قازىر الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىن داعدارىس پەن تاپشىلىق جايلاپ العانى انىق. ودان دا بەتەر, كەيبىر مەملەكەتتەردە حالىق «بايتال تۇگىل باس قايعى» دەگەندەي, ەل ىشىنەن تىنىشتىق كەتكەن سوڭ باسقا باسپانا, كيەرگە كيىم, ىشەرگە اس تابا الماي الاپات اجال سەپكەن اتىس-شابىستان باس ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولۋدا. ەلىمىز مۇنداي قيامەتتەن امان قالدى. جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆپەن «ءومىر وتكەلدەرى» اتتى سۇحبات كىتابىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگى ارقاسىندا ءبىز ەلىمىزدىڭ ورنىقتى دامۋىن, ەكونوميكانىڭ ودان ءارى ءوسۋىن, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تۇعىر دايىندادىق. مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ, تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ اسا ماڭىزدى بەلەستەرىن ارتتا قالدىرا وتىرىپ, ءبىز جاڭا اسۋلاردى قالاي باعىندىرعانىمىز جونىندە تولعانا الامىز», دەيدى. بۇگىندە الەمگە, اينالاعا قاراي وتىرىپ, بۇعان تولىقتاي كوز جەتكىزە الامىز جانە بۇل جەتىستىكتەر ءبىزدى ودان ءارى ارماندارعا جەتەلەي تۇسەدى. سوعان وراي ءبىزدىڭ قازاقستاندىق ارمانىمىز – ءححى عاسىردا كوشباسشى 30 ۇلتتىڭ ءبىرى بولۋعا قول جەتكىزۋىمىزگە جول اشاتىنى ءسوزسىز. بۇعان قازىرگى ناقتى ءىس تۋرالى ەلباسىمىزدىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىنداعى جاڭا مىندەتتەر تولىق دالەل. مىنە, وسى تاريحي مىندەتتەر كەشەنىن ىسكە اسىرۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق ءمان-ماڭىزى تۋرالى بىزگە زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى انار جايىلعانوۆا اڭگىمەلەپ بەردى.
بىزگە سۇحبات بەرگەن كەزدە انار جايىلعانوۆانىڭ كونستيتۋتسيانىڭ كەڭەس مۇشەسى بولعانىن ەسكە سالامىز.
– انار نۇرالىقىزى, قازىرگى الەمدىك داعدارىس بارلىق ەلگە اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. بىراق وسى داعدارىستان جول تاۋىپ, ودان كۇشەيىپ شىعۋدىڭ قامىن قامدانعاندار قاپىدا قالمايتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا ءبىزدىڭ ەلدى دە ۇشپاققا شىعاراتىن جول تابىلدى ەمەس پە؟
– ءيا, وعان قازىر ەش كۇمان جوق. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» ماقالاسى «ءار ۇرپاقتىڭ ءوز ارمانى بار, ول تەك جەكە وتباسىمەن عانا شەكتەلمەي, تۋعان جەرگە دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىكتەن تۋىندايتىن وتان باقىتى. ءبىز تالاي اتا-بابالارىمىز اسىل ارمان ەتكەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن جۇزەگە اسىردىق. ەڭ باستىسى, ءبىز جاڭاشا ارمانداۋدى, ەل مەن قوعامدى دامىتۋدا ناقتى مىندەتتەر قويۋدى جانە ولاردى شەشۋدى ۇيرەندىك. ەندىگى جاڭا قازاقستاندىق ارمان – XXI عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي اسا دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرۋ» دەپ باستالادى.
شىندىعىندا, قازاقستاندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قۇلدىراۋدى توقتاتۋ, قىلمىستىلىقتى اۋىزدىقتاۋ, ەڭ باستىسى, حالىققا مەملەكەت پەن ۇلتتىق ابىرويعا دەگەن شىنايى سەنىمدى ۇيالاتۋ ءتارىزدى وراسان زور جۇمىس جۇزەگە اسىرىلدى.
«ءبىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىمىز ۇلكەن بايلىق, بىراق ەڭ باستىسى – ءبىزدىڭ ادامدارىمىز, ولاردىڭ بىلىكتىلىگى, ەنەرگياسى, ءبىلىمى جانە بەلسەندىلىگى. قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى مەن دامۋىنا جەتەلەيتىن باستى «التىن كىلت» وسى», – دەپ ەدى مەملەكەت باسشىسى سوناۋ 1997 جىلى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا.
«شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە عانا قازاقستان الەمدىك شارۋاشىلىق بايلانىستارعا جانە جاھاندىق ۇلتتار وتباسىنا تولىققاندى مۇشە رەتىندە كىرەتىن ەگەمەن ۇلتتىق ەكونوميكاعا اينالدى», – دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى 2015 جىلى 30 قاراشاداعى جولداۋىندا.
بىراق ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايدى, مەملەكەت الدىندا جاڭا ۇنقاتۋلار مەن سىن-قاتەرلەر پايدا بولادى, ويتكەنى, جاھاننىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى قازىر كۇردەلى كەزەڭدى باستان كەشۋدە. بۇل ۋاقىت – الەمدىك ترانسفورماتسيالار مەن وزگەرىستەر, ياعني تۇراقسىز كەزەڭ بولىپ تۇر. كەشە عانا اقاۋسىز جۇمىس ىستەپ تۇرعان قۇرالدار بۇگىن ىستەن شىعۋدا. سوندىقتان, نە ىستەۋ كەرەك دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. الەمدە ورىن العان قيىنشىلىقتار مەن قايشىلىقتار بىزگە قانشالىقتى اسەرىن تيگىزەدى؟ وسى داعدارىستان قازاقستان مەملەكەتى قالايشا جاڭارىپ ءارى كۇشەيىپ شىعادى؟
بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ ءىزدەۋ دۇنيەدەگى بولىپ جاتقان ەكونوميكالىق, ساياسي جانە قۇقىقتىق نەگىزگى زاڭدىلىقتاردى تۇسىنۋدەن باستالادى. الەمدە بولىپ جاتقان جاعدايلارعا, قۇبىلىستارعا نازار اۋدارساق, ەڭ باستىسى – بۇل ينۆەستيتسيالار ءۇشىن باسەكەلەستىك. ەكىنشىسى, جاڭا تەحنولوگيالار ءۇشىن باسەكەلەستىك. بۇل جەردە تەك قانا وندىرىستىك تەحنولوگيالار عانا ەمەس, سونداي-اق, الەۋمەتتىك تەحنولوگيالاردى ەسكەرگەن ءجون. ۇشىنشىدەن, ءارتۇرلى قۇقىقتىق جۇيەلەردىڭ – ازاماتتاردىڭ ءوز ەلدەرىنە دەگەن كوزقاراستارى سەنىمدى دە تۇراقتى بولۋى ءۇشىن باسەكەلەستىك. ياعني, ءار مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنا قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى كەپىلدىك ەتىپ قانا قويماي, سونداي-اق ولارعا قۇقىقتىق قۇندىلىقتاردى بەلسەندى تۇردە دارىتۋ قاجەت.
– ءبىزدىڭ ەلىمىز جاھاندىق ارەنادا بولعاندىقتان, بۇل الەمدىك اۋمالى-توكپەلى قۇبىلىستاردىڭ بىزگە دە قاتىسى بار. ءبىزدىڭ قوعامىمىزعا دا ەكونوميكالىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, قۇقىقتىق تەحنولوگيالار مەن قۇرالدار قاجەت. ويتكەنى, تەك قانا قۇقىق قوعامدا ورىن الاتىن جاعدايلاردىڭ زاڭدىق شەگى مەن شەڭبەرىن ايقىندايدى عوي.
– ءيا, ءبىز وسى تۇراقسىز ۋاقىتقا قانشالىقتى جاڭا مۇمكىندىكتەر ۋاقىتى دەپ قاراساق تا, «جاھاندىق تاۋەكەلدەر قوعامى» ورىن الىپ وتىرعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ءتىپتى بۇل جاعداي ادامداردىڭ قۇقىقتىق ساناسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. سوندىقتان, وسىنداي الاساپىران زاماندا مەملەكەت ءۇشىن بۇكىل حالىقتىڭ قامىن جەگەن, ەرتەڭىن ويلاعان, كەمەڭگەر دانالىق اۋاداي قاجەت ەكەنى ايدان انىق.
تاريحقا كوز جۇگىرتەر بولساق, مۇنداي ميسسيانى وزىنە كەمەڭگەر دانالار مەن اعارتۋشى عۇلامالار العان ەكەن, ال ءبىزدىڭ باعىمىزعا قاراي, قازاقستاندا بۇل ميسسيانى وزىنە تاعى دا ءبىزدىڭ ەلباسىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ الدى.
بۇل جەردە باستىسى, بولاشاقتىڭ ناقتى جوسپارلانۋى. بولاشاعىمىزدىڭ ءوزىن ايقىن دا تۇسىنىكتى جوباعا اينالدىرۋ. ول جوبانىڭ بارلىق جاعىنان نەگىزدىلىگى, اسىرەسە, قۇقىقتىق تۇرعىدان بەرىكتىلىگى قاجەت.
ەندەشە, ەلباسى قازاقستاندىق اسىل ارماندى ورىنداۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار الگوريتمىن ۇسىنىپ وتىر: ۇلى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋداعى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ قاجەت.
اتاپ ايتار بولساق, مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ, قۇقىق ءتارتىبى مەن زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋ, ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ, ونىڭ ىشىندە, سىرتقى ينۆەستيتسيالاردىڭ جاڭا كوزدەرىن اشۋ جانە يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋدى قولعا الۋ ءارى دامىتۋ, جاڭا الەۋمەتتىك ساياسات جانە ترانسپارەنتتى ءارى قوعامعا ەسەپ بەرەتىن اشىق مەملەكەت قۇرۋ.
– وسى باعىتتاردىڭ ارقايسىسى بويىنشا جول كارتالارى جاسالىپ, سوعان قول جەتكىزۋدىڭ ناقتى قادامدارى انىقتالعان. ال ەكونوميكالىق داعدارىسقا كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن باستى ستراتەگيامىز: «ءوسىم, رەفورمالار جانە دامۋ» دەيمىز.
– ءيا, يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاسىز مىقتى قازاقستان بولۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان, ەلباسى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋعا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن كاسىبي ماماندار دايارلاۋعا, سونداي-اق, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىندا ادامي كاپيتالعا اۋقىمدى ينۆەستيتسيالار سالۋعا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. ويتكەنى, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان بارلىق شارالار مەن ءىس-ارەكەتتەر قوعامنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە, ۇمتىلىستارىنا جانە الەۋمەتتىك كۇيىنە سايكەس بولۋى كەرەك. ياعني ءىس جۇزىندە, اركىم مەملەكەت تاراپىنان وعان قامقورلىق بار ەكەنىن, ونىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرى ايقىن ءارى قورعاۋلى ەكەنىنە جانە مەملەكەت ءوزىنىڭ ءار ازاماتىنىڭ ەركىن جانە ابىرويلى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋعا مۇددەلى ەكەنىن ءىس جۇزىندە سەزىنىپ ءبىلۋى كەرەك. سوندا عانا, مەملەكەت پەن مەملەكەتتىك بيلىك قوعام تاراپىنان جان-جاقتى جانە شىنايى قولداۋ تابا الادى.
ياعني, مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىندە ەلدىڭ مەنتاليتەتى, مادەني ۇستانىمدارى, حالىق اراسىنداعى ادىلدىك تۋرالى قاعيدالار ورىن العانى دۇرىس. قوعام مەن مەملەكەت تىكەلەي بايلانىستا, سوندىقتان ولاردىڭ مۇددەلەرى ءبىر-بىرىنە ساي بولۋى كەرەك. بۇل دەگەنىمىز, ازاماتتىق قوعام مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان بارلىق شارالارعا قولداۋ ءبىلدىرۋى ءتيىس.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان ءىس-ارەكەتتەرگە كوپشىلىك تاراپىنان تۇسىنىستىك جانە قولداۋ كەرەك, ال كوپشىلىكتىڭ مەملەكەتتەن كومەك كۇتۋلەرى سوعان لايىق بولۋى ءتيىس.
كونستيتۋتسياعا سايكەس, قازاقستان ءوزىن تەك قانا دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق مەملەكەت دەپ قانا ەمەس, سونداي-اق, الەۋمەتتىك مەملەكەت دەپ ورنىقتىرادى. بۇل جاعداي, قازاقستان مەملەكەت رەتىندە ءوز ازاماتتارىنىڭ الدىندا مۇمكىندىگىنشە الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا مۇددەلى ەكەنىن بىلدىرەدى. ءبىراق, الەۋمەتتىك مەملەكەتتى پاتەرناليستىك مەملەكەتپەن تەڭەستىرۋگە بولمايدى, ياعني مەملەكەت بارشا حالىققا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدى موينىنا الا المايدى, ول كومەك تەك قانا زاڭدا بەلگىلەنگەن ارنايى (ماتەريالدىق جاعىنان نەعۇرلىم ءالسىز) توپتارعا كومەك كورسەتىلەدى. قورىتا ايتقاندا, ادامداردىڭ الەۋمەتتىك كومەك كۇتۋلەرى زاڭ شەڭبەرىندە بولۋى قاجەت. سوندىقتان ەلباسى ءوز ماقالاسىندا, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان بارلىق اۋقىمدى شارالار مەن ءىس-ارەكەتتەردى ايتا كەلە, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن تاباندى تۇردە ومىرگە ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
– وسى ايتىلىپ, جۇرگىزىلىپ, اتقارىلىپ جاتقان جاقسىلىقتاردىڭ ءبارىن حالىق جەتىك ءبىلۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. بۇل تۇرعىدا قانداي شارالار قولعا الىنعانى ءجون؟
– مەملەكەتتىك بيلىك تاراپىنان جاسالىپ جاتقان بارلىق رەفورمالار ادام ءۇشىن, ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن جاسالاتىن بولعاندىقتان, وسىنىڭ ءبارىن ءاربىر ازاماتىمىزدىڭ ساناسىنا جەتكىزۋ قاجەت. ەندەشە, بۇل جەردە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى ەرەكشە. باق وقىرماندارعا اقپاراتتى تەك قانا جەتكىزىپ قويماي, سونىمەن قاتار, ولاردا الەۋمەتتىك وپتيميزم تۋدىراتىن دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىرا ءبىلگەنى ءجون. سوندىقتان, ەلباسى ءوز ماقالاسىندا قازاقستاندىق باق-تاردى جاڭعىرتۋ, بىرقاتار مادەني-ءبىلىم بەرۋ جانە اقپاراتتىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىنە دە توقتالعان.
«جاھاندىق داعدارىس – ول تەك قاۋىپ قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جاڭا مۇمكىندىكتەر. قازىرگى جاھاندىق داعدارىس ءبىزدىڭ باسىمىزعا كۇتپەگەن جەردەن كەلىپ تۇسكەن جوق. ءبىز يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن باستادىق, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ باعدارلاماسىن قابىلدادىق, 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدامىز, قاجەتتى مەملەكەتتىك قور مەن التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىن جيناقتادىق, مۇناي باعاسى 20 دوللارعا دەيىن تومەندەگەن جاعدايلارعا ويلاستىرىلعان ءىس-قيمىلدار نۇسقاسى ازىرلەندى. مەملەكەت قانداي جاعدايدا دا الەۋمەتتىك ءمىندەتتەمەلەرىن ءاردايىم ورىنداپ كەلەدى.
– ءبىر سوزبەن ويىمىزدى ءتۇيىندەر بولساق, ارمان اسۋىنان اسىپ ناعىز كەمەلدەنەر شاققا جەتەر ۋاقىتىمىز الىس ەمەس دەيسىز عوي.
– ءيا, داعدارىستاردىڭ ءبارى وتكىنشى, وتەدى دە كەتەدى. ەل ءتاۋەلسىزدىگى, ۇلت مۇراتى, ۇرپاق بولاشاعى سياقتى ۇلى قۇندىلىقتار عانا ماڭگى, دەپ ناقتىلادى ەلباسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا.
ەندەشە, «ەلدىڭ باعىن اشپاسا, ەر مۇراتقا جەتەر مە؟! ەرىنىڭ ساعىن سىندىرسا, ەل مۇراتقا جەتەر مە؟! ەل تىرەگى – ەرى, ەر تىرەگى ەلى بولا بىلگەن قاۋىمنىڭ باسىنان باعى كەتەر مە!», دەپ دانا بابالارىمىز ايتقانداي, ءبىز قازاقستاننىڭ وسىناۋ تاريحي تاعدىرىنا سەنەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».