزاتقا كەلتىرگەن پايداسى قانداي؟
– نەگىزىندە, مەملەكەت قولدان جاساعان نەمەسە وزگە ءبىر ەل جاساپ بەرگەن قارۋىنا ەمەس, ءوزىنىڭ بولمىسىنا, تاريحىنا, دانالىعىنا, ءبىلىم-بىلىگىنە سۇيەنگەنى ابزال. مەملەكەت باسشىسى سول تاريحي شەشىمدى قابىلداپ, ونى حالقىمىز قولداپ يادرولىق قارۋدان باس تارتپاساق مەملەكەتكە سىرتتان سەنىمسىزدىك, حالىق اراسىندا ۇرەي, ىشتەي رەنىش ورىن الار ەدى. ەڭ باستى بايلىق – حالىقتىڭ بەيبىت ءومىرى, مەملەكەتتىڭ بەيبىت جولمەن دامۋى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى دە وسى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. وسى كەزدە الەم ەلدەرىنە ورتاق ادامزاتتىق پروبلەمالاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى سول, قانداي دا ماسەلەنى بۇكىل مەملەكەتتەر بىرىكپەسە شەشە المايدى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى ورىن الىپ جاتقان شيەلەنىستەر, ءتۇرلى سانكتسيالار كەلىسىم ارقىلى بەيبىت جولمەن شەشۋدى تالاپ ەتەدى. الەمدەگى مەملەكەتتەر مەن مەملەكەت باسشىلارى الدىندا بەيبىت ءومىردىڭ جولىن ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ويتكەنى, مەملەكەت – ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ ورتاق ءۇيى. قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا مەملەكەتتىڭ ەسىك-تەرەزەسىن جاۋىپ قويىپ, وقشاۋ ءومىر سۇرۋگە بولمايدى. ەلدىڭ قاي باعىتتاعى ساياساتى بولماسىن ونىڭ دامۋ ستراتەگياسىنا نەگىزدەلۋى قاجەت. بۇل نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم مەملەكەتتەرى الدىنا قويىپ وتىرعان سوعىستى بولدىرماۋ, يادرولىق قارۋدى جويۋ, ادامزاتتىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋ ىسىمەن تىعىز بايلانىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى «ادامداردىڭ وتكەن عاسىرداعى جاساعانى سەكىلدى, ءححى عاسىردا دا بەيبىتشىلىك ءۇشىن بايىپتىلىقپەن جانە تاباندىلىقپەن كۇرەسۋ كەرەك. ءبىز بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاۋعا ءتيىسپىز. وتكەن عاسىرلاردىڭ قاسىرەتتى قاتەلىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەرمەي, الەمدى سوعىس قاتەرىنەن تۇپكىلىكتى ارىلتۋ ءۇشىن بۇكىل الەم ۇكىمەتتەرىنىڭ, ساياساتكەرلەرىنىڭ, عالىمدارىنىڭ, بيزنەسمەندەرىنىڭ, ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ جانە ميلليونداعان ادامداردىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋ قاجەت. ءىس-ارەكەتسىز وتىرۋ نەمەسە بىتىمگەرشىلىك قىزمەتپەن اينالىسقان كەيىپ كورسەتۋ الەمدىك اپاتپەن بارابار», دەپ شەگەلەدى. ەلباسىنىڭ بۇل ايتقان ۇسىنىستارى – ادامزاتتىڭ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ الدىنا قويىلىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلە. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسى دۇنيەجۇزىندەگى بارشا حالىقتاردىڭ باقىتىنا باعىتتالعان باستاما دەپ باتىل ايتۋعا حاقىلىمىز. ونىڭ الەم جۇرتشىلىعى الدىندا ايتقان اقيقاتتى ويلارىنان وسى شىندىقتى ۇعىنامىز. مۇنى بەيبىتشىلىك سۇيگىش ءار ازامات تەرەڭ سەزىنۋى ءتيىس. ال مەملەكەت باسشىلارى بۇعان قولداۋ كورسەتۋى ءلازىم. بولاشاعىن ويلاعان قاي حالىقتىڭ دا وسى مانيفەستەن تۇيەر ءتۇيىنى مەن شىعارار شەشىمى پاراساتتى بايلام بولعانى ابزال.
اڭگىمەلەسكەن نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا