قازاقستان عىلىمى اۋىر قازاعا ۇشىرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى عايرات ساپارعاليەۆ 81 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيە سالدى.
عايرات ساپارعاليەۆ 1930 جىلعى 26 ماۋسىمدا سەمەي قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. 1952 جىلى ساراتوۆ زاڭ ينستيتۋتىن, 1955 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسى قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىردى. 1967 جىلى “قازاقستانداعى رەۆوليۋتسيالىق-ازاتتىق قوزعالىسىنا قارسى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ جازالاۋ ساياساتى” دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى (1989), اكادەميگى (2003) بولىپ سايلاندى.
ع.ساپارعاليەۆ 1955-1992 جىلداردا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىندا ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەت اتقاردى. فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ عالىم-حاتشىسى, اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەدى. 1992-2000 جىلداردا الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, قازاقستاننىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ اكادەمياسىنىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولدى. سوڭعى جىلداردا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەدى.
قر جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولدى.
عايرات ساپارعاليەۆ بۇكىل سانالى عۇمىرىن زاڭ عىلىمىنا ارناعان ناعىز عالىم, ارداقتى ازامات, ۇلاعاتتى ۇستاز رەتىندە حالىققا تانىلدى. مەملەكەت پەن قۇقىقتىڭ تاريحى مەن تەورياسىن, كونستيتۋتسيالىق قۇقىق پەن قۇقىقتىق پەداگوگيكانىڭ ماسەلەلەرىن زەرتتەپ, وتاندىق زاڭ عىلىمىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. كەزىندە كەڭەس وداعىنداعى زاڭ سالاسى بويىنشا ەڭ جاس عىلىم دوكتورلارىنىڭ ءبىرى اتانىپ, عىلىمداعى اسا بيىك بەدەلگە يە بولدى.
ع.ساپارعاليەۆتىڭ بارلىق زەرتتەۋلەرى ەلدىك مۇددەمەن, ۇلت ماسەلەسىمەن تولىق ۇيلەسىم تاپتى. كەڭەستىك جۇيەنىڭ وزىندە رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتى تۋرالى عىلىمي ەڭبەك جازىپ, ءوزىنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىن تانىتىپ, قايراتكەرلىك بيىككە كوتەرىلدى. ول تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا, قازاقستاننىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىن, زاڭ سالاسى بويىنشا ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىن وركەندەتۋگە زور ۇلەس قوستى. قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە, قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋگە بەلسەنە قاتىستى.
ع.ساپارعاليەۆ — “سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جانە قۇقىقتىق تاريحى”, “رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاقستانداعى جەر اۋدارىلعان پولياكتاردىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى”, “قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جانە قۇقىقتىق نەگىزدەرى”, “قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ ورناۋى”, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق قۇقىق” اتتى وقۋلىقتار مەن مونوگرافيالاردىڭ جانە 400-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. ول التى عىلىم دوكتورىن جانە قىرىقتان استام عىلىم كانديداتىن دايىندادى.
عايرات ساپارعاليەۆ عىلىمداعى تابىستى ەڭبەگى ءۇشىن “قۇرمەت” وردەنىمەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن, پولشا رەسپۋبليكاسى سەيمىنىڭ ەسكەرتكىش مەدالىمەن ماراپاتتالعان.
كورنەكتى قۇقىقتانۋشى-عالىم, تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى, بىلىكتى عالىم عايرات ساپارعاليەۆتىڭ جارقىن بەينەسى ونى بىلەتىندەردىڭ ەسىندە ءاردايىم ساقتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت مينيسترلىگى
شىعىس قازاقستان وبلىستىق اكىمدىگى
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى.
عيبراتتى جان
قادىرلى عايرات اعانى 80 جاسقا تولعان مەرەيتويىمەن كەشە عانا قۇتتىقتاپ, “سەكسەنىڭىز سەرگەكتىكتەن ايىرماسىن!” دەپ تىلەك ايتقان ەدىك. ەمەندەي بەرىك سياقتى كورىنگەن. ەندى, مىنە, توي قىزىعى تارقاماي تۇرىپ, قارالى حابار ەستىپ وتىرمىز. قازاق حالقى تاعى ءبىر ۇلى پەرزەنتىنەن ايىرىلدى.
ول قازاق عىلىمىنىڭ تاريحىندا ەسىمى التىن ارىپپەن جازىلاتىن زاڭگەر بولدى. بۇرىنعى وداقتىڭ قۇقىقتانۋشى عالىمدارى اراسىندا تالاسسىز مويىندالعان تۇلعاعا اينالدى. قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسىن ازىرلەۋگە, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋعا, قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن جاساۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى.
ىلعي دا اعىسقا قارسى ءجۇزدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان تۇسىندا وتارشىلدىقتىڭ زارداپتارى تۋرالى عىلىمي ەڭبەك جازدى. ۇلتتىق مۇددەنى ۇستانىپ, الاش زيالىلارىنىڭ ساياسي-قۇقىقتىق كوزقاراستارىن زەرتتەگەنى ءۇشىن قۋدالاۋعا ءتۇستى. ول ومىردە دە, عىلىمدا دا قايتالانباس قۇبىلىس بولدى.
عايرەكەڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ۇزدىكسىز ىزدەنىپ, ۇدەتىپ جازۋمەن بولدى. ول مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان “مەملەكەت پەن قۇقىق نەگىزدەرى” اتتى تۇڭعىش وقۋلىقتىڭ, قۇقىقتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان “كونستيتۋتسيالىق قۇقىق” وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورى اتاندى. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيامىزدى ازىرلەگەن عىلىمي كەڭەسشى توپتى باسقارىپ, ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە دە بەلسەنە ارالاستى. 60-تان استام مونوگرافيالار مەن وقۋلىقتاردىڭ, 400-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى بولدى.
عايرات ساپارعاليەۆ عىلىمدا اسا بيىك بەدەلگە يە بولدى. ءبىزدىڭ دە زاڭ عىلىمىنىڭ جولىنا ءتۇسۋىمىزگە وسىنداي ارداقتى اعالارىمىزدىڭ ۇلگى-ونەگەسى ىقپال ەتتى. ول سوڭىنا قازاق ۇلتىنىڭ ماڭگىلىك رۋحاني قازىناسىنا اينالاتىن ءومىرشەڭ عىلىمي ەڭبەكتەر قالدىردى.
قازىر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگىن جوعالتۋ التىندى جوعالتقانمەن بىردەي. ءبىز بىراق ونىڭ التىن قازىناسىن جوعالتقانىمىز جوق. اكادەميكتىڭ ەڭبەكتەرى ەلىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالا بەرمەك.
وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن ماعان تەلەفون شالدى. ەشقانداي شارۋا ايتقان جوق. تەك امان-ساۋلىعىن ءبىلدىردى. كوڭىلى سەرگەك ەدى. اشىلىپ ءبىراز اڭگىمە ايتتى. سويتسەك, قوشتاسقانى ەكەن عوي... قوش, عيبراتتى عايرات اعا! پەيىشتە نۇرىڭىز شالقىسىن!
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.
ازاماتتىقتى تۋ ەتكەن تۇلعا
عىلىمعا جاقىن جۇرگەندەردىڭ ىشىندە عايرات ساپارعالي ۇلىن بىلمەيتىنى جوق شىعار. زاڭگەر-عالىم, اكادەميك رەتىندە ول رەسپۋبليكا عىلىمىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان ازامات ەدى. تەك ءوز سالاسىمەن شەكتەلىپ قالماي, جالپى عىلىمنىڭ تاعدىرىنا ارالاساتىندىعى ارقاسىندا كوپتەگەن عالىمدارمەن ارالاس-قۇرالاس ءجۇردى. تالاي ادامعا قامقورلىق جاساعانىنا كۋا دە بولعانبىز.
ول – زاڭگەر, مەن – تاريحشىمىن. تىعىز ارالاستىق. بالكىم, وعان عالىم رەتىندە زەرتتەگەن تاقىرىپتارىنىڭ دا اسەرى بولعان شىعار. عايرەكەڭ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قازاقستانداعى جازالاۋ ساياساتىن قۇقىقتىق تۇرعىدا زەرتتەپ, بۇل ءجونىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا دا قورعاعان. ال بۇل ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن زەرتتەگەن تاريحشىعا دا كەرەك-اق. اڭگىمە مۇندا عانا ەمەس-اۋ, كەيدە ءبىر سالادا ەڭبەك ەتىپ ءجۇرگەندەر دە ءبىر-بىرىمەن ءتىل تابىسا الماي جاتادى عوي. ال عايرەكەڭ بولسا, اق كوڭىلىن بىلدىرگەن ادامعا ارقاشان قۇشاعىن ايقارا اشىپ تۇرار ەدى.
ارينە, جۇرت, ەڭ الدىمەن اكادەميك عايرات ساپارعاليەۆتى تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن ەلىمىز زاڭناماسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا ەڭبەك ەتكەن ادام رەتىندە بىلەدى. بۇل جەردە اسىرەسە ەلدىڭ اتا زاڭى – كونستيتۋتسيامىزدى ازىرلەۋدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا كومەكشى, كەڭەسشى بولعانىن ايتقانىمىز ءجون بولار. سودان دا ونى مەملەكەتتىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا جانە دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان ازامات دەپ تانيمىز.
ونىڭ قوعامدىق ومىردەگى, عىلىمداعى ورنى بولەك دەسەك, عايرەكەڭ ادامي قارىم-قاتىناستا دا ەرەكشە جان ەدى. جوعارى مادەنيەتتىلىگىمەن, ازاماتتىق كەلبەتىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن. ونىڭ دوستارىنىڭ اراسىندا ادەمى اڭگىمە-قالجىڭىمەن, كەيدە اسقاقتاتىپ ءان شىرقاپ, جان-جاعىنا شۋاق شاشىپ جۇرەتىن ساتتەرىن دە ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس.
اتپال ازامات ءوتتى ارامىزدان. سوڭىنا وشپەيتىن ءىز قالدىرىپ كەتتى. سوندىقتان دا بولاشاق ۇرپاق ونى ۇمىتپايدى.
مالىكايدار اسىلبەكوۆ, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
تاعىلىمى مول, تالعامى بيىك
اكادەميك, كورنەكتى عالىم, زاڭگەر عايرات ساپارعاليەۆتى بۇگىن ءبىزدىڭ جانىمىزدا جوق دەپ ايتۋ تىم قيىن ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ەلىمىزدىڭ زاڭ عىلىمىن دامىتۋعا جانە ەڭ باستىسى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز زاڭناماسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان عايرات ساپارعالي ۇلى كوپتەگەن شاكىرت ءتاربيەلەگەن, مەيىرىمى مەن ءتاجىريبەسى مول ۇستاز. عىلىمي جۇمىس پەن پەداگوگيكالىق قىزمەتتى قاتار اتقارعان پروفەسسور ءوز شاكىرتتەرىن عىلىمعا, وزدەرى ۇناتقان ماماندىعىنا ادال قىزمەت ەتۋگە جانە سول جولدا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋعا قاجىماي-تالماي باۋلي ءبىلدى.
عايرەكەڭ ءوزىنىڭ تۋعان ەلىنە ادال, ابىرويمەن قىزمەت ەتتى, ونىڭ يگىلىگىن ارتتىرۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ, عىلىم جولىندا قاجىرلىلىق, ىسكەرلىك, ۇلكەن ىزدەنىس تانىتتى. مەن عايراتتى سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ باس كەزىنەن بەرى بىلەمىن. ۋاقىت نەتكەن جۇيرىك دەسەڭىزشى, سودان بەرى قازىر ويلاپ وتىرسام جارتى عاسىر زۋلاپ وتە شىعىپتى. قيىندىعى مەن اۋىرتپالىعى ايتارلىقتاي مول, قازاقشا ايتقاندا, ينەمەن قۇدىق قازعانداي كۇردەلى سالا – عىلىمعا دەگەن ۇلكەن قۇشتارلىعىمەن بىرگە ول سان قىرلى ونەرگە دە بەيىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن.
ەلەگەن قايىرجانوۆ, “قاينار” ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
عۇلاما عالىم ەدى
قازاقستاننىڭ زاڭگەرلەرى, بۇكىل زيالى قاۋىمى ورتامىزداعى ۇلكەن عۇلاما عالىمنان ايىرىلىپ قالعانىمىزعا قاتتى قايعىرامىن. عايرات ساپارعاليەۆ, عايرەكەڭ دۇنيەدەن ءوتتى دەگەن سۋىق حاباردى وقجەتپەستە دەمالىپ جاتقاندا ەستىدىم. وسىندا كەتكەنگە دەيىن كورىپ, ديدارلاسقانىمدا امان-ەسەن, وتە كوڭىلدى ەدى. تاعدىردىڭ جازۋى وسىلاي بولىپتى.
عايرات ساپارعالي ۇلى – ءبىزدىڭ زاڭ, قۇقىق سالاسىنداعى عالىمداردىڭ ىشىندەگى پاتريارحتارىنىڭ ءبىرى ەدى. ول تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنا وتە اۋقىمدى ۇلەس قوسقان. جاقىندا عانا عايرەكەڭنىڭ 80 جاسقا تولعان مەرەيجاسىن اتاپ ءوتىپ ەدىك. سۇم اجال بولجاۋسىز ۋاقىتتا اياق استىنان ارامىزدان الىپ كەتەدى دەپ ويلاماپپىز.
مەن عايرات ساپارعاليەۆتى 60 جىلداي ۋاقىتتان بەرى بىلەمىن. ءبىر قالادا, ءبىر عىلىم سالاسىندا قويان-قولتىق ارالاسا ءجۇرىپ, ەڭبەك ەتتىك. وسى كەزەڭدەردى ەسىمە تۇسىرە قارايتىن بولسام, عايرەكەڭنىڭ بويىنداعى كوپتەگەن قاسيەتتەردى اتاپ وتكەن بولار ەدىم. بىرىنشىدەن, ادامعا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتىن ايتار ەدىم. سونىمەن قاتار, ول ءوزىنىڭ سوزىنە وتە بەرىك بولاتىن. ايتقان ءسوزىن ەكى ەتپەي, ۋاقىتىندا ورىنداۋعا جاستايىنان داعدىلانعان ەدى. كۇردەلى ماسەلەلەردە شەشىم قابىلداۋدا ارقاشاندا سالماقتىلىق تانىتىپ, جان-جاقتى ويلاي كەلە, سوڭعى ءسوزىن ايتۋشى ەدى.
عايرات ساپارعاليەۆ وسى ۋاقىتقا دەيىن 200-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتى ومىرگە اكەلگەن, ونىڭ ءىشىندە 10-نان استام جەكە جانە 60-تان استام ۇجىمدىق مونوگرافيالاردىڭ اۆتورى بولىپ تابىلادى.
ول ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭدارىن ازىرلەۋگە قاتىستى. اتاپ ايتقاندا, 1978, 1993, 1995 جىلعى كونستيتۋتسييالاردى دايىنداۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىندا بولدى. عايرات ساپارعاليەۆكە بەلسەندى قوعامدىق-ساياسي جانە عىلىمي قىزمەتى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى اتاعى بەرىلدى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانعاننان كەيىن ع.س.ساپارعاليەۆ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس (مىسالى, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتتىك قۇقىعى”), مەملەكەتتىك قىزمەت, كونستيتۋتسيالىق جاۋاپكەرشىلىك بويىنشا ءبىرنەشە ەڭبەكتەر جاريالادى, سوعان قوسا ول العاش رەت جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى” وقۋلىعىن شىعاردى. “مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ ولاردىڭ قىزمەتى بارىسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىعىنىڭ قۇقىقتىق جانە ۇيىمدىق پروبلەمالارى” سياقتى تاقىرىپتى جان-جاقتى زەرتتەپ ءجۇردى.
ول سوڭعى جىلدارى ءوزىنىڭ كۇش-جىگەرىن جاستاردى تاربيەلەۋگە باعىشتاۋمەن بىرگە, كوپتەگەن عىلىمي جۇمىستاردىڭ جولىندا ىزدەنىستە بولدى. “قازاقستان قوعامىن جاڭعىرتۋ جاعدايىندا ساياسي جۇيەنى قالىپتاستىرۋ مەن جەتىلدىرۋ” دەپ اتالاتىن ىرگەلى تاقىرىپتى زەرتتەيتىن عىلىمي ۇيىمدى باسقارعان بولاتىن.
عايرات ساپارعاليەۆ بۇكىل زيالى قاۋىمنىڭ جادىندا, قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا قالاتىن ۇلكەن تۇلعا. قازاق حالقى, قازاقستان مەملەكەتى تۇرعاندا عايرات ساپارعاليەۆ ۇمىتىلماق ەمەس. ويتكەنى, ول ەگەمەن ەلىمىزدىڭ زاڭدىق تۇرعىدان قالىپتاسۋىنا زور ەڭبەك ءسىڭىردى.
عايرەكەڭنىڭ وتباسىنا, ارتىندا قالعان بالالارىنا, نەمەرەلەرىنە كوڭىل بىلدىرە وتىرىپ, اتا جولىن قۋاتىن ۇرپاقتارى بولسىن دەپ تىلەك بىلدىرگىم كەلەدى.
جاتقان جەرىڭ جايلى بولسىن, اياۋلى عايرەكە! الدىڭنان اللا جارىلقاسىن... قوش, باۋىرىم...
سۇلتان سارتاەۆ, اكادەميك.
ۇندەمەي ءجۇرىپ كوپ ءىس ءبىتىردى
ادام ومىردەگى, تاريحتاعى ورنىن, ءرولىن قول جەتكىزگەن اسۋلارمەن ايقىندايتىن بولسا كەرەك. عايرات ساپارعاليەۆتىڭ ءومىر جولىنا وسىنداي تۇرعىدان كوز جۇگىرتەتىن بولساق, ول الماعان اسۋلاردىڭ جانە وتپەگەن بەلەستەردىڭ از ەكەندىگىن اڭعارامىز. سوندىقتان بولار عايرات ساپارعاليەۆ دۇنيەدەن ءوتتى دەگەندى ەستىگەندە جۇرەگىم شىمىرلاپ, حالقىمىز ءبىرتۋار پەرزەنتىنەن ايىرىلعانىن سەزگەندەي بولدىم.
ەكەۋمىزدىڭ جاسىمىزدا ايىرماشىلىق بولعانىمەن, ول اعامىن دەپ اسقاقتامادى. قاي كەزدە دە قۇشاعىن جايا قارسى الىپ, ءازىل-قالجىڭىن ارالاستىرا قىزىقتى اڭگىمەسىن شەرتەتىن. قاتار جۇمىس ىستەگەن كەزىمىزدە ونىڭ جازعاندارىن زەيىن قويا وقىپ, ءبىلىمىنىڭ تەرەڭدىگىنە, دۇنيەتانىمىنىڭ كەڭدىگىنە قايران قالعانمىن. كەيىن ءومىربايانىنا زەر سالىپ قاراعاندا, كەيدە توماعا-تۇيىقتاۋ كورىنەتىن عايرەكەڭنىڭ سوندايلىق كوپ ءىس تىندىرعانىنا ءسۇيسىندىم.
عايرەكەڭدى ۇلكەن عالىم, كەرەمەت پەداگوگ رەتىندە عانا ەمەس, عاجاپ ونەرپاز رەتىندە دە بىلەتىن ەدىم. ادەمى تەمبرلىك داۋىسىمەن كوپتەگەن اريالاردى قۇيقىلجىتا ورىندايتىن. سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جىگىت وسىنداي-اق بولسا كەرەك.
عايرات ساپارعاليەۆتىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا, ءوزى ەڭبەك ەتكەن عىلىمي مەكەمەلەردىڭ وركەندەۋىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور. ونىڭ عالىم, ازامات, قايراتكەر رەتىندەگى اتقارعان ىستەرى ءاردايىم ۇمىتىلمايدى.
عاريفوللا ەسىم, سەناتور, اكادەميك.
سوڭعى تويى ەكەن عوي
...عايرەكەڭ بيىل 23 ماۋسىمدا 80 جىلدىعىن تويلادى. سونى ايتىپ ماعان تەلەفون شالدى. مەن ءىسساپارعا جۇرەتىن بولىپ, تويعا قاتىسا المايتىنىمدى ايتتىم. سوندا عايرەكەڭ اسقان ءبىر سالماقتىقپەن داۋىسىن شيراتىپ: “مەنىڭ 80 جىلدىعىما قاتىسپاساڭ, مەن دە سەنىڭ 80 جىلدىعىڭا قاتىسپايمىن”, دەدى. مەن عايرەكەڭنىڭ مۇنداي تاباناستى تاپقىرلىعىنا ءماز بولىپ ك ۇلىپ, ءوز جەڭىلگەنىمدى مويىنداپ, ساتىپ الىنىپ قويعان بيلەتتى ءوتكىزىپ, اكادەميكتىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان شارالارعا باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىستىم. جاي قاتىسقانىم جوق, ول كىسىنىڭ سۇراۋىمەن سالتاناتتى كەش اساباسى بولدىم.
پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىمەن تاڭەرتەڭ باستالعان مەرەيتوي ءتۇن ورتاسىنا دەيىن جالعاستى. عايرەكەڭ ءوز تويىن ەلىمىزدىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, اعا-ىنىلەرى, ۇستاز-شاكىرتتەرى, تۋعان-تۋىسقاندارى, ۇل-قىزدارى, نەمەرە-شوبەرەلەرى اراسىندا ارقا-جارقا بولىپ, ءماز-مەيرام كۇلكىمەن, ءسان-سالتاناتپەن وتكىزدى.
تويدىڭ ءبىر قىزعان ساتىندە قوناقتاردىڭ قالالىقتاردىڭ ادەتىنشە سۇرانباي بىرتىندەپ “ۇرلانىپ” كەتە باستاعانىن سەزگەن عايرەكەڭ ماعان كەلىپ: “بايقايسىڭ با, اسابا! ماعان ۇقساعان 80-نەن اسقاندار شارشاپ تارقاي باستادى. مەن دە سولارمەن بىرگە ىلەسىپ, بىلدىرمەي كەتىپ قالسام قايتەدى؟!” دەدى. ول كىسىنى قالجىڭداپ تۇر دەپ تۇسىنگەن مەن: “عايرەكە, بۇل ءسىزدىڭ تويىڭىز. ءوز تويىڭىزدان ءوزىڭىز شىنىمەن “تىعىلىپ” كەتىپ قالىپ جۇرمەڭىز”, – دەپ ك ۇلىپ جاۋاپ بەردىم.
عايرەكەڭنىڭ وسى 80 جىلدىق مەرەيتويى ماعان ونىڭ بار ءومىرىنىڭ ءارى سيمۆولى ءارى جەمىسى بولىپ ەلەستەيدى.
حالقىنىڭ اراسىندا, حالقىمەن بىرگە, حالىقتان اجىراماي بار ءومىرىن “ ۇلى توي” ەتىپ وتكىزدى ول كىسى. جانە ەشكىمگە سالماعىن سالماي, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اتتان تۇسپەي – ايگىلى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە زاڭ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, اقىل-ويىنىڭ كەمەل شاعىندا ايتارىن ايتىپ, جازارىن جازىپ ءجۇرىپ, ەشكىمنەن ەشتەڭە دامەتپەي, ءوز ءومىرى – ءوز تويىنىڭ ەڭ قىزعان شاعىندا ەشكىمگە بىلدىرمەي ءتاڭىردىڭ قالاۋىمەن ءوز ءومىرى – ءوز تويىنان جۇمىسباستى بولىپ ءجۇرىپ, كەتتى دە قالدى.
جاقسى كىسى ەدى – جاقسىلىعى الدىنان شىققاي...
اللادان تۇسكەن ايات بار: “جاقسى ادام ومىردەن وزسا, پەرىشتەلەر ونى قارسى الىپ, “كىر جانناتقا جاقسى ىستەرىڭ ءۇشىن” دەيدى ەكەن”. وسى اياتتىڭ شىندىعى عايرەكەڭدى الدىنان توسقاي.
زايلاعي كەنجاليەۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى.
ۇستاز تۋرالى ءسوز
ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ عۇلاما زاڭگەرى, ەرەكشە دارىندى قۇقىقتانۋشىسى عايرات ساپارعالي ۇلى ساپارعاليەۆ دۇنيەدەن وزدى. قازاقستاندىق زاڭتانۋ عىلىمىندا, قازاقستاندىق زاڭ بىلىمىندە, ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق-ساياسي جۇيەسىندە وشپەس ءارى تەرەڭ ءىز قالدىرىپ, ومىرمەن قوشتاستى.
قادىرمەندى اعامىزدىڭ كوز جۇمعانىنا سەنە الماي وتىرمىن, مەيىربان ءجۇزدى, ادامگەرشىلىگى مول, ىلعي كوڭىلدى جۇرەتىن, ارىپتەسىنە, كەز كەلگەن ادام بالاسىنا جاقسىلىق, ساتتىلىك, تابىس تىلەپ جۇرەتىن اسىل اعادان قالاي ايىرىلعىڭ كەلسىن...
سەنگىم كەلمەيدى دەيتىنىم – كۇنى كەشە عانا ەقىۇ توراعاسىنىڭ جەكە وكىلى رەتىندە رەفەرەندۋمنىڭ بارىسىن بايقاۋ ءۇشىن بىشكەكتەن عايرات ساپارعالي ۇلىنا الماتىعا تەلەفون شالعانىمدا, داۋىسى سەرگەك, شيراق, ەل ىسىنەن جان-جاقتى حاباردار ەكەنىن ءبىلىپ, اماندىق, ساۋلىق تىلەگەن ەدىم, ەشتەڭە دە ونىڭ كەنەتتەن دۇنيەدەن وزارىن ماعان سەزدىرمەپ ەدى. ول قىرعىزستانداعى جاعدايعا ەرەكشە الاڭ كوڭىلمەن قاراپ, مەنىڭ ساق بولۋىمدى, وزىمە اباي بولۋىمدى ءوتىنگەن ەدى. ال ءوزىن سۇم اجالدان ساقتاي المادى. بۇل – وتە اۋىر قايعى.
عايرات اعا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ناعىز اكادەميگى بولدى. ونىڭ ءاربىر عىلىمي ماقالاسى, ءاربىر مونوگرافياسى, ءاربىر وقۋلىعى – ەڭ ۇزدىك تۋىندى, عىلىم مەن شىعارماشىلىقتىڭ قوسپاسى, ونىڭ ءار ءسوزدى, ءار فرازانى, ءار جاعدايدى قالت جىبەرمەي, وي تىزبەگىنەن وتكىزىپ, تەرەڭ تالداپ قاراۋىنىڭ ناتيجەسى. مىنە, وسى باي مۇرانى مىنا جەردىڭ بەتىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بىزدەرگە امانات ەتىپ قالدىردى: ەگەر بۇرىن ءبىز ونىڭ كىتاپتارىن قىزىعا وقىساق, ەندى ولاردى قىزىعىپ قانا ەمەس, ونىڭ رۋحىن قاستەرلەي وتىرىپ وقيتىن ءارى بىرنەشە قايتالاپ وقيتىن بولامىز.
ەكەۋمىزدىڭ تۇركيادا بولعان عىلىمي سيمپوزيۋمعا بىرلەسىپ بارعان ساپارىمىز ەسىمە تۇسەدى, سول كەزدە ونىڭ وسى عىلىمي فورۋمعا ءتۇرلى ەلدەردەن جينالعان عالىم ءارىپتەستەرىمىزبەن شەبەر, وتە سىپايى, بەدەرلى ءارى اسا جىلىلىقپەن پىكىرسايىسقا قاتىسقانى قازاق عىلىمىنىڭ بيىك دەڭگەيىن كورسەتكەن ەدى.
ال ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنىڭ تۇجىرىمدارىن ءوزىنىڭ قانداي ۇلكەن زياتكەرلىك قالاۋىمەن, جاس تاۋەلسىز ەلى الدىنداعى تەرەڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە وتىرىپ, وتە مۇقيات ەكشەلەپ, شىڭداپ, جەتىلدىرگەنىن ايتساڭىزشى! ول پرەزيدەنتتىك-كونستيتۋتسيالىق ىستەرگە, مەملەكەتتىك ءىستەرگە, ەلىنىڭ, حالقىنىڭ تاۋەلسىز, ەگەمەن مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا ءوزىنىڭ دە ۇلەسى بار ەكەنىن ارقاشان ماقتان ەتىپ وتىراتىن.
عايرات اعانىڭ ءوز جارىنا قانداي نازىكتىكپەن, قامقورلىقپەن قارايتىنىن كورۋدىڭ ءوزى كوڭىل سۇيسىندىرەر ەدى – ولاردىڭ قارىم-قاتىناستارى ونىڭ بۇكىل عۇمىر بويى ەر ازامات پەن ايەل جانىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ەتالونى بولىپ ەدى.
قوش بول, ۇستاز! ءسىز ءبىز ءۇشىن عىلىمي رۋحتىڭ شىنايى اقسۇيەگى بولدىڭىز ءارى ءبىزدىڭ جادىمىزدا وسى بەينەدە ماڭگى-باقي ساقتالىپ قالا بەرەسىز. ءوز زيالىلىعىڭىز بەن اسەم جان دۇنيەڭىزدىڭ اسىل قازىناسىن ءسىز بىزگە اياماي ۇلەستىرىپ ءجۇردىڭىز. ءبىز ارقاشان دا سىزدەن تاعىلىم, ۇلگى الۋعا تىرىستىق, سىزدەي بولماساق تا, سىزگە ۇقساپ باقتىق. ءسىزدىڭ اقىلىڭىز بەن جاقسى ءىستەرىڭىز وزىڭىزگە دەگەن ريزاشىلىعى مول ءىزباسارلارىڭىزدىڭ ەستەرىندە ءاردايىم ساقتالادى.
مارات سارسەمباەۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى.