جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتارمەن جابدىقتالعان زەرتحانالار, سەرپىندى جاڭالىقتار مەن حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسۋ – عالىم بەينەسى كوبىنە وزىق دامۋ مەن بەدەلدى مانساپپەن بايلانىستىرىلىپ جاتادى. قازاقستاندىق زەرتتەۋشى قانشا تابىس تابادى, ونىڭ كىرىسى نەدەن قالىپتاسادى جانە عىلىمي سالانى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت قانداي شارالار قابىلداپ جاتىر؟
قازاقستاندا عالىم قانشا تابىس تابادى
قازاقستاندا عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاشا جالاقىسى بۇگىندە شامامەن 257 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش 1,5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن وزگەرۋى مۇمكىن, بۇل وزگەرىس لاۋازىمعا, بىلىكتىلىككە جانە قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنە بايلانىستى.
سالىستىرۋ ءۇشىن: ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, 2024 جىلدىڭ ءى توقسانىندا رەسپۋبليكا بويىنشا ورتاشا نومينالدى جالاقى 382 279 تەڭگەنى قۇرادى. وسىلايشا, عالىمنىڭبازالىق تابىسى ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن تومەن بولىپ وتىر. الايدا عىلىمي دارەجەسى بار جانە گرانتتىق جوبالارعا قاتىساتىن ماماندار ءۇشىن جاعداي ايتارلىقتاي وزگەرەدى.
جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ جالاقىسى 160,7 مىڭنان 350 مىڭ تەڭگەگە دەيىن, ال ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە 228,8 مىڭنان 400 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى.
قوسىمشا تابىس كوزى رەتىندە عىلىمي دارەجەلەر ءۇشىن ۇستەماقىلار قاراستىرىلعان: PhD نەمەسە عىلىم كانديداتى دارەجەسى ءۇشىن – 25 اەك (92 300 تەڭگە), دوتسەنت عىلىمي اتاعى بار عىلىم دوكتورىنا – 42 اەك (155 064 تەڭگە), ال پروفەسسور اتاعى مەن عىلىمي دارەجەسى قاتار بولعان جاعدايدا – 50 اەك (184 600 تەڭگە).
ديناميكا: جاعداي قالاي وزگەردى
عالىمداردىڭ تابىسىنىڭ ءوسۋى جۇيەلى سيپاتقا يە.بۇرىن ورتاشا جالاقى 152 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىر ول 257 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ, ياعني شامامەن 69%-عا ارتتى.
2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ عىلىمي ۇيىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ لاۋازىمدىق جالاقىلارى 18%-عا, 2024 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ تاعى 18%-عا, ال 2025 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ 17%-عا ارتتىرىلدى.
ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – بازالىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ رەفورماسى. بۇرىن عالىمداردىڭ جالاقىسى تۇراقسىز بولىپ, كوبىنە كونكۋرستار ناتيجەسىنە تاۋەلدى ەدى. قازىر زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ ارقاسىندا 1200 جەتەكشى عالىمنىڭ جالاقىسى بازالىق قارجىلاندىرۋ قۇرامىنا ەنگىزىلدى.
رەفورمالارعا سەرپىن بەرگەن – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى. 2022 جىلدىڭ قاراشاسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ الماتىدا ستۋدەنتتەر مەن جاس عالىمدارمەن كەزدەسۋ بارىسىندا وقىتۋشىلار مەن عالىمداردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
عالىم تابىسى نەدەن قالىپتاسادى
عىلىمداعى تابىس بىرنەشە قۇرامداس بولىكتەن تۇرادى: بازالىق جالاقى, عىلىمي دارەجەلەر ءۇشىن ۇستەماقىلار جانە گرانتتىق جوبالارعا قاتىسۋ.
بۇرىن عىلىمي دارەجەسى بار, بىراق كونكۋرس جەڭبەگەن زەرتتەۋشىلەر جالاقىسىز قالاتىن جاعدايلار كەزدەسەتىن. سەبەبى بازالىق قارجىلاندىرۋ تەك اكىمشىلىك پەرسونالدىڭ ەڭبەكاقىسىن جانە عيماراتتاردى ۇستاۋ شىعىندارىن عانا قامتىدى.
قازىر جاعداي وزگەردى. جوبالارعا قاتىسۋ ءالى دە تابىسقا اسەر ەتەدى, بىراق ول ەندى جالعىز تابىس كوزى ەمەس.
«جاس عالىم» باعدارلاماسى اياسىندا گرانت العان پوستدوكتورانت ءۇش جىل بويى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, اي سايىن شامامەن 500 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى.
عىلىمدى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ
مەملەكەت عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارتتىرىپ كەلەدى. سوڭعى بەس جىلدا – 2019 جىلدان 2024 جىلعا دەيىن – عىلىمعا جۇمسالاتىن ىشكى شىعىندار 82,3 ميللياردتان 219,7 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ءوستى.
2024–2026 جىلدارعا ارنالعان عىلىمدى دامىتۋ بيۋدجەتى 703,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى – بۇل الدىڭعى ءۇش جىلدىق كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 9%-عا كوپ. ونىڭ ىشىندە عىلىمي گرانتتارعا 56,2 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن.
250 عىلىمي ۇيىم Web of Science, Scopus جانە Science Direct حالىقارالىق دەرەكقورلارىنا قول جەتكىزدى. ەلدە 2297 عىلىمي جوبا, 299 عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما جانە 206 كوممەرتسيالاندىرۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
جاس عالىمدار جانە كادرلىق الەۋەت
سوڭعى جىلدارى عىلىم سالاسىنا تارتىلعان جاس ماماندار سانى ارتىپ كەلەدى. ولار ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى, حالىقارالىق تاعىلىمدامالار جانە زەرتتەۋ باستامالارى ارقىلى جاعداي جاسالۋدا. بۇل عىلىمي ورتادا كادرلىق رەزەرۆ قالىپتاستىرىپ, ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىلايشا, قازاقستانداعى عىلىمي قىزمەت زەرتتەۋ جۇمىستارىن دا, ناتيجەگە نەگىزدەلگەن قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن دە قاتار قامتيدى.عالىمداردىڭ تابىس دەڭگەيى گرانتتارعا قاتىسۋ, بىلىكتىلىك جانە زەرتتەۋ باعىتى سياقتى بىرقاتار فاكتورلارعا بايلانىستى, ال مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ەلدىڭ عىلىمي الەۋەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان.