وراق-2010
سىر ايماعىنا بەرەكەلى قۇت قاراتقان التىن كۇز كەلىپ جەتتى. اعىمداعى جىلدىڭ سارى كۇزى سىر ەلىنىڭ ديقاندارىنا سارقىلماس ىرىزدىق-نەسىبەسىن الا كەلدى. جەر-انامىزدىڭ سىربويلىقتارعا بەرگەن سىيى جىلداعىدان الدەقايدا مول بولدى. جاز بويى اتىز جاعالاپ تەر توككەن ەگىنجاي ەرلەرى ەڭبەگىنىڭ وتەۋى قايتىپ, اق كۇرىشتەن تاۋ تۇرعىزىلدى.
مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى ارتىپ كەلەدى. سىر ايماعىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋعا بولىنگەن قارجى كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسەگە ۇلعايتىلعان. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋعا 2318,5 ملن. تەڭگە قارجى بولىنسە, ونىڭ 167 ملن. تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسى بولدى. سونداي-اق, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ارقىلى 1411,55 ملن. تەڭگە نەسيە قاراجاتى تارتىلعان. اعىمداعى جىلى ءبىرىنشى رەت استىق قولحاتى ارقىلى نەسيەلەندىرۋ مەحانيزمى ەندىرىلىپ, ناتيجەسىندە, “ازىق-ءتۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى” اق ارقىلى 396 ملن. تەڭگە نەسيە قاراجاتى يگەرىلگەن.
سىر ايماعىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ باستى سالاسى – ەگىنشىلىك. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعانداي, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ باعىتىندا جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وسى ماقساتتا بيىلعى جىلى سىر ەلىندە ەگىس كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4,9 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلسا, باستى داقىل – كۇرىش ەگىسىنىڭ كولەمى 6 مىڭ گەكتارعا ارتقان. كۇرىشتى كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىستارى اگروتەحنيكالىق تالاپتارعا ساي جۇرگىزىلىپ, ۋاقىتىلى شاشپاي-توكپەي جيناپ الىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە كۇرىش داقىلىنان سوناۋ 1985 جىلدان بەرى ەڭ جوعارى ونىمدىلىككە قول جەتكىزىلىپ, قامباعا 376,2 مىڭ توننا سىر مارجانى قۇيىلدى. كۇرىش ءونىمدىلىگى گەكتارىنا 48,6 تسەنتنەردەن اينالىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 72,5 مىڭ توننا ارتىق سىر سالىسى جينادى. كۇرىش ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا سىرداريا, قارماقشى, جالاعاش اۋداندارى ەرەكشە ۇلەس قوستى. بيىلعى جىلى بۇل اۋدانداردىڭ شارۋاشىلىقتارى سىر سالىسىنىڭ ءار گەكتارىنان 52 تسەنتنەردەن ءونىم جينادى. سىرداريا اۋدانى 18135 گەكتار جەرگە ەگىلگەن كۇرىش داقىلىنان 53 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, ەگىن جيناۋ ناۋقانىن وبلىستا ءبىرىنشى بولىپ اياقتادى. ال, قارماقشى اۋدانى 11765 گەكتارعا ەگىلگەن كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان 54,4 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, 64 مىڭ توننادان استام سىر مارجانىن جيناسا , جالاعاش اۋدانى ەگىلگەن 30115 گەكتار ەگىستىك جەردىڭ ءار گەكتارىنان 54,0 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, اق كۇرىشتى قامباعا قۇيىپ الدى. وبلىستا كوش باسىندا قىلىشبەك ابىشەۆ باسقاراتىن قارماقشى اۋدانىنداعى “جاڭاجول” جشس كەلەدى. سودان سوڭ سىرداريا اۋدانىنا قاراستى “ماعجان جانە ك” (ديرەكتورى دارحان ەراليەۆ) سىرداريا اۋدانىنا قاراستى “مادي قاجى” جشس (ديرەكتورى ابباس كامالادين), قارماقشى اۋدانىنا قاراستى “تۇرماعانبەت” جشس (ديرەكتورى نۇرجان پىرمانتاەۆ), جالاعاش اۋدانىنا قاراستى “ساركە باتىر” جشس (ديرەكتورى ءسابيت قالتاەۆ) وزاتتار قاتارىنان ورىن الدى. بۇل شارۋاشىلىقتار بيىلعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەندەرى ءۇشىن 2011 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن الۋعا باسى 5 ملن. تەڭگەنىڭ, سوڭى 2 ملن. تەڭگەنىڭ سەرتيفيكاتتارىن يەلەنگەن.
سىر ايماعىنداعى ەگىنشى-مەحانيزاتورلار اراسىندا تولاعاي تابىسقا كەنەلگەن جەكە تۇلعالار جەتىپ ارتىلادى. سىرداريا اۋدانىنىڭ كۇرىششىسى پازىلبەك احمەتوۆ 152 گەكتار جەردىڭ ءار گەكتارىنان 96,3 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, بارلىعى 1464 توننا سىر سالىسىن قامباعا قۇيسا, قارماقشى اۋدانىنىڭ كومباينشىسى اباي جانيازوۆ 2155 توننا استىق باستىرعان. سونداي-اق شيەلى اۋدانىنىڭ جاتكا ءماشينيسى باۋىرجان ساندىباەۆ كۇرىش ورۋ ناۋقانىندا مەجەلەگەن 175 گەكتاردىڭ ورنىنا 581 گەكتار كۇرىشتى جالعا سالىپ, ماۋسىمدىق تاپسىرماسىن 332 پايىزعا اسىرا ورىنداعان.
قامبالارى دانگە تولىپ, اق كۇرىشتەن جارىسا تاۋلار تۇرعىزعان سىر ەلى مولشىلىق مەرەكەسىنىڭ شۋاعىنا بولەنىپ, قۋانىش قۇشاعىنا كەنەلدى. رەسپۋبليكا پرەمەر-مينيسترى كارىم ءماسىموۆتىڭ قىزىلوردالىقتارعا جولداعان كۇتتىقتاۋ حاتى سىر ديقاندارىنا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت پەن ىستىق ىقىلاستى اڭعارتادى. “بيىلعى جىلى سىر ديقاندارى وڭىردە كوپ جىلداردان بەرى بولماعان كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ, 374 مىڭ توننادان استام سىر سالىسىن جينادى. بۇل بيىلعىداي قۋاڭشىلىق جىلى ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتكىلىكتى قورىن قامتاماسىز ەتۋگە ايتارلىقتاي قوسىلعان ۇلەس دەپ ەسەپتەيمىن. تۋعان وتانىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋدا, بايلىعىن ارتتىرۋدا, بەرەكەلى بىرلىك پەن جاراستىقتىڭ, ىنتىماقتاستىقتىڭ ەرەن ۇلگىلەرىن كورسەتتىڭىزدەر”, دەلىنگەن قۇتتىقتاۋدا.
– پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋ جونىندەگى ەرەكشە تالاپتارىنا سايكەس بيىل سىربويلىق ەگىنجاي ەرلەرى سوڭعى ون جىل كولەمىندە بولماعان تابىسقا كەنەلدى. وبلىستاعى ءۇش شارۋاشىلىقتىڭ ارقايسىسى ءبىر ميلليون پۇتتان استام سىر سالىسىن جيناۋى وسى ەڭبەكتىڭ جەمىسى.
سىر مارجانىنىڭ ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىندا كۇرىش باعاسىنىڭ تۇراقتانۋىنا اسەر ەتىپ, وزگە ايماق كاسىپكەرلەرىمەن, ىسكەرلىك بايلانىس ورناتۋ جولىنداعى التىن كوپىرگە اينالىپ وتىرعانى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش, – دەدى وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ جۇرەكجاردى لەبىزىن جەتكىزىپ.
ەرلىك داستانى بولعان دالا اكادەميگى ىبىراي جاقاەۆ اتامىزدىڭ سارا جولىن جالعاپ, سىر انانىڭ بارلىق ۇرپاقتارىنا تاعى دا بەرەكە دارىعان مولشىلىق ايىندا “التىن ءدان” مەرەكەسى دۇركىرەي ءوتتى. مەرەكەگە جينالعان قاۋىم اقكۇرىشتىڭ اتاسى اتانعان داڭعايىر ديقان ىبىراي جاقاەۆ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم ەتتى. وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ ەگىن شارۋاشىلىعى سالاسى مايتالماندارىن تاماشا تابىستارىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, ءوندىرىس وزاتتارىن ماراپاتتادى.
ورتالىق الاڭدا “جىبەك جولى” تاۋار وندىرۋشىلەر فورۋمىنا قاتىسۋشىلاردىڭ كورمەسى قويىلىپ, “كۇرىش جارمەڭكەسى” كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. كۇرىشتەن جاسالعان تاعامداردىڭ “سىر كۇرىشى” دەپ اتالاتىن كونكۋرسى ۇيىمداستىرىلىپ, جەر-جاھانداعى بىرنەشە ۇلتتىق اسحانانىڭ باستى ءمازىرىن ايشىقتادى. ال, اۋداندار جارىسا شاڭىراق كوتەرگەن ەتنواۋىلدا ەڭبەك پەن قازاق ونەر مەرەكەسى دە قارلىعاشتاي قاناتتارىن قاقتى. بارلىق ۇيلەردەن ءان شالقىپ, بي مەن كۇي قالىقتاپ جاتتى. اقىندار قولدارىنا دومبىرا الىپ, ءان-جىردان ديقاندارعا شاشۋ شاشسا, قىز-جىگىتتەر “قارا جورعا” اۋەنىمەن ىرعالا بي بيلەپ, مەرەكە كورىگىن قىزدىرا ءتۇستى.
سىر ەلىنىڭ مولشىلىق مەرەكەسىنە قاتىسۋشىلار رەسەي, بەلارۋس ەلدەرى مەن وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى مەن مەحانيزمدەرىنىڭ كورمەسىن دە تاماشالادى. ايتا كەتۋ كەرەك, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن سىر ايماعىندا شىعارۋ ءىسى دە قولعا الىنباق. ماسەلەن, فينليانديالىق “سامپو” كومباينى الداعى جىلى وبلىستا جينالماق.
تورقالى توي كۇنى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن جاقسارتۋ, وبلىس حالقىنىڭ ىرىس-نەسىبەسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە ءىرى كومپانيالارمەن كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. “كازاگرو” حولدينگى ارقىلى 2 ملرد. تەڭگەگە كۇرىش ساتىپ الۋ جولدارى دا قاراستىرىلۋدا. بۇل, بىرىنشىدەن, ءونىم وتكىزۋ كەپىلدىگىن, ەكىنشىدەن, باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەسىن قوسارى ءسوزسىز. “كازاگروقارجى” اق ارقىلى ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن جەرلەر كەپىلدىككە الىنىپ, اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن تۇڭعىش رەت 0,6 كوەففيتسيەنتپەن نەسيەلەندىرۋ ءماسەلەسى دە ءوز شەشىمىن تاپقان.
ىنتىماعى جاراسقان ەل عانا ەڭبەكتەن بەرەكە تابا الادى. قامبالارى – دانگە, قورالارى مالعا تولعان سىربويلىقتاردىڭ قۇت-بايلىعى مولايا تۇسۋدە. سودان دا سىر وڭىرىندەگى مولشىلىق مەرەكەسى كوتەرىڭكى كۇيمەن ءوتتى. بارلىق اۋداندار “التىن ءدان-2010” مەرەكەگە وراي اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسىن وتكىزىپ, اكەلگەن ازىق-ت ۇلىك ءونىمدەرىن تۇتىنۋشىلارعا نارىقتىق باعادان 10-15 پايىز تومەن باعادا ۇسىندى.
ع.مۇراتباەۆ اتىنداعى ستاديوندا قازاق كۇرەسىنەن “التىن بەلبەۋ” اتاۋىمەن وبلىس بىرىنشىلىگىنىڭ اقتىق كەزەڭى مارەسىنە جەتتى. ايدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان ايتۋلى باسەكە مارەسى “التىن ءدان” مەرەكەسىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ۇلتتىق سپورتتى ۇلىق ەتكەن سايىستىڭ اشىلۋى سان ءتۇرلى مادەني شارالارمەن ورنەكتەلدى. جاستار ۇلتتىق “قارا جورعا” ءبيىن مىڭ بۇرالا بيلەپ, ءداستۇرلى ونەردى تاعى دا ءبىر مارتە جاڭعىرتا ءتۇستى.
اسا تارتىستى باسەكە تۇيە پالۋاندى انىقتاۋ سايىسىندا بولدى. سالماق دارەجەسىنە قارامايتىن سايىسقا 16 پالۋان قاتىسىپ, ولاردىڭ اراسىندا جالاعاشتىق رۋسلان ابدىرازاقوۆتىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. ول “التىن بەلبەۋ” مەن شەتەلدىك اۆتوكولىككە يە بولدى.
ەركىن ءابىل,
قىزىلوردا.