دەليبەراتسيالى دەموكراتيا – دامۋدىڭ ءبىر داڭعىلى

ەكراننان كورە سالىسىمەن-اق əرىپتەسىم حابارلاسىپ تۇر. «قىسقا بول- سا دا تۇجىرىپ ءبىراز جايدى ايتا الدىڭ. بىراق ەفيردىڭ اتى ەفير عوي, مۇمكىندىك شەكتەۋلى. وسىنداعى جايلاردى ماقالا ەتىپ جازبايسىڭ با؟ مىسالى, ساياساتتا جۇرگەن مەنىڭ وزىمە سەن ايتقان «دەليبە- راتيۆنايا دەموكراتيا» ۇعىمى قازىرشە ونشا ۇعىنىقتى ەمەستىگىن جاسىرمايمىن. سىرىم دات ۇلى قۇرعان حالىق كەڭەسى تۋرالى دا تاراتا تۇسكەنىڭ دۇرىس بولار ەدى», دەيدى. نەسى بار, جازايىق.

«بىزگە قوعامنىڭ دامۋىنا قاتىستى بارلىق ماسەلە بويىنشا جال­پى­حالىقتىق ديالوگ وتكىزۋ ءۇشىن جاڭا, زا­ماناۋي جانە اۋقىمدى پلاتفور­ما قاجەت. وسىعان وراي, مەن جاڭا ينستيتۋت – قازاقستان حالىق كەڭەسىن قۇرۋدى ۇسىنامىن». بۇل ءسوزدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا, ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قىزىلوردادا وتكەن بەسىنشى وتىرىسىندا ايتتى. وزدەرىنىڭ تاريحي ميسسياسىن تابىستى ورىنداپ شىققان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ۇلتتىق قۇرىلتاي ارقاۋىندا قۇرىلاتىن حالىق كەڭەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالقىنىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك قۇرىلىم بولاتىنىن مالىمدەگەن مەملەكەت باسشىسى باسقا ەلدەردەگى وسىنداي تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ جاساقتالاتىن جاڭا ورگاننىڭ قۇرامىنا بارلىق ەتنوستىڭ, ءتۇرلى ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ جانە ايماقتاردىڭ وكىلدەرى كىرەتىنىن ايتىپ, حالىق كەڭەسىنە زاڭ شىعارۋعا باستاماشىلىق ەتۋ قۇقىعى بەرىلۋگە تيىستىگىن دە جەتكىزدى. بۇل ۇسىنىس كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, نەگىزگى زاڭ جوباسىنا «حالىق كەڭەسى» اتالاتىن ارناۋلى ءبولىم ەنگىزىلدى. بيلىك ترانسفورماتسياسىنىڭ وسىناۋ جاڭا مودەلىن ەل حالقى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ماقۇلدادى.

حالىق كەڭەسى – قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن­داعى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى شەشىمنىڭ ءبىرى. نەگىزىنەن ستراتەگيالىق ماسەلەلەر كەشەنىن شەشۋمەن اينالىساتىن بيىك لاۋازىمدى بۇل ورگاننىڭ قۇزىرەتىنە مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا ۇسىنىستار ازىر­لەۋ, ەلدەگى قوعامدىق كەلىسىمدى, ۇلتتىق بىرلىكتى جانە ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ, مەملەكەت­تىڭ باس­تى قاعيداتتارى مەن ۇلتتىق قۇندىلىق­تاردى ىلگەرىلەتۋ سەكىلدى ىرگەلى مىندەتتەر جاتقىزىلىپ وتىر. حالىق كەڭەسى جالپىحالىقتىق ماڭىزى بار ماسەلەلەر بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋگە دە باستاماشىلىق جاساي الادى. ال بۇل ورگانعا زاڭ جوبالارىن پارلامەنتكە تىكەلەي ەنگىزۋ قۇقىعىنىڭ بەرىلۋى ءىس جۇزىندە ونىڭ وكىلەتتىلىگىن ۇكىمەتپەن تەڭدەستىرىپ تۇر. دەمەك, بۇل قادام قوعامنىڭ ساياسي ۇدەرىسكە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن اناعۇرلىم ارتتىرا تۇسەدى. باسقاشا ايتار بولساق, وسىنداي ينستيتۋتتىڭ دۇنيەگە كەلۋى ەلدەگى دەموكراتيالىق مادەنيەتكە تىڭ تىنىس اشادى, ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى, جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى.

قازاقستان حالىق كەڭەسى قوعامنىڭ بۇكىل پاليتراسىن قامتيدى. ونىڭ قۇرامىنا كىرەتىن 126 ادام ء«ۇش تەڭ كۆوتا» قاعيداتى بويىنشا ىرىكتەلەدى, ياعني 42 ادام ەتنومادەني بىرلەستىكتەردەن, 42 ادام ءىرى قوعامدىق بىرلەستىكتەردەن, 42 ادام ءماسليحاتتاردان جانە ايماقتىق قوعامدىق كەڭەستەردەن وكىل بولادى. ولاردى پرەزيدەنت تاعايىندايتىنىنىڭ ءمان-ماڭىزىن قوسىمشا ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق.

«دەليبەراتسيالى دەموكراتيانىڭ» – مانىسىنە كەلەيىك. بۇل جاڭا ورگاندى قانداي قاجەتتىلىك دۇنيەگە اكەلدى؟ قازىرگى قولدا بار قوعامدىق ديالوگ الاڭ­دارى كەي جاعدايدا تۇتاس جالپىۇلتتىق مۇددەنى قامتاماسىز ەتە الماي كەلەدى دەگەن ويدى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ءوزى نەگە ايتىپ ءجۇر؟ الەۋمەتتانۋشى عالىمداردىڭ اراسىندا ماسەلەنىڭ ءبارىن داۋىسقا سالۋ جولىمەن شەشۋ ىنتىماقتاستىقتان گورى باسەكەلەستىككە, باقتالاستىققا كوبىرەك باستايدى, ويتكەنى ونداي جاعدايدا قابىلدانعان شەشىم جەڭگەندەر مەن جەڭىلگەندەر دەپ قاراي سالاتىن ديحوتومياعا (گرەكتىڭ ەكىگە جارۋدى بەلگىلەيتىن «ديحو» ءسوزى مەن ءبولۋدى بەلگىلەيتىن «توميا» سوزىنەن قۇرالعان ۇعىم) نەگىزدەلەدى, مۇندايدا ىمىراعا كەلۋ نەمەسە باسقا شەشىم ىزدەۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلە بەرمەيدى دەگەنگە بەيىم تۇراتىندار نەگە از ەمەس؟ كونسەنسۋستى, ياعني باتۋاعا كەلۋدى, مامىلەگە توقتاۋدى جاقتايتىنداردىڭ «كوپشىلىك تيرانياسى» قوعامداستىقتىڭ اۋىزبىرلىگىن بۇزۋى دا مۇمكىن دەيتىنى نەلىكتەن ەكەن؟

سۇراق از ەمەس. سول كوپ سۇراقتىڭ ءبىر جاۋابىن دەليبەراتسيالى دەموكراتيادان ىزدەپ كورۋگە دە بولادى. لاتىننىڭ «deliberare» (ويلاسۋ, كەڭەس بەرۋ), اعىلشىننىڭ «deliberation» (تالقىلاۋ, كەڭەسۋ, ويلاستىرۋ) سوزدەرىنەن شىققان بۇل تەرمين دەموكراتيانىڭ ءبىر تەورياسىن تانىتادى. ينتەرنەتكە جۇگىنسەڭىز, الدىڭىزعا «دەليبەراتيۆتى (تالقىلاۋشى) دەموكراتيا – بۇل سايا­سي شەشىمدەردى قابىلداۋدىڭ نەگىزى رەتىندە ازاماتتاردىڭ ەركىن جانە اشىق تالقىلاۋىن, پىكىرتالاسىن (دەليبەراتسياسىن) قاراستىراتىن دەموكراتيا مودەلى. بۇل تۇجىرىمدامانىڭ باستى ماقساتى – تەك داۋىس بەرۋمەن شەكتەلمەي, شەشىمدەردىڭ ساپاسىن, نەگىزدىلىگىن جانە حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەستىگىن ارتتىرۋ» دەگەن انىقتامانى كولدەنەڭ تارتادى. تەرمين انىقتىعى مۇندايدا وتە ماڭىزدى. دەليبەراتسيانىڭ ارعى تۇبىندەگى ماقساتى «تالقىلاۋدان» گورى «كەڭەسۋگە» كوبىرەك جاقىندىعىن كورىپ وتىرمىز. ورىس تىلىندەگى فيلوسوفيالىق ادەبيەتتە «دەليبەراتيۆنايا (سوۆەششاتەلنايا) دەموكراتيا» دەپ تەگىن الىنباعان عوي. دەليبەراتسيالى, ياعني كەڭەسۋشى دەموكراتيا وكىلدىك دەمو­كراتيانىڭ داعدارىسىنا قاراي پايدا بولعان دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار. دەليبەراتسيالىق مودەلدە ازاماتتار شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە تىكەلەي ارالاساتىنى ايدان انىق. دەموكراتيانىڭ بۇل تۇجىرىمداماسىن نەگىزدەگەن يۋرگەن حابەرماستىڭ ايتۋى بويىنشا, قوعام تالقىلاۋعا ەركىن ارالاسۋعا نەگىزدەلەتىن ديالوگ ارقىلى داميدى. جالپى يگىلىككە باستايتىن شەشىمدەر مورالدىق جانە ساياسي تۇرعىدان تەڭ دەپ تانىلاتىن ادامداردىڭ اراسىنداعى ەركىن ءارى كوكەيگە قونىمدى تالقىلاۋ رەسىمىنىڭ ناتيجەسىندە عانا قابىلدانا الادى. دەمەك, ءوزىنىڭ تاريحي مىندەتىن ويداعىداي ورىنداپ شىققان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ارقاۋىندا قۇرىلاتىن حالىق كەڭەسى ەلدەگى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى جاڭا ارناعا كوشىرۋگە ءتيىس.

الداعى كەزدە ەتنومادەني بىرلەستىك­تەردىڭ, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ, ازاماتتىق سەكتوردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قىزمە­تىنە ارالاسۋدىڭ, جالپى بەلسەن­دى ۇستانىم يەسى بولۋدىڭ ءباسى ارتا تۇسەتىنى وسى باستان-اق بەلگىلى. ويتكەنى ول قۇرىلىمدارداعى ادامدار مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ جاڭارتىلعان ارحيتەكتۋراسىنا ارقا سۇيەيتىنىن, بۇرىنعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ساياسي سالماعى ەندى قوعامدىق ديالوگكە جۇگىنەتىن جاڭا ورگانعا اۋىساتىنىن جاقسى بىلەدى. پرەزيدەنت ۇسىنعان, حالىق قولداعان وسى ترانسفورماتسيا ارقىلى ەلدەگى ەتنوس­تار وكىلدەرى زاڭ شىعارۋ ىسىنە بۇرىنعى سانى شەكتەۋلى دەپۋتاتتار ارقىلى ەمەس, وزدەرى الدەقايدا كەڭىنەن ءارى تىكەلەي ارالاسۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر. وسىلايشا, اسسامبلەيا جاڭا سيپاتقا اۋىسىپ قانا قويمايدى, حالىقتى ورتاق ۇلتقا ۇيىستىراتىن تاريحي ميسسياعا جاڭا جول اشادى دەي الامىز.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاڭا قوعامدىق ينستيتۋتتى حالىق كەڭەسى دەپ اتاۋى – ءتول تاريحىمىزعا تابان تىرەتەتىن تاماشا شەشىم. نەگە بۇلاي دەيمىز؟

جىل باسىندا وزبەكستانعا بارىپ, بۇرىن جول تۇسە قويماعان بۇحارا, حيۋا, ۇرگەنىش قالالارىن ارالاعانىمىزدا حالقىمىزدىڭ ۇلى ءبيى, جاۋجۇرەك باتىرى سىرىم دات ۇلىنىڭ ءومىر كوشى سول وڭىردە وكىنىشپەن توقتاعانىن تالاي رەت ەسكە تۇسىرگەن بولاتىنبىز. سىرىم ەلدى حالىق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزگەندە وعان «حالىق كەڭەسى» دەگەن ات بەرگەن ەدى. ونىڭ سەزدەرى 1785, 1786, 1787 جانە 1897 جىلداردا وتكەن ەدى. باتىر ءبيدىڭ ومىرىنەن «بولاشاققا امانات» اتتى تاريحي دراما جازعان كلاسسيگىمىز عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ 1983 جىلعى, ياعني سىرىم كوتەرىلىسىنىڭ ەكى ءجۇز جىلدىعىنا ارنالعان «اسىل ارمان, ارداقتى ەر» دەگەن ماقالاسىنداعى مىنا جولدار جان-جۇرەگىمىزدى تەبىرەنتەدى, دالا دەموكراتياسىنىڭ داڭقتى داستۇرلەرىن اسقاقتاتادى. عابەڭ بىلاي جازعان: «الداقاشان... بۇدان ەكى ءجۇز جىل بۇرىن! ەكى ءجۇز جىل!.. بۇعان دەيىن شىعىس ەلدەرى تۇگىل باتىس ەلدەرىنىڭ قوعامدىق تىرشىلىگىندە كەزدەسپەگەن, كەزدەسۋ تۇگىل ەلەس بەرمەگەن, زاتى دا جاڭا, اتى دا جاڭا, قالادا ەمەس دالادا, قازاق دالاسىنىڭ باتىسىندا, قادىرلى اتى سوم التىننان قۇيىلىپ, قازاق تاريحىنىڭ قويماسىندا ساقتالار «حالىق كەڭەسى» دەگەن وكىمەت قۇرىلدى, وكىمەت!.. ورىسشا اتى – نارودنوە سوبرانيە! قۇرىلعان جەرى – باتىس قازاقستان, قۇرعان ەرى – سىرىم, سىرىم باتىر دات ۇلى. قولداعان – قالىڭ قازاق بۇقاراسى».

سىرىم قۇرعان حالىق كەڭەسىنىڭ سىرلى سيپاتى تاعى ءبىر تاماشا قالامگەرىمىز – قاجىعالي مۇحانبەتقاليەۆتىڭ «تار كەزەڭ» اتتى تاريحي رومانىندا ايقارا اشىلعان.

مۇسىرەپوۆ ماقالاسىنداعى «بۇعان دەيىن شىعىس ەلدەرى تۇگىل باتىس ەلدەرىنىڭ قوعامدىق تىرشىلىگىندە كەزدەسپەگەن, كەزدەسۋ تۇگىل ەلەس بەرمەگەن...» دەگەن سوزدەرگە زەر سالىپ كورەيىكشى. سوناۋ ون سەگىزىنشى عاسىردا بيلىكتى كوكەيگە قونىمدى ەتىپ شەكتەۋدىڭ, حانعا حالىق ءۇنىن جەتكىزۋدىڭ, ەلدى القالىق باسقارۋ ۇلگىسىن ەنگىزۋدىڭ ناقتى تەتىگىن تاپقان, بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, قازاق قوعامىنداعى العاشقى ساياسي رەفورمالاردىڭ ءبىرىن جۇزەگە اسىرعان, ءسويتىپ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ساياسي تىرەگىنە اينالعان, ماڭىزدى شەشىمدەردى بىرلەسىپ قابىلداۋدى باستاپ بەرگەن سول حالىق كەڭەسى ءدال سول اتاۋدى قايتا تۋدىرىپ, جاڭا زاماندا, جاڭارعان قوعامدا جاڭاشا جانداناتىنى تالاسسىز.

حالىق كەڭەسى اتاۋىنىڭ ءدال سول كۇيىندە ادىلەتتى قازاقستاندا, 243 جىل وتكەننەن كەيىن قايتادان جاڭعىرۋى, اتا زاڭعا ەنگىزىلۋى قانداي عانيبەت دەسەڭىزشى. بۇل ءسوز ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا جاس مەملەكەتىمىزدىڭ پارلامەنتاريزمىن قالىپتاستىرۋدى باستاعان قايراتكەر دەپۋتاتتاردىڭ ويىنا ورالعانى, ءسويتىپ سوناۋ 1990 جىلى جوعارعى كەڭەستىڭ ءباسپاسوز ورگانى قۇرىلعاندا جاڭا گازەتكە «حالىق كەڭەسى» دەپ ات بەرىلۋى دە كوپ جايدان حاباردار ەتەدى.

دەليبەراتسيالىق دەموكراتيانىڭ ۇلگىسى الەمدە از ەمەس. وزىمىزگە ەڭ جاقىن مىسالدى ايتايىق تا توقتايىق. قىتايدىڭ حالىقتىق ساياسي كونسۋلتاتيۆتى كەڭەسى سوناۋ 1949 جىلدان بەرى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى باسشىلىعىنىڭ جانىنداعى كەڭەسشى ورگان رەتىندە, قىتاي حالقىنىڭ پاتريوتتىق ءبىرتۇتاس مايدانىنىڭ ۇيىمى كۇيىندە جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ول ورگان – قىتايدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى. بار جاعىنان دا الىپ ادىممەن دامىپ جاتقان ۇلى كورشىمىزدىڭ ۇلاعاتتى تاجىريبەسى بىزگە دە ءوز پايداسىن تيگىزەرى تالاسسىز.

دەليبەراتسيالىق دەموكراتيا مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ديا­لوگتى نىعايتادى. حالىق كەڭەسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى قوعامنىڭ مەملەكەتتى باسقارۋعا قاتىسۋىن كە­ڭەيتەتىن اسا ماڭىزدى قادامعا اينالادى. تۇپتەپ كەلگەندە وسىناۋ جاڭا ساياسي ينستيتۋت مەملەكەتتىڭ جاڭارتىلعان, جاڭعىرعان ينستيتۋتسيالىق مودەلى­نىڭ باستى سيپاتتارىنىڭ ءبىرى بولادى. قوعامدىق پىكىرگە قۇلاق تۇرەتىن, ۇسىنىستار مەن باستامالاردى جۇيەلى تۇردە تالداۋدان وتكىزىپ, بيلىككە كەڭەس قوساتىن ورگاننىڭ كەلەشەگى كەمەل بولارىنا سەنەمىز. پارلامەنت سايلاۋى­نان كەيىن جاساقتالاتىن قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا حالقىمىزدىڭ تاڭداۋلى پەرزەنتتەرى قوسىلارىنا, ولار قالىپتاستىراتىن ۇستانىمدار ۇلتتىق دامۋىمىزدىڭ جاڭا پاراعىن اشارىنا دا سەنەمىز.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى