«قازاقستاندىق سوت تورەلىگى مەن قۇقىق ءتارتىبى جۇيەسى اشىقتىق جانە كاسىبيلىك تۇرعىسىنداعى جاڭا ساپاعا يە بولدى. قازاقستاندىقتار مەن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇقىقتارىن سوتتا قورعاۋ دەڭگەيى ەندىگى جەردە ەىدۇ مەملەكەتتەرىنىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى».
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ
پارلامەنتتىڭ VI شاقىرىلىمداعى ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ
اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىنەن.
ادام بىرەۋدەن زورلىق, ياكي ناقاق قيانات كورىپ, بىراق سول ساتتە ءادىلدىككە قول جەتكىزە المايتىنىن بىلگەن جاعدايدا اشىنعاننان امالى قۇرىپ, سوسىن كۇپتى كوڭىلىن كونشىتەر سوڭعى ءۇمىتى رەتىندە «سوتقا بەرەمىن» دەيدى. وسى ءسوزدى ايتۋدىڭ ءوزى قيانات كورگەن ادامنىڭ كوڭىلىنە ءسال جەڭىلدىك تۋدىرارى دا انىق. ويتكەنى, «جابىرلەنۋشىنى سوت اقتايدى, جابىرلەۋشىنى سوت سوتتايدى» دەگەن سەنىم باسىم تۇرادى. سول سياقتى, ءوزىن لاۋازىمدىق جاعىنان جوعارى, الەۋمەتتىك, ياكي تۇرمىستىق نەمەسە ماتەريالدىق جاعىنان باي-قۋاتتى ساناپ جۇرگەن بىرەۋ ەكىنشى بىرەۋمەن جانجالداسىپ, ونى سول ساتتە باسىپ-جانشىپ تۇقىرتىپ العىسى كەلگەنىمەن, اناۋ ادىلدىگىن العا تارتىپ بولماي قويسا جانە بۇل وعان ەسەسى كەتىپ ۇتىلعانىن بايقاسا, نامىستان با, ىزاقورلىقتان با كوگەرىپ جارىلارداي بولىپ: «تۇرا تۇر بالەم, ءالى كوزىڭدى كوگەرتىپ تۇرمەدە ءشىرىتەمىن, سوتتاتامىن!» دەيدى. ءسويتىپ, ەكەۋىنىڭ دە ايتقانى ورىندالاتىنداي كورىنەدى. بىراق العاشقىدا ەكىنشى مىسالداعى ادامنىڭ قاھارى ىسكە اسپايتىن كىجىڭدەي عانا اسەر قالدىرادى. ويتكەنى, ناقاق قيانات شەككەن ادام سوتقا بارسا, ايتقانى جۇزەگە اساتىنى بەلگىلى دەيمىز. سەبەبى, زاڭ ءبىزدىڭ سانامىزعا وسى ادىلدىكتىڭ عانا سالتانات قۇراتىنىن ءسىڭىرىپ تاستاعان. قالايدا, قاشاندا ناقاق قيانات كورگەن ادام جاپا شەكپەۋى قاجەت. الايدا, بۇل قاعاز جۇزىندەگى شىندىقتىڭ كورىنىسى عوي. ال ناقتى ومىردە قالاي؟
ارينە, ناقتى ومىردە وزگەشەلىك كوپ. ويتكەنى, كوپشىلىك انا لاۋازىمى جوعارى, قولىندا بيلىگى بار, اقشاسى مول بايدىڭ دەگەنى بولاتىنىن ايتادى. راسىندا, سولاي ما؟ ولاي ەمەس دەسەك, وعان قانداي ناقتى دالەل بار؟ سول سياقتى, بۇعان كەلىسەر بولساق, ونى نەمەن دالەلدەي الامىز؟ جۇرتتىڭ دەنى مۇنىڭ العاشقىسىنا دا, سوڭعىسىنا دا كەلىسپەيتىندىكتەرى ءسوزسىز جانە ەكەۋىنە دە كەلىسەتىندەر از ەكەنى تاعى راس. سوندا بۇل ادامداردىڭ كوزىن ناقتى اقيقاتقا قالاي جەتكىزۋگە بولادى؟ ەگەر داۋلاسقان ەكى جاننىڭ دا ايىبى بولىپ تۇرعان جاعدايدا ولارعا اقيقاتتى ۇعىندىرۋ مۇمكىن بە؟
ناقتى جاعدايدا مۇمكىندىك از. سوندىقتان, ادام ايىپتى ما, ايىپسىز با, دۇرىس پا, جوق پا, كىنالى مە, كىناسىز بە, ونىڭ ءبارىن زاڭ ايقىندايدى. زاڭ وسى داۋدىڭ شەشىمىن تاۋىپ, وعان تۇپكىلىكتى, ايتەۋىر, ءبىر نۇكتە قويۋ ءۇشىن قاجەت. سوسىن سوت زاڭعا سۇيەنىپ شەشىم شىعاردى دەيدى, ءبىتتى. بۇل ورايدا, وسىنداي جاعدايلاردا زاڭدى ءسوزبۇيدالىققا, قاعازباستىلىققا, سوت ءىستى قاراۋدى ۇزاق سەرگەلدەڭگە اينالدىرماس ءۇشىن سوت جۇيەسىنە دە ءوزگەرىستەر ەندى. وزگەرىس تىپتەن كوپ. ءبىر عانا بەس ساتىلى سوت ءجۇيەسىنەن بىردەن ءۇش ساتىلى سوت امالىنا اۋىسۋدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ول ەل ءۇشىن جاڭالىق قانا ەمەس, ەڭ باستىسى, تاراپتارعا ءادىلدىككە تەز قول جەتكىزۋدىڭ وڭدى جولى دەپ قاراستىرىلۋدا. وسىعان وراي العاشقى ساتى – اۋداندىق سوتتىڭ, ەكىنشى ساتى – وبلىستىق اپەللياتسيالىق سوتتىڭ جانە ءۇشىنشى ساتى – جوعارعى سوتتىڭ كاسساتسيالىق ءمارتەبەسى ارتىپ, ارقايسىسىنىڭ ءدارمەنى كۇشەيدى.
ال بۇرىن بۇل سالادا اۋداندىق سوت سۋدياسىنىڭ شىعارعان شەشىمى جوعارعى سوتتىڭ شەشىمدەرىنە جۇرتتىڭ كۇمانىن كەلتىرەتىن جايتتاردى تۋعىزاتىنى بار ەدى. سەبەبى, ەرتەرەكتە اۋداندىق سوتتىڭ ەكى ادامدى سوتتاعان ءىسىن وبلىستىق اپپەلياتسيالى, كاسساتسيالىق سوتتار قولداپ, بىراق جوعارعى سوتقا كەلگەندە, الگى ءىستىڭ شيكىلىگى بايقالىپ, ەكى جىگىتتىڭ جازىقسىز سوتتالعانى انىقتالىپ, اۋداندىق سوت شەشىمى بۇزىلىپ, قايتا قاراۋعا وبلىسقا جىبەرىلگەن بولاتىن. جوعارعى سوتتىڭ اتالعان ءىستى قاراعان قىلمىستىق القا وتىرىسىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا وبلىستىڭ اپەللياتسيالى القاسى بۇل ءىستى ودان ءارى جەتە تولىققاندى زەرتتەپ, زەردەلەي كەلە جوعارعى سوت القاسىنىڭ تاپقان قاتەلىگى دۇرىس ەكەنىن, اۋداندىق سوت تەك قۋدالاۋ ورگانىنىڭ ءبىر جاقتى شالا تەكسەرىسىنە ساي تەرىس ۇكىم شىعارعانىن اشىپ, شەشىم كۇشىن جويدى. ودان ءارى نە بولدى دەيسىز عوي. ودان ءارى ناعىز قىزىقتىڭ كوكەسى ورىن الدى.
وبلىستىق كاسساتسيالىق القا جوعارعى سوتتىڭ دا, وبلىستىق اپەللياتسيالىق القاسىنىڭ شەشىمىن دە دۇرىس ەمەس, ويتكەنى, ولار اۋداندىق سوت سۋدياسىنىڭ شەشىم كۇشىن جويۋدا قاتەلەسكەن دەپ تاۋىپ, ءىستى بۇرىنعى ءباز قالپىنا ءتۇسىردى. بۇعان, ارينە, ءبارى دە نارازى بولدى, بىراق بۇل ءىستى قايتا قاراعان جوعارعى سوتتىڭ جاڭا قۇرامداعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا القاسى ەندى ءىستى الدىندا قاراعان وبلىستىق اپەللياتسيالىق سوتى دا, جوعارعى سوتتىڭ بىرنەشە سۋديالارى دا تەرىس شەشىم شىعارعان, سوندىقتان, اۋداندىق سوتتىڭ ۇكىمى وزگەرىسسىز قالدىرىلسىن دەپ, ءداۋ نۇكتە قويدى. ءسويتىپ, اۋداندىق سوتتىڭ توقپاعى مىقتى ەكەن, وبلىستىق, جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ ۋاجدەرىن قايتارىپ تاستادى. بۇل ەشتەڭە ەمەس, ءبارىنەن بۇرىن جۇرت ەندى كىمگە سەنىم ارتارىن بىلمەي قالدى. ءويتكەنى, تاعى ءبىر جاڭا قۇرامداعى قىلمىستىق ىستەر القاسى وسى ءىستى تاعى ءبىر مارتە قارار بولسا, باسقا شەشىم قابىلدانباسىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟
ال اتالعان ىسكە بايلانىستى باستاپقى شەشىمدى شىعارعان اۋداندىق سوتتىڭ سۋدياسى بىردەن اۋىسىپ كەتكەن. بۇل ءىستى تەرگەگەن تەرگەۋشىنىڭ ءوزى قىلمىسقا شاتىلىپ, سوتتالعان دەيدى. جالپى, جازىقسىز سوتتاۋعا «زاڭدى جاعداي» جاساعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىن ولاردىڭ كەلەڭسىزدىگىنەن تاس قاپاسقا قامالىپ, تاعدىرلارى تارك بولعان ەكى بالانىڭ كوز جاسى جىبەرمەگەن سەكىلدى. مۇنى تەككە مىسالعا كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىز. ءبىزدىڭ ەلدە مۇنداي جاعداي قايتالانباۋى ءتيىس. سوندىقتان دا, مەملەكەت باسشىسى ادىلدىك تەك سوتتاردا عانا سالتانات قۇرۋى قاجەت دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل ءسوزدىڭ ءمانى دە, ماڭىزى دا زور. ادامنىڭ ءبارى بىردەي, سوندىقتان دا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ اتا زاڭى بويىنشا بىردە-ءبىر ادام جازىقسىز جاپا شەكپەۋى قاجەت. ال ونى قامتاماسىز ەتە الاتىن تەك سوت قانا.
ەلباسى بۇل تۋرالى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. بىراق, ادىلدىك اۋىلىنىڭ توبەسى قاشان كورىنەدى دەپ كوپشىلىك ءالى الاڭداۋلى. ويتكەنى, قازىر ادام بىتكەننىڭ كوزى اشىق: تاريحتان تا, ساياساتتان دا, قۇقىقتان دا حابارى مەن اقپاراتى مول. جامان مەن جاقسىنى قالاي تەز ايىرسا, دۇرىس پەن بۇرىستى دا تەز اجىراتادى. دەمەك, ەشكىم ەشتەڭەگە الدانا قويمايدى. بىراق, قانداي وزىق قوعام بولماسىن, ادامدار اراسىندا جوعارىداعىداي داۋ تۋىنداماي تۇرمايدى. ال داۋ شەشىمىن تابۋى ءتيىس دەيمىز. وندا دا الگى كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق جانداردىڭ كوزىن جەتكىزۋ ءۇشىن داۋدىڭ نۇكتەسىنە ەشكىم ءشۇبا كەلتىرمەۋى كەرەك. الايدا, وعان قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. ءويتكەنى, اركىم وزىنىكىن عانا ءجون دەيدى. بىراق, شىندىعىنا كەلگەندە, ولاردىڭ ءبىرىنىڭ عانا اقيقاتى باسىم ەكەنى داۋسىز. سوندا ونى قايتكەندە, قالاي ايىرۋعا بولادى؟ جانە ەكىنشى تاراپتىڭ كوزىن وعان قالاي جەتكىزۋگە بولادى؟ دەمەك, قايتكەندە, قالاي عانا قارا قىلدى قاق جاراتىن ادىلدىكتى ورناتا الۋعا بولادى دەيمىز, ءبىز دە. مۇنىڭ قازىرگى كۇنى ءبىر امالى تابىلدى ما؟
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ادىلدىكتىڭ سوتتاردا سالتانات قۇراتىنىن ەلباسىمىز شەگەلەپ ايتىپ بەردى. ەندى سول ادىلدىكتى ورناتۋ ءۇشىن نە جەتپەي تۇر؟ الدە قازىر ادىلدىكتى ادىلەتسىزدىكپەن ايىرباستاپ العان ادامدار قاتارى كوبەيىپ بارا ما؟ ولاي دەسەك, وندا قانداي سوت بولماسىن بەكىتىلگەن زاڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتە المايتىنداي, ياعني تۋرا شەشىم عانا شىعارۋعا ءماجبۇر قىلاتىن قۇقىقتىق تەتىكتەر قامتاماسىز ەتىلگەن امالدار ىسكە اساتىن كۇن تۋا ما, ءوزى؟ وسى شەتىن ماسەلە توڭىرەگىندە رەتى كەلگەندە ءبىز جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى قايرات ماميمەن اشىق اڭگىمەلەسكەن ەدىك. ول ءبىزدىڭ كوكەيىمىزدە جۇرگەن كۇپتى ماسەلەگە وراي: «مىنە, قازىر سول كۇنگە, سول ساتكە دە كەلىپ جەتتىك. قازىرگى ۋاقىتتا زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭى باستالدى. ال ونداي شارالار ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەنى بارشاعا ايان. ءوزىڭىز ايتقانداي, ادامدار كەيدە سوت ءىستى زاڭدى قاراعان جوق, زاڭسىزدىق ورىن الدى دەيدى. ولار ونى نەگە ايتادى؟ زاڭسىزدىقتار ورىن الاتىن جاعدايلار بولۋى مۇمكىن عوي. مىنە, ەندى بايقاساڭىزدار, وسىنداي زاڭسىزدىقتارعا جول بەرىلمەۋى ءۇشىن قاجەتتى تەتىكتەر جاپپاي قاراستىرىلىپ وتىر», دەدى.
راسىندا, بايقار بولساق, ۇلت جوسپارىنا ساي قازىر تاراپتارعا سوتقا جۇگىنۋ مەن سۋديالارعا سوت ءىسىن قاراۋ وڭتايلى بولۋى ءۇشىن سوت جۇيەسىندە كۇردەلى جاڭالىقتار پايدا بولعانى انىق بايقالادى. مۇنداعى العا تارتىلىپ وتىرعان 11 قادامنىڭ بارلىعى دا زاڭدى تۇردە رەتتەلدى. جانە ونى ازاماتتار قۇقىنىڭ تالاپقا ساي قورعالۋىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, ۋاقىت تالابىنا تولىق سايكەس كەلەتىن جاڭا ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس پەن «جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى» جاڭا زاڭ قولدانىسقا ەندى. «سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكس پەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسكە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسىلايشا, بۇگىندە بارلىق دەڭگەيدەگى سوتتار جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭناما بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى. ال مۇنداي جاڭالىقتار بۇرىن بولمادى ما دەرسىز. بولدى. بىراق زامان اعىسى ءبىر ورىندا تۇرمايدى عوي, دامۋ ءۇردىسى زور. «سول دامۋعا ساي ءبىزدىڭ دە نەگىزگى ماقساتىمىز – ادىلدىك. ەندەشە, مىنا زاڭدارىمىز دا زامان اعىمىنا ساي پايدا بولعان كەدەرگىلەردى جويىپ, تەك سوت ادىلدىگىن جۇزەگە اسىرۋدى عانا ۇدەتە تۇسەدى. بۇل, ءبىزدىڭ كوپتەن بەرگى مەجەمىز – ۇلتتىق سوت جۇيەسىنە دەگەن حالىقتىڭ جانە قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىرا بەرۋ», دەيدى توراعا.
جوعارىدا اتالعان مىسالعا بايلانىستى توراعا ءۇش ساتىلى سوتتىڭ باسىمدىقتارىنا كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. قانداي وزگەرىس بولسا دا, قانداي زاڭ شىقسا دا, ونىڭ ءبارى تەك حالىق مۇددەسىنە ساي قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. سول ايتىلعانداي, سوت جۇيەمىز بەس ساتىلى ما, ءۇش ساتىلى بولا ما, ماسەلە, و دا ەمەس. حالىققا ەڭ باستىسى قۇقىنىڭ تالاپقا ساي قورعالعانى, داۋدىڭ جوعارىداعى زاڭدارعا ساي ءادىل شەشىلگەنى كەرەك. دەمەك, ءۇش ساتىلى دەگەندە ادامدار ودان نە ۇتادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى؟ «ءيا, نە جاسالسا دا, ول الدىمەن حالىقتىڭ يگىلىگىنە اسۋى قاجەت. سوتتا ادىلدىككە جەتۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار – ءادىل شەشىم. ال مۇنداي جولدىڭ تاريحى ارىدەن باستالاتىن, ابدەن تاجىريبەدەن وتكەن كورنەكتى باعىتى ومىردە قولدانىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسى. ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسى ەۋروپانىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرىندە قالىپتاسقان ءۇردىس. دەمەك, بۇل – ءبارىمىز وتە كوپ ايتاتىن, ياعني ادىلدىككە جەتۋدەگى وتە قاجەتتى قۇرىلىم بولىپ تابىلادى. وسى قۇرىلىم ارقىلى ءبىزدىڭ ويلاعان باستى ماقساتىمىز نە؟ باستى ماقسات – سوت ساتىلارىن مەيلىنشە ازايتۋ ارقىلى ازاماتتاردى اۋرە-سارساڭعا سالماي, سوت ادىلدىگىنە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ! دەمەك, ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسى ءىس بويىنشا سوت شەشىمىنىڭ جەدەل قابىلدانۋىنا نەگىز قالايدى. ەندەشە, بۇدان بىلاي سوتقا ءتۇسكەن ىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ساتىداعى, ياعني, اۋداندىق, وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردا ءوزىنىڭ ءتۇپكىلىكتى شەشىمىن تابا بەرمەك. بۇرىن وبلىستا ادامداردى ءارلى-بەرلى سابىلتىپ قوياتىن, ياعني ءبىرىنىڭ شەشىمىن ءبىرى قايتالايتىن اپپەلياتسيا مەن كاسساتسيا قاتار جۇمىس ىستەگەن ەدى. ەندى بۇل كەمشىلىك قايتالانبايدى.
وسىلايشا, اپەللياتسيالىق ساتى وبلىستىق سوتتا قالىپ, ال كاسساتسيالىق ساتى جوعارعى سوتتىڭ قۇزىرىنا بەرىلدى. مۇنىڭ پايداسى سول, ول سوت شەشىمدەرىنىڭ جەدەل ءارى ساپالى ورىندالۋىنا مول مۇمكىندىك تۋدىرادى. ءىستى نەگىزسىز سوزۋ, ءتۇرلى بۇلتاققا سالۋ سياقتى كەلەڭسىزدىكتى جويىپ, كەيدە سوتتاردىڭ اتىنا ايتىلاتىن الگى «ءىس زاڭسىز قارالدى» دەگەن سەكىلدى نەبىر الىپقاشپا سوزدەرگە تۇساۋ سالعىزادى. ءسويتىپ, بۇل اتالعان قۇرىلىم بۇگىنگى زامان تالابىنان تۋىنداعان وڭتايلى ۇستانىم ەكەندىگىن حالىقتىڭ رازىلىعىنا بولەنۋ ارقىلى دالەلدەيتىنى انىق. ويتكەنى, وسى جاڭالىقتىڭ ارقاسىندا ءبىرىنشى جانە اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتاردىڭ ءرولى كۇشەيەدى. ءىستى قاراۋدا تارازىنىڭ ادىلدىك باسى عانا تارتادى, دەمەك, ونىڭ ماڭىز-دىلىعى مەن مارتەبەسى دە ارتا تۇسەدى» دەيدى قايرات ابدىرازاق ۇلى.
دەمەك, قازىرگى ۋاقىتتا زاڭدارىمىزدىڭ الەۋەتى ارتىپ, ماڭىزى كۇشەيدى. قىلمىستىق ساياساتقا بايلانىستى ءتورت بىردەي كودەكسكە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار دا ەندى. سوعان ساي, مىنە, سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋعا بايلانىستى بىرنەشە قادامنان تۇراتىن ناقتى امالدار دا كورسەتىلدى. بىراق بۇلار قانشا جەردەن «التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلگەنمەن» ولاردى جۇزەگە اسىرا الاتىن ماماندار بولماسا, ءالى دە ءبىراز ۋاقىتىمىزدى جوعالتاتىنىمىز راس-اۋ. وسىعان وراي سۋديالىق لاۋازىمعا ۇمىتكەرلەرگە الدىمەن قاتاڭ تالاپ قويىلاتىنى بەكەر ەمەس. بۇل وتە ماڭىزدى ماسەلە. كەيىن بارماق تىستەپ, سان سوقپاس ءۇشىن سۋديالىققا بىردەن دۇرىس ادامدى ىرىكتەپ, تاڭداپ العان ءجون. كوپشىلىك كۇتەتىندەي, سۋديالىققا سوتقا جۇگىنگەن ءار تاراپقا مىناۋ اق, مىناۋ قارا دەپ اقيقاتتى تۋرا ايتىپ بەرە الاتىن بىلىكتى دە, ءبىلىمدى جان تاعايىندالعانى كەرەك. بۇل ماقساتتا كەڭ كولەمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. مىسالى, جوعارى زاڭگەرلىك ءبىلىمى بار, ادامگەرشىلىك ۇستانىمى بەرىك, كەمىندە بەس جىل سوت وتىرىستارىنىڭ حاتشىسى, سۋديانىڭ, پروكۋروردىڭ, ادۆوكاتتىڭ كونسۋلتانتى (كومەكشىسى) نەمەسە زاڭگەرلىك ماماندىعى بويىنشا كەمىندە ون جىل جۇمىس ءوتىلى بار ۇمىتكەرلەر سۋديالىق قىزمەتكە تاڭدالىنادى. ۇمىتكەرلەر ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن بىلىكتىلىك ەمتيحاندارىن تاپسىرادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ زاڭدارىن بىلۋگە ارنالعان كومپيۋتەرلىك تەستىلەۋدەن وتەدى. ەكىنشىسىندە, سوت پراكتيكاسىنا قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. سودان كەيىن پسيحولوگيالىق تەستىلەۋ جۇرگىزىلەدى. كوردىڭىز بە, مۇنداي تالاپتار تەك سۋديا بولاتىن ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن سىناقتار. ول وسى تالاپتارعا ساي كەلمەسە, سۋديا بولا المايدى.
سۋديالىققا كانديدات ءۇشىن بۇرىن ەڭبەك ءوتىلى ەكى جىل عانا بولاتىن. قازىر ولاي ەمەس, الدىندا ايتقانىمىزداي, تالاپ كۇشەيدى. دەمەك, ەندى بەس جىل مەرزىم قاجەت ەتىلەدى. ال تاعىلىمدامادان ءوتۋ ءبىر جىل بولدى. ول تۇراقتى تۇردەگى جانە ەڭبەكاقى تولەنەتىن تاعىلىمداما. ياعني, كانديدات ءوزىنىڭ جۇمىسىنان بوساتىلىپ, تاعىلىمدامادان وتۋگە ءتيىستى. جاڭادان تاعايىندالعان جاس سۋديالار ءۇشىن بۇلايشا ءبىر جىلدىق سىناق مەرزىمىن ەنگىزۋ – سوت سالاسىنداعى ماڭىزدى جاڭالىق. ولار سىناق مەرزىمى كەزەڭىندە اكىمشىلىك, كۇردەلى ەمەس قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەردى قارايدى. سىناق مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, ونىڭ ناتيجەلەرى وبلىستىق سوتتىڭ جالپى وتىرىسىندا تالقىلانادى. وڭ قورىتىندى العان جاعدايدا, كاسىبي دەڭگەيىنە قاراي سوت ءجيۋريىنىڭ بىلىكتىلىك كوميسسياسى باعا بەرەدى.
دەمەك, بىلىكسىز, تاجىريبەسى جوق, تۋرا شەشىم شىعارا المايتىن ادام سۋديالىققا كەلە المايدى. وعان جول جوق ەكەن. ويتكەنى, ساپالى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ – وسىناۋ اۋىر ەڭبەكتى تاڭداعان ادامنىڭ كاسىبي دەڭگەيىنە جانە ادامي قاسيەتتەرىنە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر. ءار داۋدىڭ ارتىندا ادام تاعدىرى تۇرادى. ونى ەشۋاقىتتا ەستەن شىعارماعان ءجون. «سوندىقتان, بىزدەر دامىعان ەلدەردىڭ وسى باعىتتاعى تاجىريبەسىن تەرەڭ زەردەلەپ, ۇلكەن تالداۋ جاسادىق. ءسويتىپ, اقىر اياعىندا سۋديا لاۋازىمىنا كادرلاردى ىرىكتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وسىنداي ءمانى زور, مازمۇنى ەرەكشە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى», دەيدى ق.ءمامي.
الايدا, كەمشىلىكسىز ادام جوق دەگەنىمىزبەن, سۋديالاردىڭ بىلمەي قالىپ قاتەلەسۋى مۇمكىن ەمەس. دەمەك, ولار قاتە شەشىم شىعارسا نە بىلىكسىزدىكتەن, نە سىبايلاستىق جەمقورلىق جەتەگىندە كەتكەندىكتەن دەپ تۇسىنەمىز. بۇل سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرەدى. وعان جول بەرمەۋ ماقساتىندا, دەيدى توراعا, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, جوعارعى سوتتىڭ جالپى وتىرىسىندا سوت ءجيۋريىنىڭ جاڭا قۇرامى بەكىتىلگەن. مۇنداي جۇيە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ىستامبۇل جوسپارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ىسكە اسىرىلىپ وتىر. بۇل قۇرىلىم قازىرگى تاڭدا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ كاسىبي قىزمەتىنە باعا بەرەدى. سونىمەن قاتار, سۋديانىڭ ورنىنان ءتۇسۋ قۇقىعىن راستاۋ, ونى توقتاتۋ ماسەلەلەرىن جانە ولارعا قاتىستى تارتىپتىك ىستەردى قارايدى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ مۇنى تارقاتىپ ايتار بولساق, ياعني سوت ءجيۋريىنىڭ قۇرامى بىلىكتىلىك جانە تارتىپتىك كوميسسيالاردان تۇرادى. ولار جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديانىڭ كاسىبي قىزمەتىنە باعا بەرەدى. بىلىكتىلىك كوميسسياسى 7 سۋديادان تۇرادى, ولاردىڭ قۇرامىندا وبلىستىق سوتتاردىڭ ەكى سۋدياسى, جوعارعى سوتتىڭ ەكى سۋدياسى جانە دوعارىستا جۇرگەن بۇرىنعى ءۇش سۋديا بولادى.
ەندى وسى بىلىكتىلىك القاسى الگى سۋديالىققا ۇمىتكەرلەر ءبىر جىل تاعىلىمدامادان وتكەننەن كەيىن, ولاردان بىلىكتىلىك ەمتيحانىن قابىلدايدى. ال سۋديالىق قىزمەتكە تاعايىندالعاندار بەس جىلدان كەيىن وسى بىلىكتىلىك القاسىندا تاعى دا ەمتيحان تاپسىرادى. سونداي-اق, اۋداندىق سوتتاردىڭ توراعالارىنا, وبلىستىق سوتتاردىڭ القالىق ءتوراعالارىنا جانە وبلىستىق سوتتاردىڭ توراعالارى لاۋازىمدارىنا تاعايىندالاتىن ادامنىڭ دا وسى بىلىكتىلىك القاسىندا ەمتيحان تاپسىرۋى قاراستىرىلىپ وتىر. دەمەك, سۋديالاردىڭ كاسىپتىك دەڭگەيى ۇنەمى باقىلاۋدا دەگەن ءسوز.
سونىمەن قاتار, سۋديالاردىڭ كاسىبي قىزمەتىنە باعا تۇڭعىش رەت سۋديا لاۋازىمىن اتقارعان العاشقى جىلعى جۇمىس ناتيجەلەرى بويىنشا بەرىلەدى. مۇنداي باعا بەرۋ ءاربىر بەس جىل سايىن وتەدى. سۋديالىق ءوتىلى جيىرما جىلعا تولعان سۋديا كاسىبي قىزمەتىن مەرزىمدىك باعالاۋدان بوساتىلادى. بۇعان قوسا تارتىپتىك كوميسسيا دەگەن بار. تارتىپتىك كوميسسيا 9 سۋديادان تۇرادى. ونىڭ قۇرامىنا اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ ءۇش سۋدياسى, وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ 3 سۋدياسى جانە جوعارعى سوتتىڭ 3 سۋدياسى ەنگەن. تارتىپتىك كوميسسيا سۋديانىڭ ورنىنان ءتۇسۋ قۇقىعىن راستاۋ, سۋدياعا قاتىستى تارتىپتىك ءىس قوزعاۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرادى. سۋدياعا قاتىستى ماتەريالداردى تارتىپتىك كوميسسيادا قاراۋعا وبلىستىق سوت پەن جوعارعى سوتتىڭ جالپى وتىرىسى تورالقاسىنىڭ شەشىمدەرى نەگىز بولىپ تابىلادى. ال سوت ءجيۋريى سۋدياعا قاتىستى ماتەريالداردى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىندە قارايدى.
سول سياقتى, سۋديالاردىڭ ادەپتىلىگىن دە باقىلايتىن جاڭا ادەپ كودەكسىنىڭ جوباسى قازىرگى ۋاقىتتا دايىن. بۇل كودەكستىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ازاماتتار سۋديانىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە كوڭىلدەرى تولماعان جاعدايدا, جوعارعى سوت جانىنداعى سوت جيۋريىنە شاعىمدانۋعا قۇقىلى. مۇنى از دەسەڭىز, وسىلارعا قوسا سۋديالاردىڭ ەتيكالىق كودەكسىندە سۋديالارعا پرەزيدەنت, حالىق تاراپىنان قويىلعان تالاپتاردىڭ بارلىعى ەسكەرىلدى. كودەكس جوباسى بانگالور قاعيداتى مەن ەڭ ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە جاسالدى. وسى جاڭا كودەكس سۋديالاردىڭ كەزەكتەن تىس جەتىنشى سەزىندە قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە. كوردىڭىز عوي, سۋديالارعا تىك تۇرىپ, تۋرا قىزمەت ىستەۋدەن باسقا بۇلتارۋعا شاما جوق. ويتكەنى, تاپ وسىلاي سۋديالار ەسەپتىلىگىن كۇشەيتۋ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگىن مەرزىمدىك باعالاۋ, ازاماتتارعا سۋديالاردىڭ ارەكەتىنە قاتىستى سوت جيۋريىنە شاعىمدانۋ مۇمكىندىگىنىڭ بەرىلۋى – ولاردىڭ كاسىبي ءتارتىبىن نىعايتادى.
بۇعان قوسا, سوت تورەلىگى ينستيتۋتىن دەربەس وقۋ ورنى رەتىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنان ءبولۋ سوت جۇيەسى ءۇشىن بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋعا جانە قىزمەتتەگى سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگى ابدەن زەردەلەنگەن ەكەن. اتالعان ينستيتۋت جوعارعى سوت جانىنان قايتا قۇرىلىپ, سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدى قامتاماسىز ەتەدى. اكادەميا تۇرىندە جوعارى وقۋ ورنىن قايتا قۇرۋ ەلىمىزدىڭ «ءبىلىم تۋرالى» زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەدى. اكادەميا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتى – مامانداندىرىلعان ماگيستراتۋرادا جوعارى بىلىمنەن كەيىنگى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ, سۋديالار مەن سوت جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ, سوت قىزمەتى سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ. وسى ماقساتقا وراي, اكادەميانى ءۇش ينستيتۋتتىڭ: زاڭ ينستيتۋتى (مامانداندىرىلعان ماگيستراتۋرا), سۋديالار مەن سوت جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ينستيتۋتى جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بازاسىندا قۇرۋ كوزدەلىنگەن. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنىڭ مۇنداي مودەلىن قۇرۋ رەسپۋبليكامىزدا سۋديالار كورپۋسىن دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋدى جەتىلدىرۋگە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز. ول تەك جاڭادان قىزمەتكە كىرىسەتىن سۋديالاردى عانا دايىنداپ قويمايدى, بۇگىنگى كۇنى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ دا كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋمەن اينالىسادى. سوندىقتان, سوت تورەلىگى اكادەمياسىنىڭ جوعارعى سوتتىڭ جانىنان اشىلعانى ءتيىمدى بولماق.
ءيا, ءبىز «سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق» دەگەنىمىزبەن, جىعىلعانعا جۇدىرىق تا جۇمسامايتىن حالىق ەكەندىگىمىز راس. بىراق, جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالعا ساي قىلمىستىق ىستەگى العاشقى تەرگەۋ كەزىندە تالاي دورەكىلىك پەن زاڭسىزدىقتىڭ ورىن الىپ جاتاتىنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. سوندايدا, سوتقا دەيىنگى ايىپتاۋ كەزەڭىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلماق؟ ۇستاۋدىڭ, كۇشتەپ قاماۋدىڭ اق-قاراسىن كىم ايىرىپ بەرمەك دەپ جۇرت جارىسا سۇرايدى. ەندى, قايرات ابدىرازاق ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇنى تەرگەۋ سۋدياسى جۇزەگە اسىرادى. ۇلت جوسپارىنىڭ 22-قادامىندا ادامنىڭ جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن شەكتەيتىن بارلىق تەرگەۋ قىزمەتى ءجونىندەگى وكىلەتتىكتى تەرگەۋ سۋدياسىنا ءبىرتىندەپ اۋىستىرۋ كوزدەلگەن. سوندىقتان, تەرگەۋ سۋدياسى كۇزەتپەن ۇستاۋعا سانكتسيا بەرۋ, ءۇي قاماققا وتىرعىزۋ, مەديتسينالىق مەكەمەگە كۇشپەن قاماۋ جانە تاعى باسقا شارالاردىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرەدى. بۇعان قوسا, ول تەكسەرۋ, ءتىنتۋ, الۋ جانە جەكە ادامدى ءتىنتۋ ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىلى. پروكۋرورلارمەن ءبىرگە ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قاداعالايدى ءارى اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىستاردان بولەك ىستەر بويىنشا كەپىلزات كولەمىن انىقتايدى. وسىلايشا, ول سوتتا ايىپتالۋشى مەن قورعاۋشى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتىپ, تەرگەۋ پروتسەسى كەزىندەگى زاڭدىق نەگىزدەر مەن قۇقىقتاردىڭ ساقتالۋىن جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, سوت الدىنا بارعاندا كەيبىرەۋلەردىڭ بۇرىن بەرگەن جاۋابىنان باس تارتاتىنى بار. وسىنداي ءدالەلسىز دەرەكتەردى ازايتىپ, ءىستىڭ سوتقا بۇلتارتپاس ايعاقتار نەگىزىندە جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ – تەرگەۋ سۋديالارىنىڭ باستى مىندەتى كورىنەدى.
ادىلدىكتىڭ ناق سوتتا عانا سالتانات قۇرۋ ءۇردىسىن كەڭەيتۋ ماقساتىمەن كەزىندە القابيلەر سوتى دا قۇرىلعانى راس. دەگەنمەن, قازىرگى كۇنى وسى القابيلەر سوتى تالاپ دەڭگەيىنەن تابىلىپ كەلە مە دەگەن سۇراق تا كوپشىلىكتى مازالايتىن سەكىلدى. مۇمكىن, القابيلەردەن وزگە, ماسەلەن, ءوز ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىنە لايىقتى ەتىپ سوت ۇلگىسىن جاساۋ كەرەك پە ەدى؟ ويتكەنى, سوناۋ بۇرىنعى بيلەر سوتىنىڭ ادىلدىگىنە ورىس شارۋالارى دا جۇگىنگەنى تاريحتان بەلگىلى عوي. ەندەشە, قايسىبىر ادامداردى ەجەلدەن قالىپتاسقان ەلىمىزدىڭ ءداستۇرلى قۇقىق نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ, قازاق سوتىن قۇرۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلمەي قالعان جوق پا دەگەن وي دا مازالايدى ەكەن. بۇل ورايدا توراعا: «بۇرىنعى بيلەر سوتىنىڭ قۇرامىن قازىرگى قوعامعا الىپ كەلەيىك دەۋ – ايتۋعا عانا وڭاي. ول بۇگىنگى سوت جۇيەسىنە سول قالپىندا كىرىگە المايدى. «الايدا, ءبىزدىڭ سوت بيلەر سالعان سارا جولدى, ادىلەتتىكتى تۋ ەتكەن تۋراشىلدىقتى, ادالدىق پەن شىنشىلدىقتى بەرىك ۇستانعان, يماندىلىعى باسىم سەنىمدەرىنەن رۋحاني قۋات الامىز. قازىرگى سۋديالار ۇلى بيلەرىمىزدىڭ ءادىل سوتتا كورسەتكەن ۇلگى-ونەگەسىنەن مول تاعىلىم الۋىنا ەش كەدەرگى جوق. ءبىز قاي جاعىنان دا تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە ءبيدىڭ ءادىل بيلىگىنەن تايماۋىمىز كەرەك. بىزگە ەڭ باستىسى – وسى ۇلى بيلەر قالدىرىپ كەتكەن ءادىل بيلىكتىڭ ونەگەلى جولى. دەگەنمەن, قازاق ەلىنىڭ ءداستۇرلى قۇقىعىنىڭ كەيبىر ەرەجەلەرى جاڭعىرىپ كەلەدى. ايتالىق, حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن كەلىپ جەتكەن «ەسەلەپ ايىپ تولەتتىرۋ» – ەلىمىزدىڭ جاڭاشا جاسالعان قىلمىستىق كودەكسىنەن ورىن الدى دەپ ايتا الامىن. كودەكستەگى مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مۇددەلەرىنە قارسى جەمقورلىق جانە وزگە دە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار, سونىڭ ىشىندە پاراقورلىققا دەلدال بولۋ, پارا بەرۋ, پارا الۋ قىلمىستارى ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعا ون ەسەدەن سەكسەن ەسەگە دەيىنگى تەڭگە مولشەرىندە ايىپ تارتادى. مىنە, مۇنىڭ ءوزى ءداستۇرلى قۇقىقتىڭ كەيبىر نورمالارى بۇگىنگى زاڭنامادان ورىن العانىن كورسەتپەي مە؟!» دەيدى.
ءيا, سونىمەن حالىق قازىر ءادىلدىكتى سوتتان عانا ىزدەيدى. سوت قانا سوڭعى ءسوزدى ايتا الادى. سوندىقتان دا, ەلباسى جۇرت ىزدەگەن ادىلدىك سوتتا عانا تابىلاتىنىن باسا ايتتى. بۇل ورايدا ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتى وزگە سوتتارىمىز باستاۋ الاتىن ادىلدىكتىڭ شىن مانىندەگى قاينارىنا اينالدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس شىعار. وعان سوڭعى جىلدارى سوت جۇيەسىندە اتقارىلعان وراسان جۇمىستار كۋا. جوعارعى سوتتىڭ قازىرگى توراعاسى قايرات ابدىرازاق ۇلى كەزىندە ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى, پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى سەكىلدى بەدەلدى قىزمەتتەردى اتقارۋدا حالىق پەن مەملەكەت مۇددەسىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتا تۇسكەن بىلىكتى باسشى, مەملەكەتشىل ابزال ازامات. ونىڭ وتاندىق سوت سالاسىندا كوپتەگەن رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا بەلسەنە اتسالىسقانى ءدۇيىم جۇرتقا بەلگىلى جانە ءالى دە ات ۇستىنەن تۇسپەي كەلەدى.
ال ەندى بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل تولعالى وتىر. وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ باستى جەتىستىكتەرى قانداي ەكەندىگى تۋراسىندا ول: «البەتتە, دۇنيەجۇزىندە, قاي مەملەكەتتە بولماسىن ادىلدىكتى جۇزەگە اسىراتىن سوت ورىندارى عانا. ءبىزدىڭ ەلدە ادىلدىك ايتۋ باعزى زاماننان, ءوزىڭ ايتقانداي, سوناۋ سۇڭعىلا دا شەشەن بيلەرىمىزدەن بەرى قاراي جالعاسىپ كەلەدى. دەمەك, سوتتاردىڭ ادىلدىكتى ورناتۋ قاعيداتى ەشۋاقىتتا ۇزىلمەيدى. ول سول ءۇشىن دە سوت. ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ ۇلكەن ماقساتىمىز بار, ول – حالىق پەن ەلدىڭ يگىلىگىن ارتتىرۋ. سول ارقىلى ەلىمىزدى قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدىرا الۋ. بىراق بۇل وڭاي ەمەس. ويتكەنى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ وسى جىلدار ىشىندە بەلىن جازعان ەكونوميكامىز ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ تۇرا الۋى كەرەك. ول ءۇشىن بار سالا, بار ادام ءبىر كىسىدەي ءبىر باعىتتا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى سوت جۇيەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىنىڭ ارقاسىندا, شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. الدىمەن سوت جۇيەسى ءوز الدىنا تاۋەلسىز بولدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتكەن وسى ۋاقىتتان بەرى ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق ءجۇيەسى, سونىڭ ىشىندە ەڭ وزەكتىسى – سوت تورەلىگىن زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ جىلدار بويى جۇرگىزىلدى», دەدى.
ءيا, راسىندا ەلباسىنىڭ ۇدايى سىندارلى تاپسىرماسىنىڭ ارقاسىندا, وتاندىق سوت جۇيەسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي دامىپ كەلەدى. عالامدىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىنىڭ «سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى» ينديكاتورى بويىنشا قازاقستاننىڭ رەيتينگىسى جىل سايىن جاقسارۋدا. ماسەلەن, 2015 جىلعى دەرەك بويىنشا, ەلىمىزدىڭ وسى رەيتينگتەگى كورسەتكىشى 86 ورىننان 72 ورىنعا كوتەرىلىپ, 14 پوزيتسياعا جاقساردى. 140 ەلدىڭ سوت جۇيەسى سىنعا تۇسكەن الەمدىك رەيتينگ بويىنشا, بۇل – جاقسى كورسەتكىش. تاعى ءبىر مىسال. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ رەيتينگىسىندە سوتتاردىڭ جۇمىسى «كەلىسىمشارتتاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ» ينديكاتورى بويىنشا باعالانادى. وسى ينديكاتور بويىنشا وتكەن جىلى قازاقستان ءوز كورسەتكىشىن 5 پوزيتسياعا جاقسارتىپ, 189 ەلدىڭ ىشىندە 9-شى ورىندى يەمدەندى.
قازاقستاندىق سوت كورپۋسىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىبيلىگىن 2015 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى جۇرگىزگەن تاۋەلسىز الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ءناتيجەلەرى دە راستاپ وتىر. ساۋالداماعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 71,3 پايىزى سۋديالار جۇمىسىنا قاناعاتتانۋشىلىق بىلدىرگەن. بۇل – ەلىمىزدە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جاسالىپ جاتقان سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە سوتتاردىڭ جۇمىسى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. وسىلايشا, نەعۇرلىم كاسىبي, اشىق, قولجەتىمدى, ساپالى جانە تاۋەلسىز سوت جۇيەسى نىعايىپ, ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن سوتقا نىق سەنىممەن جۇگىنۋىنە مول مۇمكىندىك تۋعىزىلعانىن كوردىك. بۇل جەتىستىكتەر ادىلدىككە جەتۋدەگى ناقتى سوت كەپىلى ەكەندىگىن تاعى دا دالەلدەي تۇسەدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».