10–11 ءساۋىر كۇندەرى استانادا حالىقارالىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ فورۋمى – Nobel Fest x Teachers’ Summit ءوتتى, دەپ جازادى Egemen.kz.
اتالعان الاڭ ساراپشىلاردى, عالىمداردى, پەداگوگتاردى, باسقارۋشىلاردى جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ كوشباسشىلارىن بىرىكتىردى.
بيىلعى فورۋم «سۋپەرينتەللەكت داۋىرىندەگى ادام» تاقىرىبىنا ارنالدى. نەگىزگى نازار تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ورىستەۋى جانە ءبىلىم بەرۋ مودەلدەرىنىڭ وزگەرۋى جاعدايىندا ادامنىڭ قالاي ترانسفورماتسيالانىپ جاتقانىنا اۋدارىلدى.
2026 جىلعى Nobel Fest ادام مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگىنە, نەيروعىلىمعا, سىني ويلاۋعا جانە وقىتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىنە باسىمدىق بەردى. فورۋم تەك تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەردى عانا ەمەس, ودان دا تەرەڭ سۇراقتاردى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى: ويلاۋ قالاي وزگەرەدى, مي قالاي بەيىمدەلەدى, بالالاردى نەگە جانە قالاي وقىتۋ كەرەك, تۇراقسىزدىق داۋىرىندە كوشباسشىلىق قانداي بولماق.
فورۋمنىڭ العاشقى كۇنى اۋقىمدى اشىق باعدارلاماعا ارنالدى. تالقىلاۋ وزەگىندە مي قىزمەتى, وزگەرىستەر پسيحولوگياسى, جاڭا بۋىن بالالارى جانە تسيفرلىق ويلاۋ داۋىرىندەگى مەكتەپ ماسەلەلەرى بولدى. كۇن ءتارتىبىن نەيروفيزيولوگيا پروفەسسورى, ممۋ-دىڭ نەيروفيزيولوگيا جانە نەيروينتەرفەيستەر زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى الەكساندر كاپلان اشتى. ول ءوز سوزىندە جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى مي, نەيروپلاستيكالىلىق, بەيىمدەلۋ جانە جاڭا ينتەللەكتۋالدىق ورتاداعى ادامدا ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەر تۋرالى ايتتى.
وسى تاقىرىپتىڭ جالعاسى رەتىندە بالانىڭ ميى بۇگىن قالاي ۇيرەنەتىنى جانە نەگە جاڭا بۋىننىڭ ويلاۋى وزگەشە ەكەنى تالقىلاندى. فورۋم بارىسىندا ءبىلىم بەرۋ تەك باعدارلامالار مەن تەحنولوگيالار دەڭگەيىندە عانا ەمەس, تەرەڭىرەك – كوگنيتيۆتىك ورتا دەڭگەيىندە وزگەرىپ جاتقانى اتاپ ءوتىلدى. دەمەك, مەكتەپ تاجىريبەلەرى, اتا-انالىق تاسىلدەر جانە دامۋ تۋرالى تۇسىنىكتىڭ ءوزى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى.
باعدارلامانىڭ ءبىر بولىگى وتە جىلدام وزگەرىستەر پسيحولوگياسىنا ارنالدى. قاتىسۋشىلار بەلگىسىزدىك جاعدايىندا ءومىر سۇرۋگە قالاي ۇيرەتۋ كەرەكتىگىن, نەگە ەموتسيونالدىق جەتىلۋ ءبىلىم بەرۋدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالىپ جاتقانىن جانە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ, تۇراقتىلىق پەن بەيىمدەلگىش ينتەللەكت داعدىلارىنىڭ قازىرگى زاماننىڭ نەگىزگى قۇزىرەتتەرىنە اينالعانىن تالقىلادى. فورۋم وزگەرمەلى الەمدە وي ايقىندىعىن جانە ىشكى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ پراكتيكالىق جولدارىن ۇسىندى.
كەلەسى تاقىرىپ بالالار مەن تاربيە ماسەلەسىنە ويىستى. نەگىزگى سپيكەرلەردىڭ ءبىرى – «The Danish Way of Parenting» كىتابىنىڭ اۆتورى دجەسسيكا دجوەل الەكساندەر بولدى. ونىڭ قاتىسۋى فورۋمعا حالىقارالىق سيپات بەردى. ول ءوز سوزىندە ەمپاتيانى بالا بويىندا ەرتە جاستان قالىپتاستىرۋ قاجەت نەگىزگى داعدىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق, ول دات مادەنيەتىندەگى «hygge» ۇعىمىنا توقتالدى. بۇل – ىشكى جايلىلىق, قاۋىپسىزدىك, سەنىم جانە ەموتسيونالدىق جاقىندىق سەزىمىمەن بايلانىستى تۇسىنىك. سونىمەن قاتار mindfulness — سانالى تۇردە ءومىر ءسۇرۋ, ءوز كۇيىن سەزىنۋ جانە قازىرگى ساتتە بولۋ قابىلەتى دە تالقىلاندى. نەگىزگى نازار سىني ويلاۋ, ەموتسيونالدىق ينتەللەكت جانە جىلدام شەشىمدەر داۋىرىندەگى تاربيەگە اۋدى.
الەكساندەر بالانىڭ دامۋىنداعى ويىننىڭ رولىنە ەرەكشە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ويىن –قوسىمشا ەمەس, بالانىڭ الەمدى تانۋىنىڭ تابيعي ءارى قاجەتتى ءتاسىلى. ويىن ارقىلى بالا ەموتسياسىن تۇسىنەدى, قيالىن دامىتادى, تۇراقتىلىق پەن الەۋمەتتىك داعدىلاردى قالىپتاستىرادى. سوندىقتان بالالارعا ويناۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ماڭىزدى. ول سونداي-اق قازىرگى ءبىلىم بەرۋ تەك اكادەميالىق ناتيجەلەرگە عانا نەگىزدەلمەۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. بىلىممەن قاتار ەمپاتيا, قارىم-قاتىناس داعدىلارى, ەموتسيونالدىق جەتىلۋ جانە ىشكى تۇراقتىلىق سەكىلدى ادامي قاسيەتتەردىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى.
باعدارلامادا كاسىبي سترەسس ماسەلەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جوعارى ساناتتى پروفپاتولوگ دارىگەر دانا ابزاليەۆا جۇمىس ورنىنداعى سترەسس كوپتەگەن ماماندار ءۇشىن قالىپتى جاعدايعا اينالعانىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى سالالاردا قىزمەتكەرلەر سوزىلمالى كۇيزەلىستى بايقاماي, ونى قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدايدى.
سونىمەن قاتار سترەسس «جاسارىپ» بارا جاتقانى ايتىلدى: قازىر وعان تەك ەرەسەكتەر ەمەس, ستۋدەنتتەر دە ءجيى ۇشىرايدى. ۇنەمى جينالعان پسيحولوگيالىق جۇكتەمە ۋاقىت وتە كەلە اعزانى السىرەتىپ, شەشىم قابىلداۋ ساپاسىن تومەندەتەدى. ابزاليەۆا تىنىس الۋ جاتتىعۋلارى مەن مەديتاتسيانى سترەسس دەڭگەيىن تومەندەتۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرى رەتىندە اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ جانە كۇيزەلىسكە قارسى تۇرۋ داعدىلارىن مەكتەپتەن باستاپ قالىپتاستىرۋ قاجەت.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جاساندى ينتەللەكت, پەداگوگيكالىق ديزاين جانە data engineering بويىنشا ساراپشى اندرەي كوميسساروۆ سوڭعى ءبىر جىلدا جاساندى ينتەللەكت تار اۋقىمدى تاقىرىپتان كۇندەلىكتى ءومىردىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعانىن ايتتى. دەگەنمەن, نەگىزگى ماسەلە حايپتا ەمەس, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قانداي ناقتى وزگەرىستەر بولعانىندا.
ونىڭ پىكىرىنشە, جاساندى ينتەللەكتتى تەك گەنەراتيۆتى مودەلدەرمەن شەكتەۋگە بولمايدى. سونىمەن قاتار تۇسىنىكتى, باسقارۋعا بولاتىن جۇيەلەر دە بار. قازىرگى تاڭدا جابىق مودەلدەر باسىم بولىپ, ساپاسىز كونتەنت اعىنى ارتىپ وتىر. بۇل مەكتەپتەردى بالالاردىڭ نازارى مەن ويلاۋ قابىلەتى ءۇشىن كۇرەسۋگە ماجبۇرلەيدى.
اقپاراتتىق ارتىق جۇكتەمە جاعدايىندا بالالار ماڭىزدىنى اجىراتۋ قابىلەتىن جوعالتىپ, ەرىك-جىگەرى, موتيۆاتسياسى, ارمانداۋ جانە جاۋاپكەرشىلىك الۋ قابىلەتى السىرەپ بارادى. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تەحنولوگياعا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ادامنىڭ ىشكى قاسيەتتەرىن –سانالى بولۋ, جاۋاپكەرشىلىك, ەمپاتيا, ەرىك-جىگەردى دامىتۋعا باعىتتالۋى ءتيىس.
قازاقستاندا عالىمداردىڭ تابىسى قانداي؟
فورۋمنىڭ العاشقى كۇنى مەكتەپتىڭ بولاشاعى تاقىرىبىمەن قورىتىندىلاندى. قاتىسۋشىلار ءبىلىم بەرۋدى تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ مۇمكىندىكتەرى مەن شەكتەۋلەرى, جاڭا ءبىلىم بەرۋ مودەلدەرى تۋرالى پىكىر الماستى. نەگىزگى سۇراق – قانداي قۇرالداردى قولدانۋ ەمەس, جاڭا داۋىردە مەكتەپ قانداي ادامدى قالىپتاستىرۋى كەرەك دەگەن ماسەلەگە تىرەلدى.
فورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنى كوشباسشىلارعا, ديرەكتورلارعا, پەداگوگتار مەن پسيحولوگتارعا ارنالعان ۆوركشوپ فورماتىندا جالعاسادى. بۇل ءبولىم نەيروكوشباسشىلىق پەن ەموتسيونالدىق ينتەللەكتكە ارنالادى. قاتىسۋشىلار قاجىماي ءونىمدى بولۋ, كرەاتيۆتى ويلاۋ, كوگنيتيۆتىك قاتەلىكتەر, نازاردى باسقارۋ, قىسىم جاعدايىندا شەشىم قابىلداۋ جانە ەموتسيالىق كۇيدىڭ كوشباسشىلىققا اسەرىن تالقىلايدى.
عىلىم – ۇلتتىق قۋاتتىڭ ينتەللەكتۋالدى قالقانى
وسىلايشا, سۋپەرينتەللەكت داۋىرىندەگى ادام تۋرالى اڭگىمە ءبىلىم بەرۋ شەڭبەرىنەن شىعىپ, كۇردەلى الەمدە ءوزىن باسقارۋ تاقىرىبىنا ۇلاستى.
ايتا كەتەيىك, Nobel Fest جوباسى 2020 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ول عىلىم, ءبىلىم جانە تەحنولوگيا سالالارىنداعى يدەيالار مەن يننوۆاتسيالار الماساتىن حالىقارالىق الاڭعا اينالدى. ءار جىلدارى بۇل جوباعا الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمدار مەن ساراپشىلار قاتىسىپ كەلەدى.