تەرىنىڭ قاتەرلى وسىندىلەرىنەن اباي بولىڭىز

قازاقستاندا تەرىنىڭ قاتەرلى وسىندىلەرىنە شالدىعۋ دەرتىنىڭ اسقىنىپ تۇرعانىن دارىگەرلەر كەيىنگى كەزدە ىستىق جاقتا دەمالۋدىڭ سانگە اينالىپ بارا جاتقانىمەن تۇسىندىرەدى. جازعى ماۋسىم دەمالىستارىنىڭ قارساڭىندا قازاقستاندىق ونكولوگيا جانە دەرماتولوگيا سالالارىنىڭ جەتەكشى ماماندارى تەرىدە پايدا بولاتىن قاتەرلى دەرتتىڭ الدىن الۋ تۋرالى دابىل قاعىپ وتىر.

بۇكىل الەم بويىنشا مامىر ايىندا مەلانومامەن كۇرەس كۇنى اتاپ ءوتىلىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى استانا جانە الماتى قالالارىندا تەرىنىڭ قاتەرلى اۋرۋىن ەمدەۋ جانە الدىن الۋ تۋرالى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار ءوتتى.

ەرتە دياگنوز قويۋ جانە ەمدەۋ ادىستەرىنىڭ ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ وتىرىلۋىنا جانە ەمدەلۋشىلەردىڭ امان قالۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ ارتۋىنا قاراماستان, دۇنيەجۇزىندە بۇل اۋرۋدان جىل سايىن شامامەن 55 000 ادام كوز جۇماتىن كورىنەدى. بۇل دەرتكە شالدىققاندار دەڭگەيى بويىنشا اۆستراليا مەن جاڭا زەلانديا كوش باستاپ كەلەدى. مەلانوما دەرتىنە شالدىعۋ دۇنيەجۇزىندە تەز تارالۋدا. مەلانوما تەرى ىسىگىنىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ نەبارى 4 – 10%-ىن قۇراعانىمەن, ونىڭ ءولىم-ءجىتىم دارەجەسى جوعارى بولىپ تابىلادى.

قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا مەلانوما دەرتىنە شالدىعۋ بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. 2013 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا, قازاقستاندا مەلانوما دەرتىنىڭ ايتارلىقتاي جوعارى كورسەتكىشتەرى الماتىدا, شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, قاراعاندى جانە پاۆلودار وبلىس­تارىندا تىركەلگەن. جىل سايىن قازاقستاندا مەلانومادان 150 ادام كوز جۇمادى ەكەن.

2012 جىلى 286 ەمدەلۋشىگە مەلانوما دياگ­نوزى قويىلعان, 2013 جىلى دەرتكە شال­دىققاندار سانى 326-عا دەيىن ارتقان, 2014 جىلى ەمدەلۋشىلەر سانى 340 ادامدى قۇراعان.

– اۋرۋدى ەرتە دياگنوستيكالاۋدىڭ جانە ەمدەۋدىڭ ءتۇرلى ادىستەرى جىل ساناپ ارتىپ, جەتىلدىرىلىپ كەلە جاتقاندىقتان, ناۋقاس­تاردى ەمدەۋ مۇمكىندىگى ارتىپ وتىرسا دا, تۇرعىنداردى اقپاراتتاندىرۋ جانە ساقتاندىرۋ دەڭگەيى تومەن بولىپ تۇر, – دەپ كورسەتتى استانا قالاسى ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مۇحتار تولەۋتاەۆ.

– تەرىدە پايدا بولاتىن قاتەرلى ءوسىندى­لەرمەن كۇرەسۋ تەك قانا مەديتسينا قاراستى­راتىن ماسەلە ەمەس, ول – اۋقىمدى ىقپالدى تالاپ ەتەتىن تۇيتكىل. سوندىقتان دا, مەملەكەتتىك ينستيتۋت, كاسىبي تاۋەلسىز اسسوتسياتسيالار جانە بيزنەس سياقتى ءۇش جاقتىڭ بىرلەسىپ كۇش جۇمىلدىرۋى – ارنايى ماماندار دايىنداپ, تۇرعىندار اراسىندا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى اقپارات تاراتۋدا تاپتىرمايتىن شەشىم بولماق.

رەسپۋبليكادا ونكولوگيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەسكە ۇلكەن كوڭىل بولىنگەن, قاتەرلى ىسىك­تەردى ەرتە كەزەڭدەرىندە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار سكرينينگتەردى قوسقاندا, ارناۋلى باعدارلامالار جۇمىس ىستەيدى. قازاقستاندا جانە بۇكىل دۇنيەجۇزىندە تەرى مەلانوماسىن انىقتاۋ بويىنشا ارناۋلى سكرينينگتىك باعدارلامالار جوق. ەرتە دياگنوز قويۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءادىسى تەرى قاباتتارىن ۇنەمى تەكسەرۋدەن وتكىزۋ بولىپ قالادى.

سونداي-اق, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ باس دەرماتو­ۆەنەرولوگى, «قازاقستان دەرماتوۆەنەرو­لوگ­تارى مەن دەرماتوكوسمەتولوگتارى اسسوتسيا­تسياسىنىڭ» پرەزيدەنتى گۇلنار باتپەنوۆا:

– ونكولوگقا ۋاقتىلى قارالىپ, اۋرۋدى مۇقيات ەمدەگەن جاعدايدا تەرىدە پايدا بولاتىن قاتەرلى وسىندىلەرگە شالدىققان ناۋقاس­تاردىڭ 95%-ىن تولىقتاي ەمدەۋگە بولادى. وسى جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەڭ ماڭىز­دىسى – اۋرۋدى ەرتە اڭعارىپ, تەرىدەگى قاتەر­سىز اۋرۋ­لاردىڭ الدىن الىپ, قاتەرلى وسىندىلەرگە جول بەرمەۋ ەكەنىن تۇسىنگەن ابزال, – دەيدى.

مەلانومانىڭ دامۋىن قوزدىراتىن باستى فاكتور – ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەردىڭ ۇزاق اسەرى. ايتپاقشى, كۇن ساۋلەسىنىڭ ءومىر بويعى اسەرى جينالىپ, قوسىلا بەرەتىنىن ۇمىتپاعان دا ءجون. سونىمەن قاتار, مەلانومانىڭ دامۋىندا پيگمەنتتىك داق جاراقاتتارىنىڭ اسەرى ۇلكەن, اتاپ ايتقاندا, بۇل جەردە اڭگىمە كيىمنىڭ, اياق كيىمنىڭ قاجاۋى, كەسىپ العان جارالار تۋرالى بولىپ وتىر.

ەگەر تاۋەكەل توپتارى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ولارعا تەرىسى كۇنگە تەز كۇيەتىن اققۇبا تەرىلى, سەكپىلى جانە مەڭدەرى بار ادامدار جاتادى. كوبىنەسە كۇن ساۋلەسىنىڭ اسەرى, اسىرەسە, دەمالىس ۋاقىتتارىندا, مەلانوما دەرتىنە شالدىعۋ تاۋەكەلىن ارتتىرادى. سونىمەن قاتار, جوعارى قاتەر فاكتورلارىنا بالالىق جانە ءجاسوسپىرىم شاقتاعى كۇنگە كۇيۋ جانە جاقىن تۋىستاردىڭ اراسىندا مەلانوما دەرتىنە شالدىعۋ جاعدايلارى جاتادى.

بۇل قاۋىپتى دەرت توڭىرەگىندە ءسوز العان دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جوعارى مەكتەبىنىڭ ونكولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ونكولوگيا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى نۇرلان بالتابەكوۆ:

– مەلانومانى نەعۇرلىم ەرتە اڭعارسا, سولعۇرلىم ونى ەمدەۋ جەڭىلگە تيەدى. قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەم بويىنشا تارگەتتى پرەپاراتتان بارىنشا كومەك الا الاتىن ناۋقاستاردى ايقىندايتىن مامانداندىرىلعان مەديتسينانى دامىتۋ قارقىندى تۇردە قولعا الىنىپ وتىر, – دەپ اتاپ ءوتتى. – اۋرۋدىڭ دامۋ ساتىسىنا قاراي ونى ەمدەۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى پايدالانىلادى. ولاردىڭ قاتارىنا حيرۋرگيا, ساۋلە تەراپياسى, حيميوتەراپيا, يممۋنوتەراپيانى جاتقىزۋعا بولادى. بۇكىل الەم بويىنشا ەڭ ءتيىمدى ەمدەۋ ءتاسىلى بولىپ سانالاتىن تارگەتتى تەراپيا بۇگىنگى تاڭدا قازاقستانعا دا ەنگىزىلە باستادى.

تەرىنىڭ قاتەرلى وسكىندەرىنە قارسى كۇرەس ماسەلەلەرىنىڭ شەشىمى تەك قانا مەديتسينالىق مىندەت بولىپ سانالمايدى, ول كەڭ اۋقىمدى تۇرعىدان قاراۋدى قاجەت ەتەدى. سول سەبەپتى, ءۇش تاراپتىڭ – مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ, تاۋەلسىز كاسىبي قاۋىمداستىقتار مەن بيزنەستىڭ كۇشتەرىن بىرىكتىرۋ استانا جانە الماتى قالالارىندا مەلانوماعا قارسى كۇرەس كۇندەرىندە وقىتۋ سەمينارلارىن وتكىزۋدە اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.

– ءبىزدىڭ كومپانيامىز ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىمەن سەرىكتەستىكتە جانە تاۋەلسىز كاسىبي قاۋىمداستىقتارمەن بىرلەسە وتىرىپ, تۇرعىنداردىڭ, كوسمەتولوگ جانە دەرماتولوگ دارىگەرلەردىڭ اراسىندا مەلانوماعا قارسى كۇرەسكە ارنالعان وقۋ-اعارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك بورىشى دەپ سانايدى, – دەپ اتاپ ءوتتى «روش قازاقستان» باس ديرەكتورى گەورگي راميشۆيلي. – مامانداردى زاماناۋي دياگنوستيكا ادىستەرىنە وقىتۋ – ادام ءومىرىن ۇزارتۋ جانە ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ بويىنشا مىندەتتەردى ورىنداۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. مەلانوما قاس-قاعىمدا دامۋىمەن ەرەكشەلەنەدى, سوندىقتان, دۇرىس ءارى زاماناۋي دياگنوستيكا ادامداردىڭ ءومىرىن قۇتقارۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى.

قوعامنىڭ كەڭ اۋقىمىن اۋرۋ تۋرالى, ونىڭ الدىن الۋ, قورعانىس شارالارى تۋرا­لى حاباردار بولۋىن ارتتىرۋ ءۇشىن كونفە­رەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازاقستاندا مەلا­نوماعا قارسى كۇرەس كۇنىن جانە تۇرعىن­دار­دىڭ اراسىندا اۋرۋدىڭ جۇيەلى دياگنوستي­كا­سىنا باعىتتالعان اكتسيالاردى جىل سايىن وتكىزۋ قاجەتتىگىن قۇپتاۋ ءۇشىن قارار قابىل­­دادى. وسى شارالار اياسىندا, سونىمەن قاتار, ءدارى­­گەرلەردى دايارلاۋدى جانە ولاردىڭ وسى اۋرۋ­دى انىق­تاۋىنا جانە ەمدەۋىنە باعىت­­تالعان بىلىك­تىلىكتەرىن جەتىلدىرۋدى جالعاستىرۋ قاجەت.

مەلانومانى قالاي انىقتاۋعا بولادى؟ العاش رەت مەلانومانى 1806 جىلى ستەتوسكوپتى ويلاپ شىعارعان بەلگىلى فرانتسۋز عالىمى لاەننەك جەكە اۋرۋ رەتىندە ءبولىپ قاراستىرعان. لاەننەك قارا ىسىك دەپ اتاعان اۋرۋ­دىڭ بىرنەشە جاعدايىن سيپاتتاعان جانە «les melanoses» تەرمينىن (گرەك تىلىنەن melas, «قارا» دەگەندى بىلدىرەدى) ەنگىزگەن. بۇگىنگى كۇنى مەلانوما – كوبىنەسە تەرىدە, سيرەگىرەك كوزدىڭ تور قابىعىندا, شىرىشتى قاباتىندا تارالاتىن قاتەرلى ىسىك. قاتەرسىز مەلانومالار بولمايدى, ولاردىڭ بارلىعى قاتەرلى. بۇل – كەز كەلگەن جاس­تا پايدا بولاتىن اۋرۋ. دەگەنمەن, ول اعا بۋىن وكىلدەرىندە, 40-50 جاس ارالىعىندا جيىرەك كەزدەسەدى. مەلانوما «ونكولوگيا سۇلۋى» دەگەن قاسىرەتتى اتاۋعا دا يە. ادەمى كەلگەن قارا مەڭ اققۇبا تەرىدە اشەكەي سياقتى كورىنەدى. شىن مانىسىندە, مەڭ قويۋ بولعان سايىن, ونىڭ مەلانوما قاۋىپتىلىگى سولعۇرلىم جوعارى. تەرىنىڭ بەتىنە شىعاتىن اسا قارا پيگمەنتتىك داقتاردان ساقتانۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, ەگەر مەڭنىڭ نەمەسە پيگمەنتتىك داقتاردىڭ سانى ارتسا, نە بولماسا ءپىشىنىن وزگەرتىپ, ۇلكەيسە, ساق بولعان ءجون. مەلانومانىڭ قاتەرلىلىگى ونىڭ تەز كۇشەيىپ, بولجانبايتىندىعىندا.

مەلانومانىڭ الدىن الۋ شارالارى قان­داي؟ مەلانوما ءورشۋىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا مەديكتەر كەلەسى كەڭەستەر بەرەدى: ساعات 11-دەن 15-كە دەيىنگى ارالىقتا تۋرا كۇن ساۋلەسىنىڭ تۇسۋىنەن ساقتانىڭىز, تەرىنى تولى­عىمەن جاۋىپ تۇراتىن جەڭىل كيىم كيى­ڭىز, جيەگى جالپاق نەمەسە كۇنقاعارى بار باس كيىم كيىڭىز, كەڭ اۋقىمدا اسەر ەتەتىن جانە كوەففيتسيەنتى SPF > 15 بولاتىن كۇننەن قورعايتىن كرەمدەر پاي­دالانىڭىز, سولياريگە بارماڭىز, وقتىن-وقتىن تەرى قاباتىن ءوز بەتىڭىزبەن تەكسەرىپ قاراپ قويىڭىز, كۇمان تۋدىراتىن جاعدايلار بايقاساڭىز, دارىگەرگە كورىنگەن ءجون. تەرى مەلا­نوماسى دياگنوزىن تەك قانا دارىگەر قويا الادى.

راۋشان تاۋىرحانقىزى, جۋرناليست.

استانا.