وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى
استانادا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ 2015 جىلعى اتقارىلعان جۇمىستار ناتيجەسى مەن 2016 جىلداعى الدا تۇرعان مىندەتتەرى تۋرالى كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى ءوتتى. وتىرىسقا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى داريعا نازارباەۆا, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ وكىلدەرى, استانا جانە الماتى قالالارى, وبلىس اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى مەن مينيسترلىكتىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ باسشىلارى قاتىستى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تامارا ءدۇيسەنوۆا القا ءماجىلىسىن اشا وتىرىپ, 2015 جىلى ەلباسى ايقىنداعان «بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ورىنداۋ شارالارىنىڭ زاڭنامالىق جانە ينستيتۋتتىق نەگىزدەرى قۇرىلعانىن ەسكە سالدى. ۇلت جوسپارىنا سايكەس, 2015 جىلى جاڭا ەڭبەك كودەكسى, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى جاڭا پىشىمدە كورسەتۋ, حالىقتىڭ كوشى-قون ماسەلەلەرىن رەتتەۋدەگى جاڭا تاسىلدەر تۋرالى زاڭدار قابىلدانىپ, «حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى» زاڭ ءازىرلەندى. بارلىق قۇجاتتار, ءبىر جاعىنان, حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ كەشەندى جانە اتاۋلى جۇيەسىن قۇرۋعا, ەكىنشى جاعىنان, ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق اۋاندى جاقسارتۋعا باعىتتالدى.
سونىمەن قاتار, 2015 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياقتالدى. ونىڭ نەگىزگى ءناتيجەلەرى – ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ۇلعايۋى, جالپى ءولىم كورسەتكىشىنىڭ, ونىڭ ىشىندە انا جانە ءسابي ءولىمىنىڭ ازايۋى بولدى. بيىلعى جىلى مينيسترلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاساپ, ونى ەلباسى وسى جىلعى 15 قاڭتاردا بەكىتتى. بۇل قۇجات الدىڭعى باعدارلامالاردىڭ جالعاسى ءارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ ءارى قاراي تولىقتىرىلۋى بولىپ تابىلادى.
جاڭا باعدارلامانىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ مەن ونى ەسكەرتۋ. وسى تۇرعىدا مەكەمە ماماندارى ۇلتتىق ەگۋ كۇنتىزبەسىن جۇزەگە اسىرۋ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ جول كارتاسىن جاسادى. ول جۇقپالى اۋرۋلاردى ەسكەرتۋ مەن ولاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا قوعامدى الەۋمەتتىك جۇمىلدىرۋ جوسپارىن جاساۋدى, ايماقتارداعى ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ الدىن الۋ مەن باقىلاۋ جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋدى قاراستىرادى. سونىمەن قاتار, «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا مەكتەپتەگى مەديتسينانى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە بەرۋ قاراستىرىلىپ, وقۋشىلارعا ارنالعان ساۋىقتىرۋ شارالارىنىڭ كۇنتىزبەسىن جاساۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق, مەديتسينالىق ۇيىمداردى تەحنيكالىق جانە كادرلىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋدى ەسەپكە الا وتىرىپ, جۇكتەمە نورماتيۆتەرىن قايتا قاراۋ كوزدەلگەن. اۋرۋدى ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا مەدقىزمەتكەرلەردى وقىتۋ ۇيىمداستىرىلىپ, سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن وتكەن ازاماتتاردى باقىلاۋ مەن ەسەپكە الۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى قۇرىلادى. مۇنىڭ بارلىعى الەۋمەتتىك ءمانى بار اۋرۋلاردىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋ مەن اسقىنۋلار سانىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇدان باسقا ەمحانالارداعى جاساندى كەزەكتى ازايتۋ ماقساتىندا ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋ تارتىپتەرى جەڭىلدەتىلەتىنىن حابارلادى. ازاماتتار مىندەتتى پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋ ءۇشىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنا بارىپ, مەديتسينالىق انىقتاما الا الادى. ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان اۋرۋلارعا جەڭىلدىگى بار دارىلىك زاتتاردى بەرۋ رەسىمدەمەلەرىن وڭايلاندىرۋ قاراستىرىلۋدا. دارىگەرلەر جەڭىلدىگى بار دارىلەر رەتسەپتىن سوزىلمالى اۋرۋلارى بار ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇراتىن ناۋقاستار ءۇشىن توقسانىنا ءبىر رەت, قىمبات دارىلەر الاتىن اۋىر تۇردەگى سىرقاتتانعاندار ءۇشىن اي سايىن جازىپ بەرەتىن بولادى. ءدارىحانالار ناۋقاستارعا بەرىلگەن رەتسەپتەر نەگىزىندە سايكەس دارىلىك زاتتاردى بەرىپ, ولاردىڭ ەسەبىن جۇرگىزەدى. جەڭىلدىگى بار دارىلەردى بەرۋ رەسىمدەرىنىڭ بارلىعى اۆتوماتتاندىرىلادى دەپ جوسپارلانۋدا.
مينيستر «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – اۋرۋلاردى باسقارۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. ول پاتسيەنتتەرگە مەدقىزمەتكەرلەرمەن بىرلەسە وتىرىپ ءوز اۋرۋلارىن باسقارۋعا ءجانە پاتسيەنتتىڭ مۋلتيديستسيپلينارلىق كوماندالارمەن ۇنەمى بايلانىستا بولا وتىرىپ, اۋرۋدىڭ اسقىنۋىنا جول بەرمەۋگە, وزىنە ءوزى كومەك كورسەتۋ ماشىقتارىن ۇيرەنۋگە جانە دەنساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مينيسترلىك ماماندارى ءمىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ بويىنشا جول كارتاسىن ازىرلەپ, بەكىتتى. اتالعان قۇجاتقا سايكەس, بيىلعى جىلى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا جاسالىپ, الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى قۇرىلىپ, بۇل 2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بەلگىلەنگەن سومانى جيناقتاۋ جانە 2017 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ مەديتسينالىق قىزمەتتەر تولەمدەرىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مەكەمە باسشىسى 2016 جىلى الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىنداعى جۇمىسىنىڭ باستى باعىتى – حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ مەن جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ بولىپ تابىلاتىنىن, «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا 156 مىڭعا جۋىق ازامات جۇمىسقا ورنالاستىرىلعانىن, ونىڭ ىشىندە تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان ادامدار سانى 142,3 مىڭ بولعانىن حابارلادى.
وسىدان كەيىن تامارا ءدۇيسەنوۆا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2015 جىلعى 30 قاراشاداعى «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى جۇمىسسىزدىققا جول بەرمەۋ بويىنشا بەرىلگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا مەكەمە ماماندارى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن جانداندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزگەنىن ءمالىمدەدى.
كاسىپورىنداردا جوعارى ءبىلىكتى مامانداردىڭ جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ ماقساتىندا جۇمىس ۋاقىتىنىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى ەڭبەكاقىنىڭ 2/3 بولىگىن ۋاقىتشا سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلەدى. سونىمەن بىرگە, كاسىپورىن جۇمىس ورنىن ساقتاعان جاعدايدا, قىزمەتكەرلەردى, ونىڭ ىشىندە جۇمىس ىستەيتىن جاستاردى جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان قوسا قارجىلاندىرۋمەن نەمەسە تولىق مەملەكەت ەسەبىنەن وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ قاراستىرىلادى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جاڭا باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 60 مىڭعا جۋىق ادامدى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قامتۋ ارقىلى قوسىمشا 63 ملرد. تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
مينيستر حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى جايىندا ايتا كەلىپ, بيىل ىنتىماقتى زەينەتاقىنى 9%-عا ارتتىرۋ ماقساتىندا جانە مۇگەدەكتىك, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تولەماقىنى 25%-عا, شاكىرتاقىنى 25%-عا ۇلعايتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,6 ترلن. تەڭگە بولىنەتىنىن اتاپ ايتتى. ازاماتتىق قىزمەتشىلەر ەڭبەكاقىسىن تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋگە 268 ملرد. تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلادى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىس جالعاستىرىلىپ, 2014 جىلدان باستاپ اقمولا, شىعىس قازاقستان مەن جامبىل وبلىستارىندا از قامتىلعان ازاماتتارعا شارتتى اقشالاي كومەك كورسەتۋدى ەنگىزۋدىڭ «ورلەۋ» رەسپۋبليكالىق قاناتقاقتى جوباسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. 2015 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ وسى تارىزدەس ايماقتىق پيلوتتىق جوبالار قوسىمشا 38 اۋداندار مەن قالالاردا جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلۋدا.
ءسوز سوڭىندا تامارا ءدۇيسەنوۆا مينيسترلىك قىزمەتىنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا جۇمىس 2016 جىلى ەلباسى مەن ۇكىمەت تاپسىرماسىنىڭ نەگىزىندە جالعاستىرىلاتىنىن حابارلادى.
شارا بارىسىندا استانا مەن الماتى قالاسى اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر بويىنشا ءوز قالالارىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارا جايىن بايانداسا, انا مەن بالا دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى مەكەمە وكىلى ءوز ىستەرىندەگى ىلگەرى باسۋ مەن ورىن العان كەمشىلىكتەردى اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, جەكە دارىگەرلىك مەكەمەلەر تاراپىنان ءسوز العان قاراعاندى قالاسىنىڭ جەكەمەنشىك اۋرۋحانا وكىلى وزدەرىنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرىن ۇلگى ەتتى.
القا ءماجىلىسىن قورىتۋ ءۇشىن ءسوز العان پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى داريعا نازارباەۆا سوڭعى جىلداردا دەنساۋلىق سالاسىندا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزگەنىمىزدى تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ءالى دە كوپ بولىپ قولعا الار ءىس بارشىلىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنە قارجى مەملەكەت تاراپىنان جەتەرلىك دەڭگەيدە بولىنەدى, الدا سونى ءتيىمدى ءارى ۇنەمدى پايدالانۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋدارتتى. الداعى ۋاقىتتا مەديتسينالىق مەكەمەلەردە ەكى باسشى بولاتىنىن, ياعني بىرەۋى نەگىزگى قىزمەتكە, ال ەكىنشىسى قارجىلىق-شارۋاشىلىق باعىتىنا جاۋاپ بەرەتىنىن ايتا كەلىپ: «جالپى باسقارۋ جۇيەسىنە مۇلدەم وزگە قادامدى ازىرلەگىمىز كەلەدى. باس دارىگەر – ول ناۋقاستى ەمدەۋمەن اينالىسۋى كەرەك. ول قارجىلىق-شارۋاشىلىق قىزمەتكە ارالاسپاۋى ءتيىس. باس دارىگەر بۋحگالتەريا, ەسەپتەر, شەكسىز تەكسەرۋلەرگە, سونداي-اق ساپالى قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن ءوزى باسقارىپ وتىرعان مەكەمەگە قوسىمشا قارجى تارتۋ ماسەلەلەرىنە باسىن قاتىرماۋى قاجەت. سوندىقتان دا وسى ەكى قىزمەتتى ءبولۋ كەرەك», – دەدى د.نازارباەۆا. وسى ورايدا ول ماسەلەنىڭ ەكىنشى بولىگىمەن ديرەكتور نەمەسە مەنەدجەر اينالىسۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋدىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرە كەلىپ: «الدا الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ كۇتىپ تۇر. وسى تاقىرىپ اينالاسىندا كوپتەگەن تالقىلاۋلار, تۇسىندىرۋلەر ءجۇرىپ جاتىر جانە كەيبىر اقپارات كوزدەرى بۇرمالانعان ءمالىمەتتەر ارقىلى حالىققا ۇرەي مەن قورقىنىش تۋدىراتىن دەرەكتەردى جەتكىزگەن. سوندىقتان دا بۇل باعىتتا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك», – دەدى د. نازارباەۆا.
مۇنداي جۇيە ەلىمىزدە بۇرىندارى ىسكە قوسىلىپ, الايدا, ءتيىستى دەڭگەيدە جۇزەگە اسپاعانىن ەسكە سالىپ وتكەن ۆيتسە-پرەمەر, دەگەنمەن دە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ۇمىت قالدىرۋ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ءسوز ەتتى. بۇل تۇرعىدا قاتەلىكتەردى ەسكەرىپ, ونى دامىتا ءتۇسۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.
«بارلىعىن جاۋىپ تاستاۋدىڭ سالدارىنان, وكىنىشكە قاراي, ءبىز كوپ جىلدارعا ارتتا قالىپ قويدىق. سوندىقتان دا مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ دەگەن نە؟ بۇل – بارىنەن بۇرىن مەديتسينالىق مەكەمەلەردى قارجىلاندىرۋ جۇيەسى. جۇيە مەديتسينالىق مەكەمەلەردى كۇتىپ ۇستاۋ مەن قارجىنى يگەرۋگە ەمەس, ياعني تۇتىنۋشىلار ءمۇددەسىنە, قىزمەتكە, ناۋقاستارعا نەگىزدەلگەن. اتاپ ايتقاندا, ساقتاندىرۋ اقشاسى ەمدەلۋشىنىڭ سوڭىنان ەرىپ جۇرەدى. بۇل قىزمەت بارشا جۇمىس ىستەيتىن قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ تولەمى. وسى جاعدايدا ءبىز ءوزارا كومەكتىڭ كاسساسىن قۇرامىز. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان تۇرعىنداردى كولەڭكەدەن شىعارۋعا كومەكتەسەدى. رەسمي جۇمىس ىستەپ, بارشاسى سياقتى سالىق تولەپ جۇرگەن ازاماتتار سەكىلدى, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان 2,7 ملن. ادام دا تەگىن مەديتسينالىق كومەك الىپ, ولاردىڭ بالالارى اقىسىز ءبىلىم الۋدا, ماماندىققا تەگىن وقىتىلۋدا, سونداي-اق ەلدىڭ بيۋدجەتىنە ەشتەڭە دە سالماستان الەۋمەتتىك قورعاۋعا, زەينەتكەرلىككە ۇمىتتەنەدى. بۇل – ادىلەتسىزدىك. ارينە, ءبىر جاعىنان الىپ قاراعاندا, مەملەكەت بۇل ءۇردىستى ەلەمەي كەلدى. سەبەبى ادامدار وزدەرىن جۇمىسپەن, تابىسپەن قامتاماسىز ەتىپ جاتتى. الايدا, ەگەر دە الەۋمەتتىك سالانىڭ جوعارى دەڭگەيگە شىعۋىن, سونىمەن قاتار ەلىمىزدە جاقسى جولدار بولۋىن قالاساق, بالالاردىڭ جاقسى ءبىلىم الىپ, قارتايعان شاعىمىزدا ارقايسىمىز لايىقتى ومىرگە سەنىم ارتۋ ءۇشىن ءبىز سالىق تولەۋىمىز كەرەك. ياعني, بۇل قادامدار بىزگە ۇناسا دا, ۇناماسا دا قاجەت», – دەدى ۆيتسە-پرەمەر د.نازارباەۆا.
بەرىك سادىر,
«ەگەمەن قازاقستان».