مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت جۇمىسىنا قاتىسىپ, ونىڭ اياسىندا سويلەگەن سوزىندە جاھاندىق ماڭىزدى ماسەلەنى قوزعادى. وسى جونىندە رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ابدراحمان نايزابەكوۆ پىكىرىمەن بولىسكەن ەدى.
– ابدراحمان باتىربەك ۇلى, يادرولىق قارۋدى تاراتۋعا قارسى قوزعالىستا الەمدىك دەڭگەيدەگى قايراتكەرلىك كورسەتىپ ءجۇرگەن ەلباسىنىڭ بۇل ساپارداعى ءسوزى دە جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىكتى سۇيەتىن جانداردىڭ كوكەيىنەن شىققانى ءسوزسىز. وندا ايتقان تۇجىرىمدارىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– ەلباسىنىڭ جاھاندىق قاتەر بولىپ سانالاتىن يادرولىق قارۋلانۋ, اسكەري قاۋىپ تۋرالى مالىمدەمەسى جەر بەتىندەگى تىنىشتىقتى ويلاعان ادامنىڭ جۇرەگىنەن ءوتىپ, سۇيەگىنە جەتەتىندەي تەرەڭ مازمۇندىلىعىمەن قۇندى دەپ بىلەمىن. راسىندا, ءححى عاسىر وركەنيەتتىڭ, عىلىمنىڭ بارىنشا دامىعان, تەحنولوگيالاردىڭ جەتىلدىرىلگەن, ادامزات مادەنيەتىنىڭ تولىسقان كەزەڭى دەپ بىلەمىز. الەمنىڭ ءتورتىنشى ونەركاسىپ توڭكەرىسىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعانى راس. ءدۇنيەنىڭ قاي شالعايىندا بولسىن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامدار عىلىم دامي تۇسكەن سايىن تىرشىلىك جاقسارىپ, جەر بەتىندە مامىراجاي زامان ورنايدى دەپ ارماندايدى. كەرىسىنشە, عىلىم مەن وزىق تەحنولوگيالار ادامداردىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىنان گورى, اسكەري ونەركاسىپتىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ وتىر. ادامزاتتىڭ اقىل ويىمەن جاسالعان يگىلىكتى, مىڭداعان جىلدار بويى ساقتالىپ كەلە جاتقان ونەر جادىگەرلەرىن, تۇتاس قالالاردى ءبىر مەزەتتە قارۋلى قاقتىعىستىڭ, جارىلىستاردىڭ قۇربانى ەتۋ تۇك بولماي قالدى. بەيبىت تۇرعىندار, جازىقسىز ادامدار تەررورلىق جارىلىستاردان شىبىنداي قىرىلىپ جاتىر. كەيىنگى كەزدە وسىنداي قورقىنىشتار الەمدى بيلەپ بارادى. ەلباسى مالىمەتىندە ايتىلعان ماسەلەلەر الەم تۇرعىندارىنىڭ جانايقايىنداي ەستىلدى.
جەر جۇزىندەگى بۇگىنگى قالىپتاسىپ وتىرعان حالىقارالىق تەرروريزم, ەكسترەميزم جاعدايلارىن قاراپايىم ادامدار جاساپ وتىرماعانى بەلگىلى. الەمدەگى مەملەكەتتەر, ءتۇرلى ۇيىمدار, اسكەري بلوكتار باسشىلارى قاۋىپسىزدىك ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى ءتيىس. تەك جاۋاپكەرشىلىك قانا ەمەس, سوعىستىڭ الەمگە كەيىنگى زاردابى تۋرالى دا ويلايتىن ۋاقىت جەتتى. الەم دەگەن ۇعىم ادام ءومىرى, مەملەكەت, ۇلت, ونەر, تابيعات, ەكولوگيالىق ماسەلەلەر سەكىلدى كوپ تۇسىنىكتى قامتيتىنىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك. سوندىقتان ەلباسى تۇجىرىمدارىن دۋالى اۋىز, كورەگەن قايراتكەر عانا ايتا الادى دەپ بىلەمىن.
– ەلباسىنىڭ الەم قۇلاق تۇرگەن القالى جيىندا « الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن جاريالاۋى زاڭدى سەكىلدى. يادرولىق قىرىپ-جوياتىن قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ باستاماسىن كوتەرگەن دە قازاقستان ەمەس پە؟
– ءيا, وسىدان تۋرا شيرەك عاسىر بۇرىن قازاقستان دۇنيەجۇزىندە العاشقى بولىپ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن ءبىرجولاتا جاپتى. مۇنى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مالىمدەمەسىندە «بۇل – ازىرشە الەمدىك تاجىريبەدەگى العاشقى جانە بىردەن-ءبىر وقيعا» دەپ اتاپ كورسەتتى. تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان جاس مەملەكەتتىڭ بۇل شەشىمى بارلىق جەتەكشى دەرجاۆالاردىڭ يادرولىق سىناققا موراتوري جاريالاۋىنا قوزعاۋ سالدى. مۇنىڭ ءوزى الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلكەن ماسەلە بولاتىن. ايتپاقشى, كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ۋكراينا مەن بەلورۋسسيا دا يادرولىق قارۋدان باس تارتقان بولاتىن. بىراق ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ ەرەكشەلىگى – بۇگىنگە دەيىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ونىڭ بارلىعى دا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارىمەن مۇمكىن بولىپ وتىر.
«مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىز يادرولىق قارۋدىڭ دا قاسىرەتىن تارتتى. يادرولىق سىناق پوليگونىنا جاقىن توڭىرەكتەگى ۋدىڭ ۋىتى ءالى كەتكەن جوق. سىناق بولعان اۋماقتىڭ توپىراعى ۋلاندى, ول جەردىڭ شوبىنە جايىلعان مال اۋىردى. ول جەردى پايدالانۋ ءالى دە مۇمكىن ەمەس. ادامدار ءتۇرلى اۋرۋدىڭ, مۇگەدەكتىكتىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. دۇنيەجۇزىندەگى يادرولىق دەرجاۆالارعا ەندى حالىقارالىق كيكىلجىڭدى جالعاستىرۋ, باسىمدىققا يە بولۋ سەكىلدى تار شەڭبەرلى ارەكەتتىڭ ورنىنا, ادامزاتتىڭ, پلانەتانىڭ قاۋىپسىزدىگى دەڭگەيىندە ويلاناتىن ۋاقىت جەتكەن ءتارىزدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسىنى تاعى دا قۇلاققاعىس ەتتى.
– يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەزەكتى سامميتتە باس قوسقان الەم قايراتكەرلەرى ەلباسى ءمالىمدەمەسىنەن جەر بەتىندە سوعىستى بولدىرماۋعا, جاڭا جاھاندىق قاتەردىڭ ورشۋىنە قارسى ارەكەتتەرگە شاقىرعان باستامالاردى دا ەستىدى عوي؟
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىر بۇل ەمەس, حالىقارالىق باسقوسۋلاردا جاھاندىق جاپپاي قىرىپ-جوياتىن سوعىس قاۋپىن بولدىرماۋعا قارسى ىلعي دا باستامالارىن ورتاعا سالادى. ول بۇگىندە سوعىستىڭ سالدارىنان ميلليونداعان ادامداردى الەمدىك, حالىقارالىق جاعدايلار قانداي كۇيگە تۇسىرەتىنى الاڭداتاتىنىن ايتتى. «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەيدى عوي قازاق. كورشىڭدى جاۋ شاۋىپ جاتسا, سەنىڭ ءۇيىڭدى دە قورقىنىش بيلەيدى. مىسالى, ءوزىمىز كورىپ وتىرعانداي, سيرياداعى جاعدايدان ەۋروپا ەلدەرىنە بوسقىندار كوشى لاپ قويدى. بوسقىننىڭ دا, بارعان ەلدىڭ دە جاعدايىنىڭ اۋىرلىعىن بارلىق جۇرت سەزىنىپ وتىر. ەلباسى ادامزاتقا «ءححى عاسىر. سوعىسسىز الەم» كەڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىن جاساۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ول بويىنشا نەنى ەسكەرۋ كەرەكتىگىن دە ناقتىلاپ كورسەتتى. اسكەري بلوكتارعا بۇۇ تۋى استىندا مەملەكەتتەردىڭ بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, سەنىم مەن قاۋىپسىزدىك جولىنداعى جاھاندىق كواليتسياسىن قارسى قويۋ كەرەكتىگى تۋرالى پىكىرى سامميتكە قاتىسقانداردىڭ قۇلاعىنا كىردى دەپ ويلايمىن. قازىر اۋعانستانداعى, يرانداعى, يەمەندەگى, ليۆيا مەن سيرياداعى, ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سوعىس, پالەستينا مەن يزرايل تەكەتىرەستەرى بۇكىل جەر بەتىندەگى ادامزاتتىڭ تىنىشىن الىپ وتىر. ەلباسى الداعى ون جىلدا وسىنىڭ بارلىعىن توقتاتۋ جالپىعا ورتاق مىندەت ەكەنىن ەسكەرتتى.
ەلباسى سوزىنەن سوعىسسىز الەم ادامزاتتىڭ بارلىق سالادا دامۋىنىڭ كەپىلى ەكەنىن تۇسىندىك. مەملەكەتتەر اراسىندا داۋ-داماي, تۇسىنىسپەستىك بولۋى زاڭدى شىعار. ال جۇدىرىق الا جۇگىرۋ, قارۋ كەزەنۋ ونى شەشۋدىڭ جولى ەمەس ەكەنىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق باسقوسۋلاردا ىلعي دا ايتىپ كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي وبلىسى,
رۋدنىي قالاسى.