جايساڭ

اقىن, جازۋشى, قازاق سوۆەت بالالار ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى, ەتنوگراف, اۋدارماشى قۇرمانباي تولىباەۆ! ءيا, بۇل ەسىممەن وتكەن عاسىردىڭ 60-شى, 70-ءشى, 80-ءشى جىلدارىنىڭ بالالارى مەن جاستارى جاقسى تانىس دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. ويتكەنى, وسى جىلدارداعى «قازاقستان پيونەرى» گازەتى (قازىرگى «ۇلان») مەن «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ ءار نومىرىنەن بالالار وزدەرىنىڭ سۇيىكتى قالامگەرىنىڭ قىزىقتى دا تاعىلىمدى دۇنيەلەرىن وقىپ, كوكەيىنە توقىپ ءوستى. الايدا, وكىنىشتىسى سول, بالالار دا, بىلايعى جۇرت تا ق.تولىباەۆتىڭ كىم ەكەنىن تولىق بىلە بەرمەيتىن. ءوزىنىڭ ءومىر جولى, تاعدىر سوقپاقتارى وتارشىلداردىڭ قىزىل يدەولوگياسىنا ۇناي بەرمەيتىنىن بىلگەندىكتەن بە, جوق الدە, جالپى جاراتىلىسى اتاققۇمارلىقتان الىس جاتقاندىقتان با, اسا جاقىن ارالاسقان دوس-جاراندارى بولماسا, قۇراعاڭ ءوزىن كوبىندە «جابىق» ۇستايتىن, «ساياق» جۇرەتىن. ال, شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ول تۇتاس عۇمىرى قىزىل سىزىقپەن قاق ەكىگە جارىلىپ جاتقان كۇردەلى تاعدىردىڭ يەسى ەدى. 1928 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنا قاراستى اسى جايلاۋىنىڭ جالعىزقاراعاي دەيتىن جەرىندە, كوك باستاۋدىڭ جاعاسىندا وتىرعان تولىبايدىڭ ۇلى يگىلىكتىڭ شاڭىراعىندا شە­كەسى تورسىقتاي ۇل ومىرگە كەلدى. سول كۇنى «قۇربان ايت» مەيرامى ەدى. حان-ءتاڭىرى اتىرابىنداعى جۇرت «قۇربان ايت» دەگەندى «قۇر­­مان ايت» دەپ سويلەيدى. سول داعدىمەن ازان شاقىرىپ شا­قا­لاققا «قۇرمانباي» دەپ ات قويا­دى. 1930 جىلعا كەلگەندە كەڭەس ۇكى­مە­تى قازاقتىڭ بۇرىنعى سايران ءومىرى مەن مەيرام تىرلىگىنىڭ شىرقىن بۇزدى. وسى تۇستا ما­تاي تاۋى مەن كۇرەڭبەل ءوڭىرىن­دەگى حالىق كەڭەستىك قىزىل قىر­عىنعا قارسى نارازىلىق ءبىل­دىرىپ, باس كوتەرەدى. سول ارپالىس­تا شاڭقانايدىڭ اتاقتى بايى اسۋبايدىڭ نەمەرەلەرى, يگىلىك­تىڭ بالدىزدارى الماباي مەن جيدەباي, ءىنىسى يگىسىن وققا ۇشادى. ءسويتىپ, بوسقىندىق باستالادى دا, ەل قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرايدى. سودان يگىلىك 1930 جىلدىڭ قى­راۋلى كۇزىندە قىتاي اسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. تۋىس­تارىنان يگەن­باي باستاعان وننان استام ءۇي ەرەدى. 1934 جىلعى قىستىڭ ورتاسىندا قۇرمانبايدىڭ شەشەسى كەنجەبالا دۇنيە سالادى. اكەسى قابىرعاسى قاتپاعان بالاسىن جۇدەتپەۋ ءۇشىن قۇلجا قالاسىندا تۇراتىن ناعاشى اجەسى ءتاجيدىڭ قولىنا اپارىپ قويادى. سول جىلدىڭ كۇزىندە قۇر­مانباي قۇلجا قالاسىنداعى «ءشا­ريق» (شىعىس) دەپ اتالاتىن ۇيعىر مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن اتتايدى. بالا قۇرمانباي وقۋعا ىنتالى بولادى. جىلدان جىلعا ساناسى ءوسىپ, كوڭىل كوزى اشىلىپ, تەز ەسەيەدى. 1937 جىلدان باس­­تاپ شىعىس تۇركىستاندا دا قازاق-ۇيعىر زيالىلارىن جاپپاي تۇتقىنداۋ ناۋقانى جۇرەدى. ولكە­نىڭ بيلەۋشىسى شىڭ شيتساي ستالينمەن استىرتىن استاسا وتىرىپ ونداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ القىمىن قىسا تۇسەدى. ەل باسىنا كەلگەن وسىناۋ ناۋبەتتىڭ سىرىن قۇرمانباي ءۇي ءىشى ار­قىلى تەرەڭ سەزىنەدى. «شاريق» مەكتەبىندە جەتىنشى سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ, قۇلجا قالاسىنداعى گيم­نازيانىڭ ورتا ءبىلىم بەرەتىن ۇيعىر سىنىبىنا تۇسەدى. ونى 1944 جىلى بىتىرەدى. وسىلايشا وقۋىنىڭ ارقاسىندا ۇيعىر, وزبەك, تاتار تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرەدى. وسى تىلدەردەگى ادەبيەتتەردى شۇق­شيا وقيدى. اسىرەسە, تاتار ادە­بيەتىنىڭ قايراتكەرلەرى قايۋم ناسىري, فاتيح ءامىرحان, عابدوللا توقاي, عالىمجان ىبىرايىموۆ, ءماجيت عافۋري, ھادجي تاقتاش شىعارماشىلىعىمەن, سونىمەن بىرگە, تاتار ءتىلى ارقىلى پۋشكين, تولستوي, لەرمونتوۆ, گوگول, گور­­­كي شىعارمالارىمەن تانى­سادى. ول زاماندا قۇلجادا تاتار تىلىندە كىتاپتار وتە كوپ ەدى. مۇ­نىڭ سىرتىندا ءوزىنىڭ ءۇي­ىن­دە اكەسى جيناعان اباي, اح­مەت باي­تۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋ­لا­توۆ, ماع­جان جۇماباەۆ, ءىلياس جان­سۇگىروۆ شىعارمالارىن حات تا­نى­عاننان باستاپ بولاشاق اقىن باس كو­تەرمەي, جاتتاپ وقيدى. ۇزا­ماي ءوزى دە ولەڭ قۇراي باستايدى. تاتار مەكتەبىندە ءبىلىم الىپ شىعىپ, مادەنيەت سالاسىندا قىز­مەت ىستەپ جۇرگەن اعاسى امانباي 1942 جىلدىڭ جازىندا لۇقمان دەگەن تاتار جولداسى ەكەۋى قاماۋعا الىنادى دا, تۇرمەدە كەسكىلەنىپ ولتىرىلەدى. سۇيەگى دە بەرىلمەيدى. سونىڭ كۇيىگىنەن اكەسى يگىلىك 1942 جىلدىڭ قىراۋلى كۇزىندە كەنەتتەن قايتىس بولادى. قۇرمانباي تۋعان اپكەسى ءنۇربۇبىنىڭ جانە نا­عا­شى اعالارى ايتجان مەن كەن­جەبايدىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا وقۋىن توقتاۋسىز جالعاستىرىپ, ويداعىداي اياقتايدى. 1944 جىلدىڭ تامىز ايىندا تۇتاس ىلە ايماعىندا زورلىق-زوم­بىلىققا قارسى ۇلت-ازاتتىق قارۋلى قوزعالىس باستالادى. بۇل تۇستا قاتتى ناۋقاسقا شالدىققان قۇرمانباي الىس اۋىلعا بارىپ, تاۋىپكە ەمدەلەدى. الا كەلگەن كى­تاپ­­تارىن باس الماي وقيدى. سو­دان ناۋقاسىنان ابدەن ايىققان سوڭ, 1945 جىلدىڭ كۇزىندە قۇلجا قالاسىنا ورالادى. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن قۇرىلعان ۇلتتىق ارميانىڭ باس قولباسشىسى ىس­قاقبەك مونونوۆقا بارىپ, ءوزىن اسكەري قىزمەتكە الۋدى وتىنەدى. ول قۇرمانبايدىڭ قا­زاعا ۇشى­راعان اعاسىن جانە ونىڭ قازىرگى دەنساۋلىق جاعدايىن بىلەتىن بولعاندىقتان: «جالعىز بالاسىڭ, ونىڭ ۇستىنە ءالى جاسسىڭ, سوعىس ساعان قول ەمەس», – دەپ ءاس­كەرگە الدىرت­پايدى. ارتىنشا گە­نەرال-لەيتەنانت ىسقاقبەك ونى دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قىزمەتكە جىبەرەدى. بۇل قىزمەتكە كوڭىلى سوقپاعان جاس جىگىت ءبىر-ەكى اي ىستەيدى دە, اۋىلىنا قاي­تىپ كەتەدى. سول جىلدىڭ كۇ­زىندە راحات­­تىڭ قاراسۋى دەگەن جەر­دەگى باستاۋىش مەكتەپتە بالا وقىتادى. 1946 جىلدىڭ جازىندا قۇلجا قالاسىنا ورالىپ, قايتادان اشىلعان تەاتردىڭ قازاق بولىمىندە ادەبيەت ءىسىن قاراۋشى بولىپ ىستەيدى. بۇل كەزدە جالپى تەاتر جۇمىسىن ۇيعىر جازۋشىسى زيا سامەدي باسقاراتىن. تەاتردا دانەش راقىشەۆ, تەمىرعالي, قايىپ­­­بەك سەكىلدى تالانتتى ءان­شىلەر ونەر ۇيىتقىسى بولادى. درا­­مالىق شىعارمالار وينالا باستايدى. «بوز جىگىت», «شۇعا» سە­­كىلدى پەسالار زيالىلاردىڭ قاتى­سۋىمەن ءجيى قويىلىپ تۇرادى. قۇرمانباي سۋفلەرلىك مىندەت اتقاردى. سودان سول كۇزدە قالالىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى سۇلتان ءوس­كەنباەۆ شاقىرىپ الادى دا, قۇر­مانبايدى جاڭادان اشىلعان قازاق مەكتەبىنە مۇعالىمدىككە جىبەرەدى. قۇرمانبايدىڭ ولەڭدەرى وسى تۇستا قۇلجادا شىعاتىن قا­زاق گازەتتەرىندە ءجيى جاريالا­نىپ تۇ­را­دى. ەڭ العاش جاس ۇرپاق­تى وقىپ, ءبىلىم الۋعا شاقىرعان «مەك­تەپ» دەگەن ولەڭى 1946 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندەگى «توڭكەرىس تاڭى» گازەتىندە باسىلدى. سودان ءارى شى­عارماشىلىق ءورىسى كەڭەيە بەردى. 1947 جىلدىڭ تامىز ايىندا ءوزى دە وسى گازەتكە قىزمەتكە شاقىرىلادى. جاس, تاۋەلسىز رەسپۋبليكانىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋى جولىندا بولاشاق جازۋشى بارىن, جانىن سالادى. قۇرمانباي ءومىرىنىڭ وسى كەزەڭىن مارقۇم جاعدا بابالىقوۆ: «1940 جىلدان 1949 جىلعا دەيىن قۇرمانباي ەكەۋمىز شىعىس تۇركىس­تاندا ەتەنە ارالاستىق... توعىز جىلداي وزىمىزشە ەل بولدىق. مىنە, وسىعان قۇرمانباي تولىباەۆ جاس تا بولسا ايىرىقشا ۇلەس قوستى. ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ بەل ورتا­سىن­دا ءجۇردى», – دەپ ەسكە العان ەكەن. 1948 جىلدىڭ تامىز ايىندا ۇيعىر جانە قازاق تىلىندە جاڭادان ۇيىمداسقان «وداق» جۋرنالىنىڭ ادەبيەت ءبولىمىن باسقارادى. سوندا احمەتجان قاسىمي, ۇيعىر سايراني, زۇنۇن قادىري, بۇقارا تىشقانباەۆ قاتارلى قوعام قايراتكەرلەرىمەن, ايگىلى جازۋشىلارمەن قىزمەتتەس بولادى. بۇل جۋرنال ولكەدە تى­نىشتىق پەن دەموكراتيانى ورناتۋدى مۇرات ەتكەن وركەنيەتتى قوعامنىڭ ورگانى ەدى. العاشقى رەداكتورى ا.قاسىمي, ودان كەيىن ۇ.سايراني بولاتىن. اسپاناستى ەلىندە 1949 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان سوڭ 1945 جىلى ۇيىمداسقان شىعىس ءتۇر­كىستان رەسپۋبليكاسى «تارايدى» دا, جاڭا ۇكىمەتتىڭ بيلىگىنە باعىنادى. شىڭجاڭدا تىنىشتىق پەن دەموكراتيانى قورعاۋ قوعامى ولكە ورتالىعى ۇرىمجىگە قونىس اۋدارادى. بىراق «وداق» جۋرنالى 1950 جىلدىڭ كوكەك ايىنا دەيىن قۇلجا قالاسىندا شىعىپ تۇرادى. 200 بەتتىك كولەممەن اي سايىن شىعاتىن جۋرنال 1950 جىلدىڭ كوكەك ايىندا ۇرىمجىگە كوشەدى. قۇرمانباي ىلەسپەي قۇل­جادا قالادى دا, جاڭا شىعا باستاعان «حالىق حابارشىسى» گازەتىنە اۋىسادى. ودان كەيىن 1951 جىلدىڭ قازانىنان 1952 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن «جاڭا جول» گازەتىندە ىستەيدى. قاڭتاردا «جاڭا جول» گازەتىنىڭ اتى «ىلە گازەتى» بو­لىپ وزگەرەدى دە, قۇرمانباي سول گا­زەتتىڭ باس رەداكتورى بولىپ تا­عايىن­دالادى. قۇرمانباي تولىباەۆ توسەل­گەن جۋرناليستكە اينالادى. ماقا­لالارى مەن وچەركتەرى, اڭگىمەلەرى مەن ولەڭدەرى قازاق تىلىندە بارلىق گازەتتەردە ۇزبەي جاريالانىپ تۇر­دى. 1950 جىلدان كەيىن ولكەلىك «شىڭجاڭ گازەتىندە» دە, 1953 جىل­­دان شىعا باستاعان ادەبي جۋرنال «شىڭجاڭ ادەبيەت-يسسكۋس­تۆوسىندا» دا (قازىرگى «شۇعىلا») ۇزدىكسىز جاريالاندى. قىسقاسى, تالانتتى جاس قالامگەر رەتىندە جۇرت­قا كەڭىنەن تانىلدى. قۇرمانباي تولىباەۆ 1955 جىلدىڭ تامىز ايىندا اپكەسى نۇر­­بۇبىمەن بىرگە ىرگەلى قازاق ەلىنە, اتامەكەنىنە ورالادى. سول جىل­دىڭ قاراشا ايىندا ال­ماتى قالاسىنا كەلەدى دە, باسپا­حانادا, قازاق مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا كوررەكتور بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن 1958 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ, جۋرناليست ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىم الىپ شىعادى. 1963-1968 جىلدارى «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە ادەبي قىز­مەتتەر, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولدى. 1968 جىلى «بالدىرعان» جۋرنالىنا اۋىسىپ, 1989 جىلعا دەيىن تابان اۋدارماي 21 جىل قىزمەت ەتتى. سودان كەيىن 1989 جىلدىڭ قازان ايىنان 1996 جىلدىڭ كوكەگىنە دەيىن «شالقار» گازەتىندە رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ءىس­تەيدى. اسىرەسە, قالامگەردىڭ وسى «شالقار» گازەتىندە ىستەگەن كەزەڭى كسرو-نىڭ ىدىراپ, قازاق جۇر­تىنىڭ سان عاسىرلىق ارمانى – تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن جىل­­دارعا تۇسپا-تۇس كەلدى دە, قۇ­رە­كەڭ كادىمگى بوگەۋى الىن­عان دا­ريا­داي اقتارىلدى. بۇل تۋرالى جازۋشىنىڭ سول جىل­دارداعى باس­­شىسى ءارى ارىپتەسى, پۋبليتسيست-جازۋشى, اۋدارماشى ۋاحاپ قى­­دىرحانوۆ بىلاي ەسكە الادى: «شالقار» قۇر­مان­بايدىڭ شاتتىعى ەدى… «جاريالىلىق» دەگەن جىلى ءسوز شىعا سالا, ۇلت تاعدىرىن تاي­سال­ماي جازدى. «اقتاڭداقتار» اقيقاتىن ايتتى. قابانبايدان حانگەلدىگە دەيىنگى باتىرلاردى, تولەدەن توبەتكە دەيىنگى بيلەردى, كەرەيدەن كەنەگە دەيىنگى حانداردى تاۋەلسىزدىككە دەيىن-اق جازىپ تاستادى. جوڭعارياداعى, موڭعوليا, تۇركيا, تۇرىكمەن­ستان­داعى قازاق­تاردىڭ شەجىرەسىن جاسادى. نى­عىمەت مىڭجانيدىڭ, سۋ بەي­حايدىڭ تاريحي كىتاپتارىن تۇگەل جاريالادى. «قۇراننىڭ» العاشقى اۋدارماسى مۇسىلمانعا وسى گازەت ارقىلى جەتتى. كونە مۇرالار كو­تەرىلدى. ادەت-عۇرىپتىڭ ءبارى قۇ­رەكەڭنىڭ قولىمەن جازىلدى. قا­زىر ول «اتادان قالعان بار باي­لىق» بولىپ, ءار ءۇيدىڭ تورىندە تۇر». 1996 جىلى بىرىڭعاي دەمالىس­قا شىعىپ, ءومىر بويعى جوسپار كۇيىنشە قالىپ كەلە جاتقان ءدۇ­نيە­لەرىن بۇرقىراتىپ جازىپ, جاز­عانىن حالقىنىڭ يگىلىگىنە ۇسىنىپ, سودان عازيز جانىنا راحات تاۋىپ جۇرگەن جازۋشىنىڭ جاي­ساڭ ءجۇ­رەگى 2004 جىلدىڭ 20 تامىزىندا سوعۋىن توقتاتتى. قازاقستاندا العاش رەت ق.تولى­باەۆتىڭ «ىلە شالقىپ اعادى» اتتى ولەڭى 1956 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازە­تىندە جاريالاندى. سودان باستاپ ونىڭ قالامى ءبىر تىنىس تاپقان جوق. «اي كۇلەدى» ولەڭ كىتابى (1969), «قايداسىڭ, دوسىم» پوۆەسى (1970), «شىنار» اڭگىمەلەر مەن داستاندار جيناعى (1976), «وجەتتەر» پوۆەست جانە ەرتەگىلەر جيناعى (1977), «بالبوبەك» ولەڭ­دەر جيناعى (1979), «كۇن ءتو­بە­سى» ەرتەگىلەر جيناعى (1981), «شا­پاق» اڭگىمەلەر جيناعى (1984), «الماتىم مەنىڭ» پۋبلي­تسيستي­كالىق اڭگىمەلەر (1985), «تام­شىلار» اڭگىمەلەر مەن ەرتە­گىلەر جي­ناعى (1987), «ايدىڭ ءجۇزى دوڭگەلەك» پوۆەست, ەرتەگىلەر جيناعى (1989), ت.ب. كىتاپتارى جاس وقىرمانعا كەڭىنەن تانىس. 1986 جىلى شىعارمالارىنىڭ ءبىر پاراسى «سمەلچاكي» دەگەن ات­پەن ورىس تىلىندە جارىق كوردى. 1990 جىلى شىققان «كەل, وينا­لىق» كىتابى الەم بالالارى مەن قازاق بالالارىنىڭ ويىندارىنان قۇرالدى. 1993 جىلعى «نار يدىرگەن» كىتابى حالقىمىزدىڭ كۇي اڭىزدارىن اڭگىمەلەيدى. 1995 جىلى جارىق كورگەن «اسەت» اتتى رومان-نوۆەللاسى ايگىلى اقىن, ءانشى اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ ءومىر بەلەستەرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىن وي ارقاۋى ەتتى. وندا قىتايداعى قازاقتار ومىرىنەن دە مول سۋرەتتەر جاسادى. «بابادان قالعان بار بايلىق» كىتابى ادەبي ەتنو­گرافيالىق تانىمدىق ەڭبەك, «قاس باتىر – باس باتىر» پوۆەسى ايگىلى قولباسى, اسقان قاھارمان قا­بانباي باتىردىڭ, «بالا قانىش» كىتا­بى اكادەميك ساتباەۆتىڭ بالا­لىق شاعىنا ارنالعان كور­كەم دۇنيەلەر. قالامگەردىڭ مۇرا­عاتىن­دا ءالى جارىق كورمەگەن ءدۇ­نيە­لەر دە وتە مول. «ءورىمتال» بال­عىن وقۋشىلارعا سىي. «ءومىر بەسىكتەگى ىرعاقتار» ولەڭدەر جي­ناعى, «بەل-بەلەستەر» داستاندار جيناعى تولاسسىز تولعانىس پەن تىنىمسىز ىزدەنىستىڭ جەمىسى. سونىڭ ىشىندە «حان ابىلاي», «قىز ولگەن قۇز», «ەجەلگى قالا قاراشىق», «ماناس مۇڭى», «تۇركىستان – اتامەكەن» سەكىلدى داستاندارىنا قازاق تاري­حى­نىڭ سان قيلى بەلەستەرى ارقاۋ بولعان. ق.تولىباەۆ الەم حالىقتارى ەرتەگىلەرى مەن اقىن-جازۋشىلارىن اۋدارۋ ىسىندە دە ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. مۇنىڭ سىرتىندا قازاق بالا­لا­رىنىڭ سۇيىكتى كىتابىنا اينال­عان «جىل – ون ەكى اي» دەپ اتالاتىن كۇنتىزبەلىك جيناقتىڭ قا­لىپتاسۋىنا دا اسا مول ۇلەس قوس­قانى جۇرتقا ايان. ق.تولىباەۆ قولىنا قالام ۇستاپ, ادەبي قىزمەتكە ارالاسا باس­تاعان كەزدە شىعىس ءتۇر­كىس­تانداعى التاي-ساۋىر, تاربا­عاتاي-شاۋەشەك, ىلە-قۇلجا ءوڭى­رىندە اسەت اقىندى كوزىمەن كور­­گەندەر دە, ءان-ولەڭدەرى مەن قيس­سا-داستاندارىن جاتقا ايتىپ, كوپ­شىلىككە تاراتۋشىلار دا كوپ بولعان. ول ەل ىشىندەگى بەلگىلى اقىن-انشىلەر مەن جىرشى-شە­جىرەشى قاريالاردان اسەتتىڭ كوپ شىعارمالارىن جازىپ الىپ, ەل يگىلىگىنە جاراتتى. ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ, بالا كەزىنەن بىرگە وسكەن سىرلاس دوسى دانەش راقىشەۆقا اسەت اندەرىن جاتتاتىپ, سول قالپىنشا ەل ىشىنە تاراتۋعا كوپ جاردەمدەستى. دانەشتىڭ اسەت اندەرىنىڭ اۋەن-اۋەزىن جيناقتاپ, ءبىر ىزگە, تۇپنۇسقالىق قالپىنا تۇسىرۋىنە دە ق.تولىباەۆتىڭ كوپ ەڭبەگى سىڭگەنىن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى د.راقىشەۆ كەزىندە باسپاسوزدە دە, باسقا سوزدە دە ايتىپ كەتكەنىن بىلەمىز. ق.تولىباەۆ «اسەت» رومانىندا XX عاسىر باسىنداعى شى­عىس ءتۇر­كىستان جەرىندەگى قازاق اۋىلدارىنىڭ ىشكى-سىرتقى ءومىرى­نەن الىنعان, ارقايسىسى ءبو­لەك-بولەك شىعارماعا وزەك بولار­لىقتاي ون شاقتى وقيعا قام­تىلادى. وسى وقيعالاردىڭ تۋىپ, وربۋىمەن بايلانىستى روماندا ەلۋگە جۋىق ادامنىڭ اتتارى اتالادى دا, جيىرماعا تارتا كەيىپكەردىڭ ءىس-ارەكەتى ناقتىلى باياندالادى, كوپشىلىگىنە ايقىن مىنەزدەمە بەرىلەدى, دارا, جاندى پورترەتتەر جاسالادى. قىسقاسى, ق.تولىباەۆتىڭ «اسەت» اتتى رومانى قازاق پرو­زا­­سىن­ىڭ ءوسۋ جولىنداعى كورنەكتى تا­بىستارىنىڭ ءبىرى جانە ونىڭ ءبۇ­گىنگى بيىگىنە ايعاق بولارلىقتاي قۇندى دۇنيە. بىراق جازۋشىنىڭ كوزى تىرىسىندە اتالعان شىعارماسى لايىقتى باعاسىن الا المادى. تاعى دا سول, جاقسىنى ءولتىرىپ الىپ «اتتەڭ-ايلايتىن» قازاقى وكىنىش! ال جازۋشىنىڭ «بابادان قالعان بار بايلىق» اتتى ەتنوگرافيالىق-تانىمدىق اڭگىمەلەر جيناعى – ادەبي-ەتنوگرافيالىق ادىسپەن جازىلعان تاربيەلىك تە, بىلىمدىك تە قۇنى ەرەكشە دۇنيە. وسىلايشا شىعارماشىلىق ىزدەنىستەن, ەڭبەك ەتۋدەن ءبىر كۇن دە قول ۇزبەگەن قۇرمانباي تولىباەۆ تىرشىلىگىندە ءوزىنىڭ ءبىلىمى مەن قابى­لەتىن جاس ۇرپاققا, تۋعان حالقىنا ارناۋدان ەش ايانعان ەمەس. ءارى, ول «اقىن بولۋ ەركىڭدە, ازامات بولۋ بورىشىڭ» دەگەن قاعيدانى ءوزىنىڭ تۇتاس ءومىرىنىڭ تۇعىرناماسى ەتكەن ۇلتىمىزدىڭ ۇعىمىنداعى ناعىز جايساڭنىڭ ءوزى ەدى. ونىڭ ءبىز ايتىپ وتىرعان كىسى­لىك ساپاسى تۋرالى بىرگە وقى­عان كۋرستاس دوسى, اكادەميك مارقۇم رىمعالي نۇرعالي: «قۇر­مانباي تابيعاتىنان دارىندى, اسا ەڭبەكقور ادام ەدى. ونىڭ بۇكىل ءومىرى وقۋ-ىزدەنۋمەن, جازۋ-سىزۋ­مەن ءوتتى. بىرەۋدىڭ الدىنا ءتۇسۋ, دۇنيە جيناۋ, بايلىق قۋ, كىسى­نىڭ سىرتىنان عايبات ايتۋ, الدە­كىممەن ۇستاسۋ, كەكتەسۋ, ءوش الۋ دەگەندەردەن قۇلان-تازا بولاتىن. ادال­دىق, تازالىق, ەركىندىك, تۋعان حالقىنا ماحاببات – ونىڭ باس­تى قاسيەتتەرى ەدى», – دەپ ەسكە العان ەدى. قۇرەكەڭنىڭ ۇلتجاندىلىعى تۇتاس ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى اسا اۋقىمدى, مەملەكەتتىك ماسە­لەلەر­دەن باستاپ, تۇرمىستىق دە­تالدارعا دەيىن قامتىپ جاتاتىن. ءسا­لەمدەسۋدىڭ ۇلتتىق قالىبى, تەلەارنالارداعى قازاق ءتىلدى حابارلاردىڭ كولەمى, كىسى اتتارى, جەر-سۋ, كوشە اتتارى, كوشى-قون تۇيتكىلدەرى… ءبارى بارىنە قۇرەكەڭ بەيتاراپ قاراي المايتىن. كۋرستاس دوسى, قالامگەر ءامىرجان قالي ءوز ەستەلىگىندە «1958 جىل. ابيتۋريەنتپىز. ءبىر جىگىت الدىمنان شىعىپ سالەم بەردى. سودان باسقا سوزگە كەلمەستەن: «الماتىدا قازاق ءيىسى بار, ايگىلى قازاقتار ەسىمى بەرىلگەن كوشە­لەر وتە از عوي, نەگە ولاي؟» دەدى. بۇل كەشە عانا ارعى بەتتەن كەل­گەن ابيتۋريەنت قۇرمانبايدىڭ سۇراعى. تانىمايتىن ادامعا بۇل سۇراقتى توتەسىنەن قويعىزىپ تۇر­عان ىشكى قىجىل, نارازىلىق ەكەنى بەلگىلى. قۇرەكەڭنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى جالپى جۇرتقا, اسىرەسە, ءوز ورتاسىنا ەرەكشە سىيلىلىعى ەدى. ونىڭ وسى قاسيەتى تۋرالى دا ءبىز ايتقاننان گورى, جاستايىنان بىرگە وسكەن, ولە-ولگەنشە تاتۋ دوس بوپ وتكەن اكادەميك رىمعالي اعامىز ءسوز السىن. «قۇرمانباي الدى-ارتىنا بىردەي مەيىرمەن قارايتىن, ادامدى كىسىلىگىنە قاراي سىيلاپ, قۇرمەتتەيتىن كوشەلى كىسى ەدى. تاع­دىرلارى ۇقساس زيا سامەدي, جاعدا بابالىقوۆ, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, بىرگە قىزمەتتەس بولعان مۇزافار الىمباەۆ, انۋاربەك دۇيسەنبيەۆ, بالاسى قاتارلاس تۇرسىن جۇرت­باەۆپەن سىرلاس دوس, نيەتتەس بولاتىن. كۋرستاستارىنىڭ ءبارى قۇرەكە دەپ تۇگەل توبەسىنە كوتەرۋشى ەدى. اسەت مەكتەبىن قايتا تىرىلتكەن, قا­زاقتىڭ قوبىز ءۇندى عاجايىپ ءان­شىسى, ىشكى سارايى تاپ-تازا پەرىشتە مىنەز دانەش ەكەۋىنىڭ شىعاردا جاندارى عانا بولەك ەدى»… ەگەر قۇراعاڭ ءوز ورتاسىنا سونداي سىيلى, ۇلكەنگە جاقسى ءىنى, كىشىگە قامقور اعا بولا بىلمەسە, مۇزا­فار الىمباەۆ, قوعاباي ءسار­سەكەەۆ, رىمعالي نۇرعالي, ەسەن­باي دۇيسەنباي, ورازاقىن اسقار, قاستەك بايانباي, مارفۋعا ايت­قوجا باستاعان قازاقتىڭ قابىرعالى اقىن-جا­زۋشىلارى اھ ۇرىپ جوقتار ما ەدى؟! ەسەنباي اقىن: بيىككە ءدايىم ورلەگەن, بيلىك تە قۋماي, بۇلدانباي. الىستاپ كوڭىلى كورمەگەن, جاقىنىم ءوتتى – قۇرمانباي!   ەسكە الام ەندى ەگىلە, ۇلى ادام ەدى نۇر ماڭداي. كەۋدەسى تاريح, شەجىرە, عۇلامام ءوتتى – قۇرمانباي! – دەپ ەگىلىپ ەدى. كوزى ءتىرى بولعاندا قۇرەكەڭ قار­قاراداي بولىپ, توقسانعا تولىپ ورتامىزدا وتىرار ەدى… الاي­دا, توقسان ەمەس, سەكسەنىن دە كورمەي كەتكەن قالامگەردىڭ ەكىنشى ءومىرى – رۋحاني تىنىسى باستالىپ كەتكەلى دە ونداعان جىلداردىڭ ءجۇزى بولدى. ەلى امان, جۇرتى تىنىش. بالالارى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرى ءوسىپ جاتىر. قاراشاڭىراعىنىڭ ءتۇتى­نىن سوندىرمەي روزا اپامىز ۇس­تاپ وتىر. مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگەن شىعارمالارى نەشە بۋىن جەتكىنشەكتەرىمىزدىڭ بويىنا ءنار قۇيىپ كەلەدى. ارا-تۇرا بولسا دا كىتاپتارى قايتا باسىلىپ شىعىپ جاتىر. ۋاقىت وزعان سايىن قۇرمانباي ەسىمىنىڭ جارقىراپ, تولىباەۆ الەمى تولىسا تۇسەرىنە ەش كۇمان جوق. نەسىپبەك ايت ۇلى اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دۇكەن ماسىمحان ۇلى اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى استانا