ءالىن بىلمەگەن الەك
وتكەندە ءبىر ىنىشەك «قالاي ويلايسىز, ماعان بانك كرەديت بەرە مە ەكەن, قىمبات تەلەفون الايىن دەپ ەدىم», دەمەسى بار ما. تاڭدانىپ قالدىم. ول ءوزى قالاعا كەلگەنى كەشە عانا. سابىلىپ ءجۇرىپ, ازەر دەگەندە جۇمىسقا ورنالاسقانى دا كۇنى كەشە. جالاقىسى قولىنا تيمەي جاتىپ, ەندى, مىنە, قارىز الۋ تۋرالى باس قاتىرىپ وتىر. جۇرت قىزىق. كرەديت العىسى كەلسە, الدىمەن «مەن وسى تولەي الار ما ەكەنمىن؟» دەپ ويلانبايدى. بىردەن «بانك بەرە مە ەكەن؟» دەپ باس قاتىرادى. ال وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ءوز پايداسىن ءبىرىنشى مۇددەگە قوياتىن كوممەرتسيالىق بانكتەر ەشكىمنىڭ ەرتەڭىنە الاڭدامايدى. قارىز بەرسەڭ بولدى, قايتسەم دە قايتارامىن دەپ قاسقايىپ تۇرعان كليەنتتى قولدان جىبەرسىن بە؟! سودان سوڭ ايتار ۋاجدەرى بىرەۋ – سەنى ەشكىم قيناعان جوق. پايىزىن پايىمداپ جاتپاستان شارت ەتكىزىپ شارتقا قولىڭدى قويعان ءوزىڭ. ەندەشە, قارىزدى الىپ العان سوڭ عانا, كىنالى ىزدەپ, كرەديتتەن كىلتيپان كوزدەگەنشە, الدىمەن سول قارىزدى الۋ كەرەك پە دەگەندى ابدەن سارالاپ العان دا ءجون شىعار. ءبىزدىڭ ەلگە جاڭا عاسىرمەن جاعالاسىپ كەلگەن جاھاندانۋدىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى وسى – كرەديت جۇيەسى. ياعني, بۇل قازىرگى كۇنى ەشكىمگە تاڭسىق دۇنيە ەمەس. ءتىپتى, العاشقى كەزدەردە ونى تەگىن تاراتىپ جاتقان اقشاداي قابىلداعان حالىق جاپپاي بانك جاعالاعانى راس. سودان دا شىعار, بۇگىنگى كۇنى كرەديت الماعان ادام كەمدە-كەم. سالدارىنان بۇگىندە ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 15 پايىزعا جۋىعىنىڭ نەسيە تاريحى جاعىمسىز كورىنەدى. سوعان قاراماستان بۇگىننىڭ وزىندە, ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, حالىقتىڭ جەتپىس پايىزعا جۋىعى كرەديت العىسى كەلەدى ەكەن. بانك تىلىمەن ايتساق, سۇرانىس بار. ارانى اشىلعان بانكتەر ءۇشىن بۇل وڭ جامباسقا كەلەر ولجا. بۇرىن بىلمەي ۇرىندى دەيىن دەسەك, قازىردىڭ وزىندە قارىزعا قارقىن باسىلماي تۇرعانىن كورىپ قىنجىلاسىڭ. كىمنەن سۇراساڭىز دا كرەديتتەن كوسەگەسى كوگەرىپ جۇرگەنى از. سوسىن قارىز بەرگەن بانكتى جاتىپ الىپ كەپ جاماندايدى. ارينە, ۇستەمە پايىزدارى وتە جوعارى ءبىزدىڭ بانكتەردە اقاۋ جوق دەگەننەن اۋلاقپىز. ول ءوز الدىنا بولەك ماسەلە. ءبىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان اڭگىمە – قارىزدى الاردا باسقاشا, العاننان كەيىن باسقاشا بولاتىن تۇتىنۋشى تۋرالى. العاندى كىم جەك كورسىن, بۇل ومىردە بانك تۇگىلى, جاقىنىنان جالىنىپ تۇرىپ سۇراپ العان قارىزىن دا قينالىپ قايتاراتىندار جەتىپ-ارتىلادى ەمەس پە!؟ الايدا تۋىسىڭ كەشىرەر, بىراق بانك باستان سيپامايتىنىن ۇعىناتىن كەز كەلگەلى قاشان. اتام قازاق الماقتىڭ دا سالماعى بار دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك.الۋ – وڭاي, تولەۋ – قيىن
وتكەندە ءبىر تانىسىمدى جولىقتىردىم. «بالە بولدى وسى كرەديت دەگەن. بانكتەر وڭباعان. سوڭىمنان قالماي قويدى. كۇندە زۆوندايدى. قىزىق-ەي وزدەرى, مەن جۇمىسسىز جۇرسەم قالاي تولەۋىم كەرەك», دەپ قينالدى. ءيا, قيىن جاعداي. العان سوڭ تولەۋ كەرەك, تولەيىن دەسە اقشاسى جوق. ءتىپتى, نە دەرىمدى بىلمەدىم. اتتەڭ, پايدا اكەلمەيتىن بولعان سوڭ الماۋى كەرەك پە ەدى... نەگىزىنەن ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز كرەديتتى مۇلدە الماۋ كەرەك دەگەندى مەڭزەمەيدى. تەك اقىلدى زاماندا قارىزدى دا اقىلمەن الۋ كەرەك شىعار. وسى رەتتە, ينتەرنەت جەلىسىندە جازىلعانداردىڭ بىرىندە كەلتىرىلگەن مىسالعا نازار اۋدارىپ كورەلىك. ول امەريكالىق زاماناۋي جازۋشى فارراح گرەيدىڭ «ءسىزدىڭ باي بولۋىڭىزعا كەدەرگى كەلتىرەتىن 7 قاتە» دەپ اتالاتىن كىتابىنان الىنعان ءۇزىندى. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, قارىز بەن كرەديت جايلى بىرجاقتى جامان پىكىردە بولماۋ كەرەك. ول قارىزدى ەكىگە ءبولىپ قاراستىرادى. ءبىرىنشىسى – جامان قارىز, ەكىنشىسى – جاقسى قارىز. ەندى وسىنى قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرسەك. ونىڭ ايتۋىنشا, «جامان قارىز» دەگەن ماقساتسىز الىنعان, ارتىن ويلاماي, ەشقانداي تابىس اكەلمەي جۇمسالىپ كەتەتىن قارىز. ال «جاقسى قارىز» تۋرالى اۆتور ءوزىنىڭ تانىس جىگىتىنىڭ وقيعاسىن ايتا وتىرىپ تۇسىندىرگەن ەكەن. تانىس جىگىتى بىردە جۇمىسىنان كەش قايتىپ, ۇيىندە قاراپايىم قىزىلدى-جاسىلدى ويىنشىقتاردى اياق كيىمگە جاپسىرىپ, قىزىقتاپ وتىرعان قىزدارىن كورەدى. وعان سوندا ءبىر دەمدە وسى جوبانى ىسكە اسىرىپ كورسە قايتەدى دەگەن وي كەلەدى. قاراپايىم اياق كيىمگە جىلتىراقتاردى جاپسىرىپ كورسە شىن مانىندە ادەمى ەكەن. سوسىن ول دەرەۋ ءۇيىنىڭ جەرتولەسىندە تسەح اشادى. ارينە, بۇل ءۇشىن وعان قارجى قاجەت. ول بولسا قارجىنى تۇگەلدەي كرەديتكە الادى. ءسويتىپ, ناقتى جوبا-جوسپارلارمەن ول نارىققا كەرەمەتتەي اياق كيىم اكەلىپ قوسادى. بۇدان كەيىن ول ميلليونداعان اقشاسىنا بۇل پاتەنتتى ساتادى دا جىبەرەدى. ءسويتىپ, ۋاقىتىندا كرەديتىنەن قۇتىلىپ, سوسىن وزىنە دە پايدا كورەدى. مىنە, بۇل «جاقسى قارىز», دەپتى. سوسىن ەكەۋىن ساراپتايدى. ەكى وبراز دا كرەديت الدى. ءبىرى پاسسيۆ تابىس, ەكىنشىسى اكتيۆ تابىس – ياعني, پايدا اكەلەتىن وندىرىسكە اقشا جۇمسايدى. ءبىرى تۇڭعيىققا باتتى, ەكىنشىسى مول تابىسقا كەنەلدى. بۇل وتە ءبىر قاراپايىم جول سياقتى. بىراق جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن ەكىنشى وبراز دا ءبىراز تاۋەكەلگە بارۋى كەرەك بولدى: ءۇيىن كەپىلگە قويدى, ەگەر تاۋارى وتپەي قالسا, ول ۇيىنەن ايىرىلاتىن ەدى. بىراق ونىڭ قارجى تەرەڭىنە باتقان ءبىرىنشى وبرازعا قاراعاندا اقىلى بار. سەبەبى, دەيدى جازۋشى, ەكەۋى دە ءتۇبى تەسىلگەن قايىقتا وتىر. بىراق ءبىرىنشىسى جاپا-تارماعاي قولىنداعى ىدىسپەن سۋدى سىرتقا توگۋگە كوشسە, ەكىنشىسى سۋ قانشا جينالىپ قالسا دا قايىقتىڭ ءتۇبى تەسىلگەن جەرگە تىعىن تىقتى. ناتيجەسىندە ءبىرى سۋعا كەتسە, ەكىنشىسى قۇتقارىلدى, دەگەن. بىزدەگى كرەديتتەن كورەسىنى كورىپ ءجۇرگەندەردىڭ دە كوبى وسى ماقساتسىز نەسيە العاندار.ەشكىم اقىماق ەمەس
وتكەندە بۇرىنعى كورشىمدى كەزىكتىردىم. حال-جاعداي سۇراسقان سوڭ ايتقانى: «ءبىر قيىندىققا تاپ بولدىق. بۇرىن العان كرەديتىم بار ەدى. باسىندا ۋاقىتىمەن تولەپ جۇرگەنبىز. ءبىر رەت ۇمىتىلىپ قالىپتى. بىراق ەشكىم بىزدەن سۇراعان جوق. سوسىن «وي, مىنالار ۇمىتىپ كەتكەن عوي (بانكتى ايتىپ وتىر) دەپ كەلەسى ايدا ادەيى تولەمەي قويدىق. تاعى ەشكىم سۇرامادى. سودان ءارى تولەمەي جۇرە بەردىك. بۇل قۇپيامىزدى تاعى ءبىر كورشىمىزگە ايتىپ ەدىك. ولار دا تولەمەي قويدى. ولاردان دا ەشكىم سۇراماپتى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, 2-3 جىل ءوتىپ كەتكەن. بىراق جاقىندا بانكتەن قاعاز كەلىپتى. قارىز «پەنياسىمەن» كوبەيگەن, ەندى سونى تولەۋ وڭايعا سوقپاي جاتىر. كورشى دە رەنجۋلى». ال بۇعان نە دەيسىز؟.. سوراقىسى سول, قازىرگە دەيىن شىنىمەن, ەش جەردە باتپان دۇنيەنىڭ جوق ەكەنىنە سەنگىسى كەلمەيتىندەر بار. بۇرىن ۇلكەندەر «وكىمەت اقىماق ەمەس» دەپ, وتىرۋشى ەدى. ال الگى كەيىپكەرىمىز بانكتىڭ شارتىنا قول قويعانىن ەستەن شىعارعان. شىندىعىندا, شىعارعىسى كەلگەن. الايدا بانك اقىماق ەمەس. بانكتەن نەسيە العاندا قول قوياتىن شارت – زاڭدىق كۇشى بار ماڭىزدى قۇجات. ال ونى كوپشىلىك وسىعان قول قويسام بولدى, اقشا الامىن دەپ كەلىسىمنىڭ كەپىلى رەتىندە عانا قابىلدايدى. سالدارىنان, ستاۆكالار, مەرزىمدەر, كەپىلزاتتارى, گەومەتريالىق پروگرەسسيامەن وسەتىن ايىپپۇلدار مەن ءوسىمپۇلدار تۋرالى اششى شىندىق كرەديتتىك «قۇلدىققا» كىرگەننەن كەيىن اشىلادى. ال شارتقا قول قويماس بۇرىن جوبانى ۇيگە الىپ كەتىپ, كليەنتتىڭ مىندەتتەرىن بەلگىلەيتىن تالاپتاردى مۇقيات زەردەلەپ جاتقان ەشكىم جوق. بانك زاەمى شارتىنا قول قويعان كەزدەگى ۇقىپسىزدىق, قۇجاتتىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىنۋگە نەمقۇرايدى قاراۋ نەمەسە جاي عانا زاەمشىنىڭ قانداي قۇجاتقا قول قويىپ جاتقانىن تۇسىنبەۋى كوپتەگەن جاعدايلاردا كوممەرتسيالىق بانكتەر مەن ولاردىڭ كليەنتتەرى اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردىڭ شيەلەنىسۋىنە سەبەپ بولادى, دەيدى ماماندار. ادامدار كوبىنە ستاۆكالاردان شاتىسادى. سول ءۇشىن كەڭەس العان كەزدە بانكتەردەن شىنايى ءتيىمدى سالىستىرمالى سىياقى ستاۆكاسىنىڭ – زاەمنىڭ ناقتى قۇنىنىڭ مولشەرىن سۇراعان دۇرىس. سوسىن ونى قايتاراتىن سومامەن سالىستىرىپ, الاتىن قارىزدىڭ قانشا پايىزىن قوسىپ تولەيتىنىڭىزگە ءمان بەرگەن ءجون بولار. العان سومادان گورى, قايتاراتىن سوما تۋرالى بىلگەن ابزال. شارتتى دۇرىس وقىمادىم دەيتىن دە زامان ءوتتى عوي. بانك زاەمىن الۋدىڭ جاۋاپتى شەشىم ەكەندىگىن ەستە ساقتاۋ قاجەت. ءوزىن جانە وتباسىن قارىزعا باتىرماس بۇرىن, الەۋەتتى زاەمشى زاەم الۋ تۋرالى شەشىم قابىلداماس بۇرىن ونى الۋداعى قاجەتتىلىگىن جانە ۋاقتىلى قىزمەت كورسەتۋ مۇمكىندىگىن باعالاۋى; وتباسى بيۋدجەتىنىڭ كىرىس جانە شىعىس بولىكتەرىنە قاراي, قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن ەسەپتەۋى; كرەديت بويىنشا الداعى تولەمدەردىڭ شىعىس بولىگىنىڭ وسەتىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوز بيۋدجەتىنە تالداۋ جاساۋى; كرەديتتى الۋدىڭ بانك زاەمى شارتىندا بەلگىلەنگەن مەرزىمدە بورىشتىڭ نەگىزگى سوماسىن قايتارۋ, سونداي-اق, زاەمدى پايدالانعانى ءۇشىن پايىزدار تولەۋ مىندەتىن كوزدەيتىندىگىن ءتۇسىنۋى قاجەت. ەگەر شارتتا كوزدەلگەن تولەمدەر جۇزەگە اسىرىلماسا نەمەسە ۋاقتىلى جانە/نەمەسە تولىق ەمەس كولەمدە جۇزەگە اسىرىلسا, بانك تۇراقسىزدىق ايىبى – ايىپپۇل, ءوسىمپۇل تولەۋ تۋرالى تالاپ قويۋى مۇمكىن ەكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت, دەيدى ارنايى ماماندار.اۋرۋعا اينالعان «الا بەرۋ»
وتكەندە ءبىر اۋىلداسىمدى كوردىم. تەلەفون سوققان ادامعا جەر-جەبىرىنە جەتكىزىپ ۇرىسىپ جاتىر ەكەن. نە بولدى دەسەم, «وسىلار قاجىتتى. كرەديتتى بىرەۋگە بەرەدى دە, سوسىن ونى باسقادان سۇرايدى. ءبىر دوسىم نەشە بانكتەن كرەديت العانىن بىلمەيمىن. جانە بارىنە مەنىڭ تەلەفون ءنومىرىمدى بەرگەن. ەندى ماعان كەزەك-كەزەك زۆوندايدى. وعان بانك قالاي كرەديت بەرە بەرەتىنىن تاڭدانامىن», دەيدى. كەيدە وسى «الا بەرۋ» دە اۋرۋعا اينالا ما دەپ ويلايسىڭ. سەبەبى, ءوزىڭىز جان-جاعىڭىزدان ىزدەپ كورىڭىزشى, قارىز سۇراعىش ادامدار بار ەكەنى راس. بىرەۋىنەن قۇتىلماي جاتىپ, ەكىنشىدەن سۇرايدى. ال كەيبىرەۋلەردىڭ قالايشا قاتارىنان بىرنەشە بانكتەن قارىز الاتىندارىنا دا قايرانىم بار. ماسەلە جاعدايىنىڭ قيىندىعىندا دا ەمەس. ارينە, ءبىرىن قايتارۋ ءۇشىن ەكىنشىدەن الۋ دەگەن جايتتار دا بولىپ جاتاتىن شىعار. بىراق ول ادەتكە اينالىپ كەتسە, جاقسى ەمەس. ايتەۋىر, «قارىزقۇمار» ادامداردىڭ بولاتىنى دا شىندىق. ال ءدال وسىندايلاردىڭ كەسىرى كەيدە قاسىنداعى باسقا ادامدارعا ءتيىپ جاتادى. ءبىزدىڭ بانكتەر دە قىزىق قوي. جاۋاپ بەرەتىن ءۇش تەلەفون ءنومىرىن جازىپ بەرسەڭىز, قارىز بەرىپ, قويا بەرەتىندەرى بار. سوسىن كەلىپ, قارىز العان ادامعا ەمەس, «تانىس تا بەيتانىس» الگى ءۇش ءنومىردىڭ يەلەرىنە قوڭىراۋ شالىپ مازالايدى. بىراق سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلدە دە كرەديت بەرۋگە ءبىراز تالاپتى كۇشەيتتى. قايتارۋ قيىن سوعاتىنىن بىلسە, باس تارتادى. ونىڭ ءبىر سەبەبى, ەلباسىنىڭ ۇلتتىق بانككە پروبلەمالىق نەسيەلەردى بارىنشا ازايتۋ تۋرالى تاپسىرماسى دا اسەر ەتتى دەۋگە بولادى. بۇل ماسەلەگە, اسىرەسە, ۇلتتىق بانك توراعاسى بولىپ تۇرعاندا قايرات كەلىمبەتوۆ ايرىقشا ءمان بەردى. «كرەديت بەرگەننەن كەيىن بانكتەر, ەڭ الدىمەن, ول كەيىن قايتا ما, جوق پا, سونى دۇرىستاپ انىقتاعانى دۇرىس. تاۋەكەل مەنەدجمەنتى دۇرىس جۇمىس ىستەۋى ءتيىس», دەگەن ەدى ول ءبىر سۇحباتىندا. باس بانك 2016 جىلى «جۇمىس ىستەمەيتىن» قارىزدار اۋقىمى 10 پايىزدان اسپاۋى ءتيىس دەپ مالىمدەدى. وسىلايشا, بانكتەرگە قايتارىلماي جاتقان قارىزداردى قايتا قاراپ, ال بەرىلەتىن قارىزدى دا ابايلاپ بەرۋدى تاپسىردى. بىراق بۇل بانكتەر قارىز بەرۋدى توقتاتتى دەگەن ءسوز ەمەس. ولاردىڭ نەگىزگى تابىسىنىڭ بولىگى وسى قارىز بەرۋدىڭ پايىزى ارقىلى تۇسەتىنىن ەسكەرسەك, ءبارىبىر قارىز بەرۋدى جارنامالاۋدى توقتاتپاق ەمەس.«عاجايىپقا» سەنىپ ءجۇرسىز بە؟
ءتىپتى, قاي بانكتى الساڭىز دا, جارناماسى جەر جاڭعىرىپ تۇرادى. قۇددى قايتارىمسىز اقشا بەرەتىندەي ايقايلايدى. «جارقىن جاققا جەتەلەيدى», «قيىنشىلىقتان قۇتىل» دەيدى. ايتەۋىر حالىققا «جاندارى اشىعىش». «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – جەدەل تۇردە اقشاعا مۇقتاج بولعان تۇتىنۋشىلارعا كومەك كورسەتۋ», دەيدى. بىراق قازىر عاجايىپقا سەنەتىن زامان ەمەس, ەڭبەك ەتكەن عانا ەمەرىن تۇسىنەتىن كەز كەلگەن. نەشە جەردەن قۋ, جىلپوس, پىسىقاي ادام بولساڭ دا, ەڭبەكسىز ەشتەڭە كەلمەيدى, وڭاي ولجا جولدا جاتقان جوق. بانكتەردىڭ ءوزى كرەديتتىڭ ءوزىن كىمگە بەرەتىنىن بىلە باستادى. اي سايىن جالاقى الىپ, زەينەتاقى قورىنا جارناسى ءۇزىلىسسىز ءتۇسىپ وتىرعان ادامعا وزدەرى-اق تەلەفون شالىپ, «سىزگە نەسيە الۋدىڭ زور مۇمكىندىگى بار, تولقۇجاتىڭىزبەن عانا كەلسەڭىز بولدى, كرەديت بەرەمىز», دەيتىندى شىعاردى. ارينە, ۇسىنۋ ولاردىڭ مىندەتى, ال الاسىز با, جوق پا, ول – ءسىزدىڭ شەشىمىڭىز. باستىسى, ونى ەسەسىنە ەسەلەپ تولەيتىنىڭىزدى ەستەن شىعارماعايسىز! * * * ايتپاقشى, ءسوزىمنىڭ باسىندا ايتقان ىنىشەك اقىرى بانككە بارىپتى. قىمبات تەلەفونعا قارىز سۇراسا كەرەك. بىراق بانكتەگىلەر كرەديت بەرۋدەن باس تارتقان. ال ونىڭ بانككە وكپەسى قارا قازانداي, بەينەبىر باۋىرى بەتىن قايتارعانداي قاتتى رەنجىپ وتىر. باسىندا مەنىڭ «قىمباتىن قايتەسىڭ, ودان دا اي سايىن اقشاڭدى ۇنەمدەپ جيناپ, قالتاڭ كوتەرگەنىن الساڭشى», دەگەنىمدى جاقتىرماعان ەدى, ال بۇل جولى «ويپىرىم-اي, كرەديت بەرمەگەنگە كەيىگەنى نەسى؟!» دەدىم دە قويدىم. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».