قويعا شاپقان قارا ايۋ

ءومىردىڭ ءوز ورنەگى

“ينتۋراڭشى حيكاياسى” تسيكلىنان ەل ازاتتىعىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستانعا شەتەلدىك اڭشىلاردى شاقىرۋ ءۇردىسى بەلەڭ العانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەس. ول زامان – كۇيرەگەن كەڭەستىك يمپەريانىڭ قالدىعىنان جاڭا تەكتى مەملەكەت قۇرىپ, نارىقتىق قاتىناستارعا ءوتىپ جاتقان الماعايىپ اۋىر جىلدار-دى. شارۋاشىلىقتار وتپەلى كەزەڭنىڭ تاۋقىمەتىنەن امان شىعۋدىڭ امالىن ىزدەپ الاسۇرعان الاڭى كوپ شاق-تى. اركىم جان ساقتاۋدىڭ وزىنشە الۋان ايلا-شارعىسىن جاساپ باققان قىسىلتاياڭ قيىن كەز-ءدى. “ينتۋروحوتا”, ياعني قازاقشا ايتقاندا “ينتۋراڭشىلىق” (شەتەلدىك تۋريستىك اڭشىلىق) دەگەن تەرمين دە ءدال وسى ءولىارا مەزگىلدە پايدا بولىپ, تۇرلاۋسىز بۇل تىرلىك توقسانىنشى جىلدارى اجەپتاۋىر قارقىن العان بولاتىن. وسى ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ءور التايداعى ىرگەلى ءبىر اۋداننىڭ اڭشىلىق شارۋاشىلىعىن باسقارعان دوسىم ەرەن جۇماعۇلوۆتىڭ ايتقان اڭگىمەلەرىن جەكە تسيكل ەتىپ, وقىرمانعا ۇسىنعاندى ءجون كوردىم. قايسىبىر جىلى التايعا اڭشىلار گوللانديادان كەلدى. “يان مەن ساسكيا سنايدەرس دەگەن ەرلى-زايىپتى كىسىلەر بارا جاتىر, جونىمەن قارسى الىڭدار” دەپ وبلىستان تاپسىرما ءتۇستى. باستىقتار يەك قاقسا بىزدە جان قالا ما, زىر جۇگىرىپ كەتتىك. شاقاباي شىڭى­نىڭ قۇز شاتقالىنىڭ ەتەگىنە, كۇرتى دەيتىن ايقۇلاق اساۋ وزەننىڭ جاعاسىنا جارقىرا­تىپ اپپاق كيىز ءۇي تىگىپ تاستادىق. قويى­مىزدى سويىپ, قازانىمىزدى كوتەرىپ, شەتەلدىك ەكەۋدىڭ الدىنا داستارقان جايىپ الا شاپقىنبىز. جاتىپ جاستىق, ءيىلىپ توسەك بولىپ ابىگەرمىز. گوللانديالىق مىرزالار وبلىس ورتا­لى­عىندا كونتراكتىگە قول قويىپ, ءتيىستى قارا­جا­تىن تولەپ, ءبىر تاۋتەكە اتۋعا رۇقسات بەر­گەن “ليتسەنزيا” الا كەلىپتى. قاستارىندا بو­­تا­­داي ەلپىلدەگەن ءبىر جاس اۋدارماشى قىز بار. ولار كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىندە ەرۋ بو­لىپ, ەركىن دەم الىپ, جول قامىنا دايىندالدىق. گوللانديالىق مىرزانىڭ ويماقتاي دوڭگەلەنگەن بيكەسى كۇيەۋىنە ەرىپ كەلگەنى بولماسا, اڭشىلىق ونەردەن بەيحابار ەكەن. التاي كۇزىنىڭ ۋىز كوركى ءالى تارقاي قويماعان, ورمان-توعاي سان ءتۇرلى بوياۋعا مالىنىپ, ايرىقشا مىرزالىق تانىتىپ تۇرعان شاق ەدى. ساسكيا حانىم سونىسىن قىزىقتادى ما, فوتواپپاراتىن اسىنىپ, كۇنى بويى وزەن جاعالاپ ءجۇرىپ الدى. ءبىز ءتورت جىگىت شەتەلدىك جالعىز اڭشىنى ورتاعا الىپ, ءۇشىنشى كۇنى ءتۇن جارىمىنان اتقا قوندىق. قۇلا جوتا, قۇبا بەلدەردى اسىپ, تۇياقتى اڭ سالعان سوقىر سوقپاقپەن ورلەپ, شاقا­باي شىڭىنىڭ القىمىنا اتپەن باردىق. ودان ءارى قىنا باسقان قوجىر تاس, شان­شىلعان شىڭ, شاپشىما اسۋ. جول جوق, ال­باس­تىنىڭ ويرانىنداي ايقىش-ۇيقىش شا­شىلعان قالىڭ قورىمدى اتتاپ-بۇتتاپ, جارتاستارعا جابىسىپ, قاپتاعايدا قابىسىپ شالىقتاعان شىڭ باسىنا قاراي تىرمىستىق. ماقساتىمىز ايقىن. ينتۋراڭشى ۆا­ليۋ­تا تولەپ ليتسەنزيا ساتىپ العان ەكەن, ەندە­شە ونىڭ سول ليتسەنزياسىن تولىعىمەن پاي­دالانۋىنا جاردەم ەتۋ. ەگەر بۇل كىسى تاۋتە­كەنى اتا الماي قۇر ورالسا, وندا وب­لىس­تا وتكىزىپ كەتكەن اقشاسىنىڭ جارىمىن قاي­تارىپ الادى. ونداي جاعدايعا استە جىبەرۋگە بولمايدى, اڭشىلار ءۇشىن بۇل كاسىبي سىن, ازاماتتىق نامىس. شەتەلدىك مەيماننىڭ وتكىزگەن ۆاليۋتاسىنىڭ تولىق­تاي ەلىمىزدە قالۋىنا ءبىز اسا مۇددەلىمىز. قىزمەتىمىزدىڭ ماڭىزى سونىمەن باعالا­نادى, جۇمىسى­مىزدىڭ ساپاسى وسىمەن ولشەنەدى. ال ينتۋراڭشى دەگەنىڭ ارقيلى ەل, الىس-جاقىننان اعىلعان الۋان جۇرت. افري­كانىڭ سارىادىر ساۆانناسىندا, اۆسترا­ليانىڭ شوق بۇتالى شۇبارىندا قۇس اتىپ, اڭ قۋعان قالتالى قاۋمەت, ەرىككەن بايلار. دجيپ ماشينە, جازىق دالا, جايلى جاع­دايعا ۇيرەنگەن ونداي جانداردى التايدىڭ اسقار بيىگىنە شىعارۋ قيامەتتىڭ قايىمى. اسىرەسە, ىرسىلداعان جارداي سەمىز بىرەۋ تاپ بولسا, وندا ءبىزدىڭ جىگىتتەر ءۇشىن قاسىرەت دەڭىز... ءىشىن تولتىرا تاسپەن تولتىر­عان ءۇر­ىن­دى قاناردى كوتەرگەندەي الگى نەمەنى تاۋعا سۇيرەپ شىعارىپ, تاستان سۇيەپ ءتۇسىرىپ ءجۇر­گەنىڭ. ينتۋراڭشىلىق تاجىريبەدە سۇمەكتەي سورعالاتىپ تەر توكتىرىپ, قان تۇكىرتكەن ون­داي وقيعانىڭ تالايىن باستان وتكەرگەنبىز. شۇكىرشىلىك, گوللانديالىق يان قۇردا­سىمىز بىزگە ماسىل بولاتىنداي مىرزادان ەمەس ەكەن... اڭشىلىق ساپارمەن افريكانى ەكى اينالىپ, ورىستىڭ ءسىبىرىن كوكتەي وتكەن وڭقاي اسىقتاي ىڭعايلى كىسى بولىپ شىقتى. ايتپەسە شاقابايدىڭ شايتاندى دا شاتاستىرار شاتقالدارىمەن ونىڭ بۇلت ۇيالاعان بيىگىنە بىلايعى بىرەۋدى يتەرىپ شىعارۋ مۇمكىن بولماس ەدى. تاڭ كوبەڭدەي ءبىز دە قوس وكپەمىزدى قولىمىزعا الىپ, مەجەلەگەن مولشەرلى تۇسقا اھىلاپ-ۇھىلەپ جەتكەنبىز. “مەجەلى” دەگەنىم – وبلىستاعى باس­تىق­تار اۋدانعا قانشا ادام كەلە جات­قانىن, نەشە ليتسەنزيا, قانداي اڭ كەرەك­تىگىن حابارلاعان بويدا ءبىز اڭشىلارىمىزدى جان-جاققا بارلاۋعا اتتاندىرامىز. ءبارى دە التايدىڭ تاۋ-قياسى مەن قۋىس-قولاتىن جاتقا بىلەتىن كاسىبي اڭشىلار ەمەس پە, قاي ماڭدا قانداي اڭنىڭ بارىن ولار الدىن الا بايقاپ-بولجاپ جۇرەدى. سودان جوعارى­دان نۇسقاۋ تۇسكەن بويدا “قاراقابانىڭ قارسى قاپتالىنان ءبىر مايماقتى كورگە­نىن”, “قوس­جۇرەكتىڭ بيىگىندە بۇعى-مارالدىڭ ۇيەزدەگەن ءۇيىرى بارىن”, “ارشاتىنىڭ سارىبەتىنەن تاۋتەكەنىڭ ءبىر قورا وتارىن بايقاعانىن” بايان ەتىسەدى. سودان بارىپ شەتەلدىك مەي­مانداردى قاي جەردە قالاي قارسى الۋدىڭ كەلىسىلگەن كولەمدى جوسپارى جاسالادى. بۇل جولى دا سولاي بولعان, تاۋتەكە جونىندەگى دەرەكتى جەتكىزگەن ءوزىمىزدىڭ اڭشىلار ەدى. – ءبىر قوراسى ءجۇر, – دەگەن ماناربەك اتتى جىگىتىمىز. – اي, وتىرىك ايتپاسام, ءجۇز ەلۋدەي بار-اۋ! – دەپ تاڭدايىن تاقىلداتىپ, باسىن شايقاعان. مىنەكي, سول ماناربەك ايتقان باعىتپەن مولشەرلەپ كەلىپ تۇرعان بەتىمىز وسى بولاتىن. ارينە, ماناربەك كورگەن ەكەن دەپ تاۋتەكە ءبىزدى كۇتىپ ءبىر ورنىندا تۇرماسى بەلگىلى. بىراق بىرەۋ وقىس ۇركىتپەسە, توسىن­نان شوشىتپاسا ءۇيىر كوپ الىسقا ۇزاماي, وسى قيا-شاتقالدىڭ ءبىر تەپكىشەگىندە جۇرگەن شىعار دەپ جورامال جاساعانبىز. سوندىقتان اڭشىلىق ونەردىڭ ەجەلدەن قوردالانعان مول تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ اقىلداسىپ-كەڭەستىك, مۇقيات جوسپار قۇردىق. يان مىرزا ەكەۋىمىز تەرىستىكتەگى تار قولتىقتىڭ تابانىندا بۇعىپ, تاۋتەكە ءۇيىرىن كۇتپەك بولدىق. قالعان ءۇش جىگىت شىڭ-جارتاستاردىڭ ارعى جاعىن اينالىپ, تاۋتەكەنى جوڭكىلتە ۇركىتىپ, ءبىز جاتقان تۇسقا باعىتتاماق بولىستى. وسى بايلامعا توقتاستىق تا, قورجىن تاس­تارعا جارماسىپ تاعى ءبىراز جوعارى كوتە­رىلدىك. كەزەكتى ءبىر كەزەڭنىڭ بيىگىنە جەتە بەرە ماناربەك الدا كەلە جاتقان مەنىڭ جەڭىمنەن اقىرىن عانا تارتىپ قالعان: – تس-س-س! – دەدى دە, سۇق ساۋساعىن ەرنىنە باستى. تاۋ اراسى ءالى دە اق قولتىق الاگەۋىم شاق ەدى. باسپالاپ بايقاساق, سونادايداعى بوزالاڭ تەپسەڭدە ءبىر قورا تاۋتەكە جايىلىپ ءجۇر... ماناربەك ايتقان كوپ تاۋتەكەنىڭ ءبىر بولىگى وسى بولار. مەن بينوكل سالىپ اسىقپاي زەرتتەدىم. كوبىسى قورىقباس قالىڭ ەشكى بولعانىمەن, اراسىندا ءمۇيىزى ۇرشىقشا شيراتىلعان كەر تەكە دە, سۇر تەكە دە بارشىلىق ەكەن. توپ ورتادا اي ءمۇيىزدى بىرەۋى باسىن كەكجيتىپ قارقاراداي قاسقايىپ تۇر. تۇرىسى تىم ايبارلى, اۋكەسىندەگى شۋداداي ساقالى مەن شۇيدەسىندەگى كوك شۋلان كۇدىس ايدارى جەلمەن جەلكىلدەيدى. ايتارى جوق, شوقتىعى بيىك, تۇرپاتى ەڭسەلى, ايبىنى باسىم سۇلۋ جانۋار. تەكەنىڭ ناعىز قارالاسى. ءۇيىردىڭ كارىسى دە, كوسەمى دە وسى سياقتى. جان-جاعىن ءجىتى بولجاپ, قيىقتاپ توڭىرەگىن شولادى, ماڭعاز ماڭقايادى. ءالسىن-ءالسىن تەرىستىكتەگى تارعىل شاعىلعا دا موينىن بۇرىپ قويادى. التايدىڭ مۇز جالىنى تىلىندە جۇرەتىن تاۋتەكەنىڭ بارىس پەن ادام­نان باسقا جاۋى جوق. سوندا بۇل جانۋار نەدەن سەكەم الىپ, نەنى قاراعىشتاپ تۇر؟ سۋىق كۇزدىڭ شىمىر لەبى بىزگە قاراي لەكيدى. لەبى سالقىن, قاردىڭ سىزىن سەزدىرىپ بەتتى شىمشىلايدى. تەكەگە ءيىس الدىرماي جەلدىڭ بىزگە قاراي سوققانى دا ءساتىن سالعان جاعداي بولدى. مەنىڭ بىلەتىنىم, ءبىزدىڭ جاقتا تاۋتە­كەدەن سەكەمشىل, تاۋتەكەدەن ساق اڭ سيرەك. ءسال نارسەدەن سەزىكتەنسە-اق, قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا جوق بولادى. زىم-زيا, قايدا كەتكەنىن بايقاپ تا ۇلگەرمەيسىڭ. سونى بىلگەندىكتەن مەن يان مىرزاعا “دايىندال” دەگەندەي يشارا جاسادىم. ول مەنى ۇقتى. ۆينچەستەرىن ىڭعايلاپ تاسقا تىرەپ, وكۋليارىن ءسۇرتتى. ءتىپتى باسىنداعى قيسايعان كۇنقاعارىن دا جايىمەن شەشىپ بىلاي قويدى. مەن ياندى يىعىنان ءتۇرتىپ وزىمە بۇردىم دا, “اناۋ ءمۇيىزدى ۇلكەندى اتارسىڭ” دەپ, يىرىلگەن اشا ءمۇيىزدى اۋاعا قولمەن سىزىپ كورسەتتىم. سوسىن ارا قاشىقتىق ەكى ءجۇز مەتر شاماسىندا ەكەنىن سەزدىرىپ, اۋاعا ساۋساقپەن “200” تسيفرىن ايباقتاپ جازعان بولدىم. بار بولعىر, ءوزى دە زەرەك جان ەكەن, ء“بارىن ءتۇسىندىم” دەگەندەي باسىن شىبىنداعان اتشا شۇلعىدى. جالپى, اڭشى اعايىنعا اۋدارمانىڭ قاجەتى شامالى... دۇنيە ءجۇزىنىڭ اڭشىلا­رىنىڭ ءبارىنىڭ ماقساتى ءبىر, مۇراتى ۇقساس, ويى ورتاق. ول – اڭ اتۋ. سوندىقتان ولاردىڭ ءتىلى دە ءبىر, قينالماي-اق تۇسىنىسەدى, ىممەن-اق ۇعىسىپ جاتادى. ء“وزىنىڭ جولى بولعىش ەكەن” دەپ, يان مىرزاعا ءبىرتۇرلى كوڭىلىم جىلىپ, ىشتەي شۇكىرشىلىك ەتىپ قويدىم. يان مىرزا اسىقپادى, تاۋتەكەنى بايلاپ قويعانداي-اق ۇزاق كوزدەدى. نە زاماتتا بارىپ مىلتىق داۋسى گۇرس ەتكەن... تاۋتەكەنىڭ ءبىرى اسپانعا تىك سەكىرىپ, قارعىپ بارىپ ارىدەگى شومبال تاستى اسا بەرە وماقاسا قۇلادى. بەيبىت جايىلعان قال­عان ءۇيىر ءساتتىڭ اراسىندا ارعىداعى قا­را­جاعال قورىمدى اسىپ جوعالدى. سوڭ­دارىندا شۇباتىلىپ ءتۇبىت شاڭ عانا قالدى. بايقايمىن – مەن كورسەتكەن شاڭىراق ءمۇيىز كارى قۇلجا ءدىن امان كەتكەن سەكىلدى. سوندا بۇل شەتەلدىك مىرزامىز قايسىسىن سۇلاتىپ ءجۇر؟ ءبارىمىز جاپاتارماعاي ورنىمىزدان تۇرىپ, قۇلاعان تاۋتەكەگە ۇمتىلدىق. جازعان جانۋار شومبال تاستىڭ تاساسىندا ءتورت سيراعى كوكتەن كەلىپ, سەرەيىپ قالىپتى. يان سابازىڭ جالعىز وقپەن-اق ءوزىن سەسپەي قاتىرىپتى. – ءوي, مىناۋ ەشكى عوي! – دەپ جىگىتتەر ونى كورە سالا شۋ ەتە ءتۇستى. ءبىز ۇدىرەيىپ گوللاندىق ارىپتەسىمىزگە قا­رادىق, گوللاندىق بولسا ءولىپ جاتقان ەشكىنىڭ جاۋدىرەگەن مويىل جانارىنا ءۇڭىلدى. – ماما؟ – دەدى نە زاماتتا ەشكىنى ەندى تانىعانداي. – ءوي... بۇيتكەن سەنىڭ “ماماڭ” قۇرىسىن! – قارالا تەكەدەن قاراداي ايرىلىپ قالعانىمىزدى قاراشى! – بۇل قاراعىم ۇرعاشىعا اۋەس ازامات بولدى عوي تەگى؟ جالپى, اڭ اتاۋلىنىڭ ۇرعاشىسىن اتۋعا بولمايتىنى دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق اڭشىلارىنا ورتاق قاعيدا. سەبەبى, ءمالىم – اڭ بىتكەننىڭ ءتولى ۇرعاشى مال ارقىلى كوبەيەدى, ءوسىپ داميدى. ۇرعاشى مال ينتۋراڭشى ءۇشىن دە پالەندەي قىزىق ەمەس, قاجەتى شامالى... ينتۋراڭشى, نەگىزىنەن, تاۋتەكە مەن بۇعىنى ءمۇيىزى ءۇشىن اتادى, ەستەلىك ءۇشىن ەلىنە اتقان اڭنىڭ ءمۇيىزىن ارقالاپ الىپ كەتەدى. ال ءمۇيىزى ءبىر-اق تۇتام قورتىق ەشكىنىڭ باسىن نەعىلسىن. مىناۋ جاعدايعا ءبىز عانا ەمەس, ياننىڭ ءوزى دە اڭ-تاڭ سەكىلدى. قالاي بولعاندا دا تاۋتەكە امان-ەسەن اتىلدى, شەتەلدىك مەيماننىڭ ليتسەنزياسى كۇشىن جويدى, وسىمەن ءبىزدىڭ جۇمىس ءتامام. ەڭ باستىسى, يان مىرزانىڭ كاسساعا وتكىزگەن ۆاليۋتاسى تولىعىمەن ءوز ەلىمىزدە قالاتىن بولدى. * * * سۇيرەتىلىپ تۇسكە تاياۋ ەتەكتەگى لاگەرگە جەتتىك. مەيمانىمىزدىڭ بەت الپەتى اشىعان ايرانداي بۇزىلىپ, ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ كەتتى. كوڭىل ايتاتىن ەمەس, بار كىنا وزىندە, مۇن­دايدا ءبىز وعان نە دەيىك... ءمۇيىزى ءبىر تۇتام بولسا دا ەلىنە ەستەلىككە الىپ قايتسىن دەپ, ەشكىنى كوتەرىپ لاگەرگە الىپ كەلگەنبىز. جىگىتتەر تەرىسىن شەشىپ, جىلىكتەپ ەتىن قازانعا سالىستى. باسىن بىتەۋ سويىپ, يلەپ كەپتىرىپ, رەتىمەن جولعا دايىنداۋعا كىرىستى. بىراق ول ەشكىگە ياننىڭ كوڭىلى كونشي­تىن ەمەس سياقتى. ايەلى ەكەۋى ءوز تىلدەرىندە ۇزاق تاجىكەلەستى, كىرجىڭدەستى, سوسىن كۇرسى­نىسىپ تاراستى. اقىرى ساسكيا بيكەش فوتو­اپپاراتىن ارقالاپ, بۇلعاڭ قاعىپ تاعى دا توعاي تەنتىرەپ كەتتى. يان مىرزا ساباسىنا ءتۇسىپ, سۇلقى باسىلعان سوڭ كيىز ۇيگە كىردى دە, تىپىر ەتپەي تەرىس قاراپ جاتىپ الدى. شەتەلدىك قوناقتاردىڭ مۇنداي دۇردە اراز احۋالى ءبىزدىڭ دە كوڭىل-كۇيىمىزدى توڭ-تورىس ەتكەن. – مىنالاردى نە ىستەيمىز؟ – دەپ باسىمىز قاتتى. – اۋداننىڭ ليميتىنەن تاعى ءبىر ليتسەنزيا بەرسەك قايتەدى؟ – اقشاسى بولسا ايايمىز با, بەرسەك بەرەيىك... – ەندى تاۋتەكە ەمەس, بۇعى اتسىن... ايتپەسە تاۋتەكە ءۇشىن تاعى دا شاقابايدىڭ شىڭىنا شىعار شاما جوق. ءوستىپ ءار نارسەنى ءسوز ەتىسىپ, كەنەلە ك ۇلىپ, كەڭكىلدەپ اڭگىمە سوعىپ وتىرعاندا لاگەرگە شوقىراقتاي جەلىپ سالتاتتى بىرەۋ كەلگەن. اتالاقتاپ اتتان ءتۇستى: – جىگىتتەر, كومەك كەرەك! – دەدى سامبىرلاپ. – اۋ, جاۋ شاپقانداي نە بوپ قالدى؟ – اتاماڭىز, جاۋدان بەتەر قيىندىققا تاپ بولدىق! – الدىمەن ايتساڭشى, ءوزىڭ كىم بولاسىڭ؟ تومارداي دومالانعان بۇل جىگىت “ەمپىرت­تىڭ” شابارمانى بولىپ شىقتى. “ەمپىرت” دەپ مونعوليادان مىڭ-مىڭداعان قوي مەن ەشكى, سيىر مەن سارلىق ايداعان مالشى­لار­دى ايتادى. ولار شەت ەلدەن العان مالدى ارىت­پاي, قوڭىن تۇسىرمەي, قويلارىن قۇرت­تاپ, اي­راندارىن ۇرتتاپ دەگەندەي جايا دەمال­دىرىپ سەمەيگە جەتكىزەدى. ءسويتىپ, مالدىڭ ءبارىن سول اراداعى ەت كومبيناتىنا ساناپ وتكىزەدى. – وسى جەردە پروفەسسيونال اڭشىلار جاتىر دەگەندى ەستىپ, سىزدەردى ارنايى ىزدەپ كەلىپ تۇرمىن, – دەپ جالىندى شابارمان. جاي-جاپساردى بىلسەك, “ەمپىرتتىڭ” مالشىلارى شىندىعاتايدىڭ شىعىس شالعايىندا, ايگىلى ۇكوكتىڭ تابانىندا, بۇقتىرما اڭعارىنىڭ تۇڭقيما تۇيىعىندا بىرەر كۇن بويى ايالداپ قالعان ەكەن. اقساق-توقساقتىڭ تۇياعىن جونىپ, قۇرتتاعان قوتى­رىن ەمدەپ, سوڭدارىنان جىلجىعان كەلەسى توپتى كۇتكەن جايلارى سەكىلدى. ءسويت­­­سە, سوڭعى ءتورت كۇن بويى قۇبىجىقتاي ءبىر قارا ايۋ زارە-قۇتتارىن الىپ قويعا شاۋىپ, ما­زا­لارىن كەتىرىپ جۇرسە كەرەك. ايۋ كۇن ال­عاش­قى ەكى كۇنى ەكى قويدى تارتىپ الىپ كە­تىپتى. جىلجىپ ورىن اۋىستىرعان ەكەن, قارا ايۋ ءبارىبىر سوڭدارىنان قالماعان سىڭايلى. ايعايعا باسىپ ۋلاپ-شۋلاپ, لەگەندى داڭ­عىر­لاتىپ, شەلەكتى قاڭعىرلاتىپ قالعان ەكى كۇن­دە ايۋدى جاسقاپ جولاتپاپتى. ايتۋىن­شا, ارلان ءبىر يتتەرى بار ەكەن, سول يت قارا ايۋ­دى ابالاپ شىر اينالىپ جۇگىرىپ, سوڭعى كۇ­نى قويعا كوپ ماڭايلاتپاي قۋالاعان كورىنەدى. – وزدەرىڭ-اق ايۋدىڭ ءجونىن تاپقان سياقتىسىڭدار عوي, ءبىزدىڭ قاجەتىمىز جوق شىعار؟ – اعايىندار, ولاي دەمەڭىزدەر. كومەكتەرىڭىز كەرەك! قارا ايۋ بۇگىن دە ساعات توعىزدا كەلەدى. – توعىزدا دەيسىڭ بە؟ – ءيا, ءدال كەشكى توعىزدا... مىنەكي, ءتورت كۇن بولدى, سولاي. – قولىندا ساعاتى بار ايۋ بولدى عوي... – وللاھي, اعايىن, شىن ايتامىن! مونعوليادان مال ايداعان كىسىلەر نەگىزىنەن ءار تاراپتان جينالعان كوپشىلىك, قۇرامى قىرىق قىلاۋ قارا بۇقارا. ىشتە­رىندە تۇرمەدەن شىققان شايقى-بۇر­قىلار, ەل ىشىنەن بەزگەن قۋلار مەن سۇمدار, الاياق­تار, تەنتەكتەر مەن سوتقارلار جەتىپ جاتادى. ارينە, بالا-شاعانىڭ قامىمەن اقشا تا­بۋدى كۇيتتەگەن ادال جاندار دا بارشىلىق. قالاي بولعاندا دا مۇنداي قۇراما توبىرعا وكىمەت تاراپىنان سەنىم شامالى, سوندىق­تان قارۋ جاعى ولارعا استە بەرىلگەن ەمەس. مىل­تىعى جوق, قۇر تاياققا سۇيەنگەن ءجون­دەكى مالشىنى ايۋدىڭ دا باسىنىپ جۇرگەنى سودان بولدى. مەن كيىز ءۇيدىڭ تورىندە توڭ-تەرىس توڭقايىپ جاتقان يان مىرزاعا “ايۋ اتاسىڭ با” دەپ سۇراۋ سالعىزدىم. اۋدارماشى قىزدىڭ مەنىڭ ءسوزىمدى جەتكىزۋى مۇڭ ەكەن, ياننىڭ بوز جۇزىنە قان جۇگىرىپ, كوزى ك ۇلىمدەپ كەتتى. * * * ۇرىستا تۇرىس جوق, دەرەۋ جولعا جينالىپ, بەس قارۋىمىزدى اسىنىپ يان ەكەۋىمىز اتقا قوندىق. شىندىعاتاي دەگەنىڭ دە يت ولگەن شالعاي جەر, كەش باتقانشا سول اراعا جەتۋىمىز كەرەك. شابارمان ايتقان الگى “توعىزعا” دەيىن, ياعني ايۋ كەلگەنشە قاجەت دايىندىقتى جاساپ ۇلگەرۋگە ءتيىسپىز. بىردە شاپقىلاپ, بىردە جەلە-جورتىپ كەشكى بەسىن شاماسىندا شىندىعاتايداعى مالشىلاردىڭ قوسىنا دا سۇرگەكتەتە جەتكەنبىز. كەلسەك, شىندىعاتاي زاستاۆاسىنىڭ باستىعى الەكساندر ۋكاچين دەگەن التاي جىگىتى ءوزىن قويارعا جەر تاپپاي وسى ارادا سەندەلىپ ءجۇر ەكەن. ۋكاچينمەن ءبىرازدان بەرى تانىس ەدىك, جانى جايساڭ سارى ازامات, ساردار جان-دى. ءبىز كوبىندە ونى “ساشا” دەيتىنبىز. ساشا توڭكەرىلگەن ەرنىن قايىس­تاي كەرىپ, تۋىسىن كورگەندەي ءبىزدى جادىراپ قارسى الدى. مالشىلار دا جەكسۇرىن ايۋدان كورگەن قورلىقتارىن, ءتۇنى بويى كىرپىك ءىل­مەي شىعاتىندارىن, ءتىپتى كۇندىز دە تى­نىشتىق جوعىن جامىراي جەتكىزىپ جاتىر. – ول سۇمىراي, ابدەن باسىنعان ەكەن. بۇگىن ءبىز ونىڭ كوكەسىن كوزىنە كورسەتەمىز! – دەپ ساشا جۇدىرىعىمەن ايدىنداپ, مىرس-مىرس ك ۇلىپ قويادى. مۇزداي قارۋلانعان اڭشىلاردىڭ كەل­گەنىنە بەك ريزا بولعان مالشىلار دەرەۋ توق­تىنىڭ ءبىرىن الىپ ۇرىپ, جايراتىپ سويىپ تاستاعان. لاۋلاتىپ وت جاعىپ, ساعال­دان­عان قارا شەلەككە ەتتى جىلىكتەپ سالىپ تا ۇلگەرىپتى. كوك شالعىننىڭ توسىنە داستارقان جايىپ, بەزەك قاعىپ جۇگىرىسىپ ابىگەر. – مىنا قارا پالەدەن قۇتقارىڭدار! كوزىن قۇرتپاساڭدار بۇل ايۋان بىزدەن كەيىنگى مالشىلاردى دا اۋرەگە سالادى. – تۇك تە ساسپاڭدار, اعا لەيتەنانت ۋكاچيندە كالاشنيكوۆ اۆتوماتى, مەندە سكس ۆينتوۆكاسى, ال مىنا شەتەلدىك ازاماتتا امەريكالىق ۆينچەستەر. ايۋ ەندى بىزدەن قاشسا قۇتىلمايدى. بۇگىن تۇندە ول تاجالدى تىراپاي استىرىپ, تەرىسىن سىپىرىپ سەندەرگە تۋلاق جاساپ بەرەمىز! – دەپ مەن ۇرانداي سويلەپ, مالشىلاردىڭ رۋحىن ءبىر كوتەرىپ قويدىم. – ءتاڭىر جارىلقاسىن سەندەردى! – دەپ مالشىلار قاتتى ريزا بولىستى. باستارىن قايتا-قايتا شۇلعىسىپ, راحمەتتەرىن اياماي-اق جاۋدىرىسىپ جاتتى. مەن زاستاۆا باستىعىنا ايۋدى الدىمەن شەتەلدىك مەيماننىڭ اتۋى كەرەكتىگىن, ونىڭ سەبەپ-سالدارىن ءتۇسىندىردىم. وقىعان, كوزى قاراقتى وفيتسەر ەمەس پە, ينتۋراڭ­شىلىق­تىڭ جاي-جاپسارىنان ول دا حاباردار ەكەن, ەلىمىزدىڭ پاتريوتى رەتىندە مەنىڭ ۇسى­نىسىمدى دۇرىس قابىلداپ, كەلىسىمىن بەردى. ەت جەلىنىپ, شاي ءىشىلىپ, داستارقان جينالعان سوڭ, ءبىز مالشىلاردى جىلى ورىندارىنان ءتۇرىپ شىعىپ, شاتىر ىشىنە ءوزىمىز جايعاستىق. مالشىلار الىسىراق قاۋىپسىز جەرگە اۋىسىپ, ورتالارىنا الاۋ جاعىپ قوعامداسىپ بولەك وتىرىستى. يت دەگەندەرى تايوگىزدەي ارلان ەكەن. “شارۋالارىڭىزدىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ جۇرەر” دەپ, مالشىلار ونى سوناۋ شەتتەگى الدەبىر قاراعايعا اپارىپ شىنجىرلاپ بايلاپ تاستادى. كۇز مەزگىلى بولسا دا جىلى ەتەكتىڭ شىبىنسىز ماقپال ءتۇنى ەدى. اۋادا ءۇپ ەتكەن جەل جوق. اۋدەم جەردەگى بۇقتىرمانىڭ بىرقالىپتى سارىنى عانا قۇلاققا تالىپ جەتەدى. مۇزداي قارۋلانعان ءۇش اڭشى شاتىر ىشىندە تىڭ تىڭداپ, تىم-تىرىس كۇتىپ جاتىرمىز. يان مىرزانى بىلمەيمىن, ساشا ەكەۋىمىز قۇرالايدى كوزگە اتقان ساقا مەرگەندەر ساپىنانبىز, بىلايشا ايتقاندا بۇل شارۋانىڭ كاسىبي ماماندارىمىز. ءبىز ءۇشىن پالەندەي الاڭدايتىن, سونشالىقتى ساساتىن دانەڭە جوق-تى. الگى شابارمان جىگىت ايتقان “توعىزى” دا بولدى, بىراق كۇتكەن ايۋ كەلمەدى. باسە, ساعاتپەن جۇرەتىن بۇل قانداي ايۋ دەسەك... ارادا تاعى جارىم ساعاتتاي ۋاقىت ءوتتى. جول سوعىپ شارشادىق بىلەم, كوزىمىزگە قايتا-قايتا ۇيقى تىعىلا بەرگەن. كەشەگى اسقار شىڭعا شىققان قينالىس بار, بۇگىنگى جەر تۇبىنەن جەتكەن الا شاپقىن ءجۇرىس بار, سول ەكەۋى مەنى ولەردەي قالجىراتىپتى. كوزىم ءىلىنىپ كەتكەن ەكەن, ءبىر زاماتتا زاستاۆا باستىعى بۇيىرىمنەن ءتۇرتىپ وياتىپ جىبەردى. – كەلدى! – دەدى سىبىرلاپ. مەن سىلكىلەپ يان مىرزانى وياتتىم. دالا تاستاي قاراڭعى. بىراق قويلار دۇرلىگىپ, قيالاي جوڭكىلىپ بارا جاتقان ءتارىزدى. ارعى شەتتە كوك توبەت الاسۇرىپ ارسىلداپ جاتىر. تۇكپىرگە بايلاپ قويعان اتتاردىڭ دا جەر تارپىپ, وسقىرىنعان داۋسى شىقتى. سوعان قاراعاندا ءبىر قاۋىپتىڭ كەلگەنى راس بولدى. شەكاراشى ۋكاچيننىڭ الدىن الا دايىنداپ قويعان اسكەري ءفونارىن جاعىپ كەپ قالدىق... استاپىراللا! قۇداي ساقتاسىن, اناداي جەردە قۇبى­جىقتاي قاراڭداپ قاپ-قارا بىردەڭە تۇر! ايۋ دەگەندەرى وسى بولار. ايۋ ەمەس, ءتۇن قاراڭ­عى­سىن جامىلعان سابالاق ءجۇن ديۋ ما دەرسىڭ. قۇرعىردىڭ ءتۇر-تۇلعاسىنىڭ سۇس­تىلىعى سونداي, وكپەم القىنىپ, جۇرەگىم اۋزىما تىعىلدى. ءون بويىمنان سۇپ-سۋىق لەپ جۇگىرىپ, جون ارقامدى قارىپ ءوتتى. قاسىمدا جاتقان يان مىرزا دا وق تيگەندەي “وح!” دەپ قالدى. كاسىبي اڭشى بولعان سوڭ ايۋ اتاۋلىنىڭ الۋان ءتۇرىن كورىپ ءجۇرمىز عوي... سوڭىنا ءتۇسىپ قانشاسىن اتتىق, ايۋ تەرىسىن دە تالاي قانجىعالاپ قايتتىق. بەتپە-بەت كەزدەسىپ قالعانىمىز قانشاما, ءولىم اۋزىنان شىققان وقىس وقيعالار دا ەسىمىزدە. شۇكىرشىلىك, تاتار ءدامىمىز, سۋىشكىلىگىمىز ءالى بار ەكەن, مىنەكي, امان-ەسەن جەر باسىپ ءجۇرىپ جاتقانىمىز دا سونىڭ ارقاسى. بىراق, وسى ارادا اعىمنان جارىلايىنشى, مەن دە ءدال مىناداي كۇدىرەيگەن كۇدىس جون, اتان نارداي قارا تاجالدى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. ۋكاچيننىڭ ءفونارى قۋاتتى ەكەن, قۇددى ءبىر پروجەكتورداي جارقىرايدى. قارا ايۋ العاشىندا جارق ەتكەن فونار جاققا جالت ەتىپ تىكشيە قالدى دا, سوڭىنان وعان پىسقىرعان دا جوق, قۇنجىڭداپ بۇتا ءتۇبىن تۇرتكىلەپ كەتتى. سوسىن باسپالاي جىلجىپ ۇيلىققان وتار جاققا جاقىندادى. قوي دەگەنىڭ وسىنشالىق مومىن بولار ما, ءدۇر ەتىپ جوڭكىلىپ قاشقاندارىمەن پالەندەي ۇزاپ كەتە قويماپتى. بىلايىراق بارىپ قۇنجىڭداعان قارا پالەگە ۇدىرەيە قاراسىپ ۇيلىعىپ تۇر. كوكتوبەت تەمىر شىنجىردى ۇزەردەي قىلعىنادى. – ات-ت! – دەپ ياندى بۇيىردەن نۇقىپ قالدىم. يان مىلتىعىنا ەكى اشا تىرەۋ تىرەپ, وكۋليارعا جابىسىپ كوزدەپ جاتىر. قارا ايۋ ارى كەتسە ءجۇز مەتردەي عانا جەردە, فونار جارىعىمەن اپ-انىق كورى­نىپ تۇر. قينالاتىن ەمەس, ءتىپتى وكۋلياردىڭ دا قاجەتى شامالى ەدى. قانشالىقتى مىقتى دەسەك تە ۆينچەستەر قويسىن با... تاتىر قولتىقتىڭ ءتۇبىن الا تارتىپ جىبەرسە, ءدال جۇرەكتەن تيگىزۋگە بولادى. – يان, بولساڭشى تەز! – ات دەيمىن! شەكاراشى ۋكاچين اۆتوماتىن ىڭعاي­لاپ, مەن ۆينتوۆكانى كەزەنىپ ساقاداي-سايلانىپ دايىن جاتىرمىز. ەگەر مىنا ينتۋراڭشى تارس ەتكىزسە بولدى, قالعان شا­رۋا ءبىزدىڭ ەنشىمىزدە... وقتى قارشا بورا­تىپ, قارا ايۋ تۇگىلى, قاھارلى جاۋ شاپسا دا ءدال وسى ارادا قاندى مايدان اشۋعا ءازىرمىز. بىراق ءبىرىنشى بولىپ ءبىزدىڭ وق شىعارۋعا قاقىمىز جوق. مەيلى تيگىزسىن, مەيلى تيگىز­بە­سىن, ءبىرىنشى وقتى شەتەلدىك ازاماتتىڭ اتۋى مىندەت. ۆاليۋتا بىزدە ەمەس, سونىڭ قال­تا­سىندا, ليتسەنزيا ءۇشىن ءۇش مىڭ دوللاردى ءبىز ەمەس, وسى جىگىت تولەيدى. جاڭادان مەملەكەت قۇرىپ جاتقان ءبىز ءۇشىن ءۇش مىڭ دوللار دا اجەپتاۋىر داۋلەت, ەل-جۇرتقا قاجەت قاراجات. – ءاي, مىنا سۇمىراي نەگە اتپايدى؟ بۇل جەتەسىزدىڭ نەسىنە تىرتىسىپ, نەگە اتپاي جاتقانىن مەن قايدان بىلەيىن: – ا-ا-ت-ت! – دەپ شىتىنا جەكىپ جىبەردىم. يان مىرزا مىلتىعىنا مىسىقشا جابى­سىپ العان, پىس-پىس ەتىپ ءالى دالدەپ جاتىر. ءبىز “سەن ات تا, مەن اتپەن” ءسوز تالاستى­رىپ تۇرعان كەزدە قارا ايۋ كوز ىلەسپەس شاپ­شاڭدىقپەن ەكى-ءۇش قارعىپ بارىپ, قويدىڭ ءبىرىن باس سالدى. سوسىن ادام سەكىلدى قورباڭداپ ەكى اياعىنان تۇرەگەپ تۇرىپ كەتتى. تۇرىپ ەدى, قۇرعىردىڭ تۇرقى بۇرىنعىدان دا قورقىنىشتى, بۇرىنعىدان دا زورايىپ كورىندى. بۇلقىنعان قويدى باق ەتكىزىپ ەكى بۇكتەپ قولتىعىنا قىستى دا, ماڭ-ماڭ باسىپ ورمانعا قاراي بەت تۇزەدى. سول-اق ەكەن, الاۋ جاعىپ بىلايعى شەتتە قوتانداسقان قويشى بىتكەن ۇلارداي شۋلاپ قويا بەرسىن... ايعايعا باسىپ, وت لاقتىرىپ, شەلەك داڭعىرلاتىپ ازان-قازان بولىستى دا قالدى. – مىنا ۇشەۋى ايۋدى اتپاي نەعىپ جاتىر؟ – اۋ, ازاماتتار, نەگە اتپايسىڭدار تۇگە؟ – يت ەكەن عوي بۇلار... – وڭكەي الدامشى جەكسۇرىندار! جەر جەبىر, جەكەن سۋىمىزعا جەتىپ قوي­شىلار ءبىزدى تىلدەرى جەتكەنشە سىباپ جاتىر. جەر تەپكىلەپ ۋكاچين بۇلان-تالان. مە­نىڭ دە ىستىعىم كوتەرىلىپ, قانىم باسىما تەپتى. يان مىرزانى بوكسەدەن پەرىپ قالدىم. – نەگە اتپايسىڭ, وڭباعان! – دەدىم ايقايعا باسىپ. – قازىر تايگاعا كىرىپ كەتەدى, ايرىلىپ قالامىز! يان بولسا مەلشيىپ ءۇنسىز, مىلتىعىنا جابىسىپ ءالى دالدەپ جاتىر. – نەمەنە, كورمەي تۇرسىڭ با؟ ات دەيمىن! جوعالتامىز عوي قازىر. فونار جارىعىن ايۋعا تۋرالاي قاداپ تۇرمىن. قۇداي اقى, كورمەيتىندەي دانەڭە جوق. سوقىر ادام كورەتىندەي جاپ-جارىق. قولتىعىندا اعاراڭداعان ولجاسى بار, قارا ايۋ تالتاڭداپ ۇزاپ بارا جاتىر. ءجۇرىسى سەيىلگە شىققانداي بەيقام, قالاۋلى ءىسىن اتقارىپ, ءبىزدى مازاق ەتكەندەي ماڭعاز. ابالاعان داۋىسى تاۋ اڭعارىن كۇڭىرەنتكەن كوكتوبەت جاققا سوڭعى رەت ءبىر قارادى دا, تومەندەگى قالىڭ توعايعا قاراي بۇرىلدى. جەر تەپكىلەگەن ۋكاچيننىڭ ورىسشا بوقتىعى تاۋسىلدى بىلەم, التاي تىلىندە دە بىرەر ءسوزدى لاق ەتكىزدى. ەگەر مىنا يان مىرزا شەتەلدىك بولماعاندا اۋزى-مۇرنىن شيە جەگەندەي قىلارى داۋسىز ەدى. “ات دەسە اتتىڭ” استىنا الىپ, ايقايعا باسىپ بەزەكتەپ مالشىلار ءجۇر. بايلاۋلى كوكتوبەت شىنجىرىن شىلدىرلاتىپ, الاسۇرىپ اعاشتى اينالا شاپقىلايدى. يان مىرزا وكۋليارعا جابىسىپ ءالى جاتىر. اقىرى قوي قولتىقتاعان قارا ايۋ توعايعا ءسىڭىپ جوعالدى. ماسقارا-اي دەسەڭشى, ەندى نە ىستەدىك؟.. زاستاۆا باستىعى شەتەلدىك مىرزانى دا, بۇل سۇمەلەكتى ەرتىپ اكەلگەن مەنى دە سىل­قيتا ءبىر سىباپ, شىرت تۇكىرىپ كەتىپ قالدى. ارتىنشا ارانىڭ ۇياسىنداي ازىناپ مالشىلار جەتتى. ولارعا تۋرا قارايتىنداي مەندە بەت جوق ەدى. جەرگە كىرىپ كەتەردەي ۇياتتان جانىپ تۇرا بەردىم. وسى توبىردىڭ باستىعى بولار, بۇيرا ساقال بويشاڭ بىرەۋى توبەمە ءتونىپ: – ءبىز قويىمىزدى سويىپ, داستارقا­نىمىزدى جايىپ, بارىمىزدى سالىپ سەندەردى كۇتتىك, – دەپ تۇكىرىگىنە شاشالىپ, گۇج-گۇج ەتتى. – ءۇش بىردەي اڭشى كەلىپ, ماسقارامىزدى شىعاردىڭدار. ايۋ كوز الدىمىزدا تاعى ءبىر قويىمىزدى وڭگەرىپ الىپ كەتتى. بەتتەرىڭە تۋرا ايتايىن, ۇشەۋىڭ دە وڭباعان ادام ەكەنسىڭدەر! مالشىلاردىڭ بار رەنىشىن موينىما الىپ, باسىم سالبىراپ مەن تۇرا بەردىم. شىندىعىندا, مەنىڭ ءوزىم دە يان مىرزانىڭ بۇل قىلىعىنا قايران ەدىم. ۋكاچين ەشكىمگە بۇرىلىپ قاراماستان, ءفونارىن دە ۇمىتىپ, اتىنا قارعىپ ءمىندى دە, تاسىرلاتا شاپقىلاپ زاستاۆاسىنا تايىپ تۇردى. ياننىڭ موينى قىلقيىپ شاتىردان شىعىپ كەلەدى ەكەن, مەن ونى يتەرىپ ىشكە قايتا كىرگىزىپ جىبەردىم. – شىقپا, سىبولىش, شىقساڭ مىنالار سەنى ءتۇتىپ جەيدى! – دەپ جۇدىرىعىمدى تۇمسىعىنا تاقادىم. ينتۋراڭشى مولداعا بەرگەن بالاداي موماقان, باسىن ءبىر شۇلعىپ سىپ بەرىپ شاتىرعا قايىرا كىرىپ كەتتى. مەنىڭ ايتقان قازاقشا ءتىلىمدى بۇل جولى جاقسى ۇققان سەكىلدى. مالشىلاردان ءيىلىپ كەشىرىم سۇراۋدان باسقا لاجىم قالمادى. بورىدەي بورلىككەن كوپشىلىككە ينتۋراڭشىلىقتىڭ جاي-جاپسارىن قايتىپ تاپتىشتەرسىڭ, ءبارىبىر ۇقپاسى بەلگىلى. ۇقپاعان سوڭ, بولعان ىسكە تاڭ قالىسىپ باستارىن شايقاي بەرىسەدى... اۆتوماتپەن, ۆينتوۆكامەن, ۆينچەستەرمەن قارۋلانعان ءۇش بىردەي مىقتىنىڭ ءدال الدارىنا كەلگەن ايۋدان ايرىلىپ قالعان­دارى ميلارىنا كىرەر ەمەس. ۇشەۋىنىڭ دە وق شىعارماي تابانداپ جاتىپ الۋى ولار ءۇشىن تۇسىنبەيتىن وعاش جاعداي. بايلاۋلى تۇرعان كوكتوبەت توبە قۇيقا­نى شىمىرلاتىپ وزانداتا ۇلىپ جىبەردى. ەستەرىنە ەندى ءتۇستى بىلەم, مالشىلاردىڭ بىرەۋى جۇگىرىپ بارىپ ءيتتىڭ شىنجىرىن شەشىپ قويا بەرگەن. سول-اق ەكەن, كوكتوبەت ايۋ كەتكەن توعايعا قاراي وقشا زاۋلاپ, قالىڭ قاراعان ىشىنە كىرىپ جوعالدى. ارادا بىرقاۋىم ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عانا قارسىدا تۇنەرگەن تايگا جاقتان ءيتتىڭ ابالاپ ۇرگەن داۋىسى شىققان. ءبارىمىز ەلەڭ ەتە قالدىق. كوكتوبەت ەكى اراداعى بۇقتىرمانى ءجۇزىپ ءوتىپ, ارعى قاپتالعا شىعىپ كەتكەن ەكەن-اۋ! اي, سابازىم-اي, اقىرى قارا ايۋدى قۋىپ جەتىپتى. ارلان دەپ, مىنە, وسىنى ايت! ابالاعان يتپەن قوسا, اقىرعان ايۋدىڭ دا داۋسى ەستىلدى. كاپىردىڭ داۋىسىنىڭ زورىن-اي دەسەڭشى, التايدىڭ شىڭ شاتقالدارى كۇركىرەپ كەتتى. قورىم بيىگىنەن تاسىر-تۇسىر تاس دومالادى. بايقاۋىمشا, كوكتوبەت ايۋمەن ءبىراز ۋاقىت جاعالاسىپ باققان ءتارىزدى, سوڭىنان ەكەۋىنىڭ دە ءۇنى ءوشتى. – ايۋ ءيتتى جەپ قويدى؟ – دەپ مەن وكىنىش ءبىلدىردىم. كوكتوبەتتەي ارلاننىڭ قازاسىنا ءوزىمدى كىنالى ساناپ, تاعى دا ىڭعايسىز كۇيگە ءتۇستىم. بۇيرا ساقال ءتۇن قاراڭعىسىنا قايتا-قايتا تەلمىرىپ, قۇلاعىن تۇرۋمەن بولعان. بىراق ءيتتىڭ داۋىسى قايتالاپ ەستىلگەن جوق. تاۋ وركەشىنەن اي تاباعى سىعالاپ ەدى, سالدەن سوڭ اڭعار بويىن ءسۇت مۇنارعا بولەپ تولعان اي نايقالىپ شىعا كەلدى. مىنە, عاجاپ, ارادا جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ءۇستى-باسى سال-سۋ كوكتوبەت الپامساداي بولىپ الدىمىزعا كەلىپ تۇر. اۋزىندا باعاناعى اق قويدىڭ جۇلمالانعان قان-قان باسى... كوكتوبەت باستى تىستەپ اكەلدى دە بۇيرا ساقالدىڭ الدىنا تاستاي سالدى. – مىنا ىنجىقتارعا سەنىپ تاپسىر­عانشا قويدى وزىڭە كۇزەتتىرمەگەن ەكەم! – دەپ بۇيرا ساقال ۇمتىلىپ بارىپ, ءيتىن موينىنان قۇشاقتاپ جاتىر. ءتۇننىڭ ەكى ۋاعى بولىپ قالعان مەزگىل ەدى. مەن شاتىر ىشىندە تىعىلعان يان مىر­زانى داۋىستاپ شاقىرىپ, قايتۋعا جينال­دىم. تۇكپىرگە بايلاپ قويعان اتتاردى شەشىپ, جەتەكتەپ قايتىپ كەلە جاتقاندا جان-جاعىنا جاۋتاڭداپ شاتىردان يان دا شىققان. بايقايمىن, ءجۇرىسى وزگەرە قالىپتى, تالتاڭ-تالتاڭ ەتەدى. ونسىز دا ءىشىم بوجىعان يدەي قىجى­ل­داپ, تەرىمە سىيماي جۇرگەن مەن: – ءوي, ەزبە, بولساڭشى تەز! – دەپ بارق ەتىپ, ءفوناردى جارق ەتكىزدىم. سوندا عانا بايقادىم, باعانادان بەرى ەتپەتتەپ جاتقان يان مىرزانىڭ ەكى تاقىمى كول-داريا... شەتتەن كەلگەن قوناققا مەن نە دەيىن, باسىمدى ءبىر شايقاپ اتىما ءمىندىم. الىبەك اسقاروۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. _______________________________________________ كوللاج - سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى جەڭىس كاكەن ۇلىنىكى