اتىراۋ وبلىسىندا ەكولوگيا سالاسىندا جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ءجۇرگەن ايتۋلى عالىم بار. بۇگىندە ءبىر جاعى جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتۋشى بولىپ, ءبىر جاعى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋدى ماقسات تۇتقان قوعامدىق اكادەميانى باسقارىپ جۇرگەن اكىمعالي كەنجەعاليەۆتىڭ بۇل سالادا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. عالىمنىڭ مۇناي جانە گاز ءوندىرىسىنىڭ قورشاعان ورتاعا ىقپالى مەن ونى ازايتۋ جولىنداعى زەرتحانالىق ەڭبەگى ارقاسىندا وڭىردە قانشاما باعالى باستامالار دۇنيەگە كەلدى. تۋعان جەردىڭ تابيعاتىنا جاناشىرلىقپەن قاراۋدى ازاماتتىق پارىز تۇتقان ۇستاز-عالىم عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا مۇنايدى وڭدەۋگە دايىنداۋ, «قازگيدرومەت» مەملەكەتتىك مەكەمەسىندە تابيعي ورتانىڭ لاستانۋىن زەرتتەۋ جۇمىستارىندا بىلىكتىلىگىمەن ەل اۋزىنا ىلىككەندەردىڭ ءبىرى جانە وسى سالاداعى ساناۋلى مامانداردىڭ بىرەگەيى بولىپ تابىلادى.
اكىمعالي كەنجەعاليەۆ 1946 جىلى اتىراۋ (بۇرىنعى گۋرەۆ) وبلىسى, تەڭىز اۋدانىنىڭ «قاراشاۋ» اۋىلىندا مۇعالىم كەنجەعالي مۇقانوۆتىڭ وتباسىندا تۋعان. گۋرەۆ مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ جاڭادان اشىلعان فيزيكا-جالپى تەحنيكالىق پاندەر ءبولىمىن ۇزدىك بىتىرەدى.
ءا.كەنجەعاليەۆ مۇناي جانە گاز وندىرىسىمەن اينالىساتىن مەكەمەلەردىڭ تابيعي ورتاعا شىعاراتىن زالالدى قالدىقتارىن انىقتاۋدا مامان عالىمدارمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ, عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىق ۇيىمداستىرۋعا اتسالىستى. كاسپي تەڭىزىنىڭ قايراڭىندا مۇناي جانە گاز وندىرۋگە جۇرگىزىلىپ جاتقان بەلسەندى جۇمىستاردىڭ دا اسەرلەرىن بولجاي كەلىپ, ايماقتىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا «قازاقستان قوعامدىق اكادەمياسىن» قۇردى. اكادەميا قازىر ءوز جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. وسى ارقىلى حالىقتى ورىنسىز الاڭداماۋعا شاقىردى, ەكولوگياعا قاتىستى ۇرەيلەنۋگە سەبەپتىڭ جوق ەكەندىگىن عىلىمي جولمەن دالەلدەپ ءتۇسىندىرىپ بەرىپ تۇردى. سونىمەن قاتار, قاشاعان كەن ورنىنداعى جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ايماقتاعى ەكولوگيالىق جاعداي تۋرالى بايانداماسى دا كەزىندە كوپشىلىك ورتاسىندا جىلى قابىلداندى.
ول – 6 مونوگرافيانىڭ, 10 وقۋ قۇرالى مەن دارىستەر كۋرستارىنىڭ, 100-دەن استام ماقالالار مەن تەزيستەردىڭ, 19 اۆتورلىق كۋالىك پەن پاتەنتتەردىڭ اۆتورى. ۇلاعاتتى ۇستاز, وقۋ پروتسەسىن شەبەر ۇيىمداستىرۋشى بىرنەشە جىل «قولدانبالى ەكولوگيا جانە بالىق شارۋاشىلىعى» جانە «جالپى فيزيكا» كافەدرالارىن ابىرويمەن باسقاردى. بۇگىنگى تاڭدا «گەوەكولوگيا» زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ لاستانۋ پروبلەماسىمەن كوپ جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان ەكولوگ-عالىمنىڭ ءبىلىم ءجانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالار مەن جوبالارى بويىنشا جاريالانعان كونكۋرسىندا «كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستان سەكتورىندا مۇناي ىزدەۋ وپەراتسيالارىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايعا اسەرىن زەرتتەۋ جانە توگىلگەن مۇناي داقتارى تارالۋىنىڭ ماتەماتيكالىق مودەلىن جاساۋ» تاقىرىبىنا ازىرلەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى 2012–2014 جىلدارعا ارنالعان گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىن جەڭىپ الدى. تەڭىز سۋىنىڭ تۇبىندەگى شوگىندىسىنىڭ سىناماسىن الۋعا ارنايى ەكسپەديتسيا جاساقتالىپ, الىنعان سىنامالارعا تالداۋ جاساتۋ ءۇشىن ماسكەۋدىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن جانە اتىراۋداعى جشس عوو «ەكواناليتيكپەن» كەلىسىمشارت جاسالدى. اتقارىلعان تاپسىرمالاردىڭ ەسەبى ۋاقتىلى تۇجىرىمدالىپ, ءۇش جىل قاتارىنان ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزىلدى. جوعارىدا ايتىلعان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتىندە ۇتىپ العان عىلىمي جۇمىستىڭ ناتيجەسىن عىلىمي كىتاپ تۇرىندە جيناقتاپ, باسپادان شىعارۋعا ەلەكتروندىق پوشتا ارقىلى جولدانسا, بىشكەك قالاسىندا قىركۇيەك ايىندا وتەتىن حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا 2 تۇجىرىمداما جىبەرىلدى.
عىلىم جولىنا تۇڭعىش تالاپتانعان ۇلىنىڭ وزىمەن اقىلداسۋعا كەلگەن ساپارىندا ءوز عۇمىرىن اۋىل مەكتەبىندە ۇستازدىق ەتۋگە ارناعان قۇرمەتتى ازامات جەتى بالانىڭ اكەسى كەنجەعالي, اناسى ءجاننات ەكەۋى: «ءوزىڭ نيەت قويساڭ, ويلاعان ماقساتىڭا جەتۋىڭە ءبىز تىلەكشىمىز», – دەپ, ءسات-ساپار تىلەپ, جولعا شىعارىپ سالعان بولاتىن. ال قازىر عالىمنىڭ وتكەنىنە وي جۇگىرتىپ, بولاشاققا شولۋ جاساعان از عانا سۇحباتىنان اكە ارتقان سەنىم مەن ءۇمىتىنىڭ اقتالعانىن كورۋگە بولادى. كوكەيدەگى ارمان-مۇراتى ازاماتتىق ابىرويمەن استاسىپ, حاكىمدەردىڭ ۇلاعاتىن بويىنا سىڭىرگەن عالىم-ۇستاز شاكىرت باۋلىپ, ەل-جەر قامىنا الاڭدايتىن يگى جاقسىلارمەن جولداس بولسا, قاريالىق جاسقا اقساقال ابىزدىڭ پايىمىمەن جەتىپ وتىرسا, اكە ءۇمىتىنىڭ ورتا جولدا قالماعانى. كوكىرەكتەگى ارماننىڭ, كوكسەگەن مۇراتتىڭ ورىندالعانى. توڭىرەگىنە ازاماتتىعى ەرەكشە, ءبىتىم-بولمىسى سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن دوس-جاران جيناعان اكىمعالي كەنجەعالي ۇلىنىڭ بۇگىنگى مەرەيلى جاسقا ەل يگىلىگى جولىنداعى توككەن تەرىنىڭ جەمىسىمەن, دوس-جارانىنىڭ ورتاسىندا ابىرويى اسقاقتاپ جەتكەنى ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «عالىم, دانا بولماعاندا جاھاندا, جەردە يگىلىك ونبەس ەدى قاشان دا» دەگەن ءتۇيىندى سوزىنە ءبىر دالەل ەكەنى ايقىن.
اكىمعالي كەنجەعالي ۇلى 1993 جىلى «فيزيكالىق حيميا» ماماندىعى بويىنشا حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ال 2009 جىلى «گەوەكولوگيا» ماماندىعى بويىنشا تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي اتاقتارىن قورعادى. ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنا ءسىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ەسكەرىلىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىمىن دامىتۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن», «كاسپي ماڭى ەلدەرى جوو اسسوتسياتسياسىنا 10 جىل», ۆ.ي. ۆەرنادسكيدىڭ «ەكولوگياعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» ءتوس بەلگىلەرىمەن جانە م.ۆ. لومونوسوۆتىڭ «ەكولوگياعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ول قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى دا اتاندى. وسىنىڭ ءبارى عالىمنىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەلەۋلى ەڭبەگىنە بەرىلگەن بايىرقالى باعا ەدى.
گۇلزادا نيەتقاليەۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
اتىراۋ.