پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆپەن اڭگىمە
– باقىتجان ءابدىر ۇلى, وزىڭىزگە جاقسى بەلگىلى بيىلعى جىلدان باستاپ “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىنىڭ اياسىندا ەلىمىز يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جەدەل دامۋ بەسجىلدىعىن باستاپ كەتتى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان وسى باعىتقا ساي مەملەكەتتىك باعدارلاما دا بەكىتىلدى. سوندىقتان تاقىرىبىمىزدىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, اڭگىمەمىزدى يندۋستريالىق دامۋ باعىتىنىڭ ءبىزدىڭ وڭىردەگى الەۋەتتى جوبالارىنان باستاساق.
– جالپى, ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىنىڭ ءوسۋ دەڭگەيىن ەلىمىزدىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرىنە قوسقان ۇلەسى ارقىلى دا باعامداۋعا بولادى. بيىلعى جىلدىڭ التى ايى ىشىندە وبلىستاعى ونەركاسىپ ورىندارى جالپى قۇنى 401,6 ملرد. تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن ءوندىردى.
ەندىگى باستى ماقسات – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى بيىلعى جولداۋىنان باستاۋ العان ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ەلدى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن لايىقتى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ.
ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدىڭ جارقىن جولىنا ءتۇسۋدىڭ كىلتى بولىپ تابىلاتىن ەلدى دامۋعا باستايتىن وسىنداي سەرپىندى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە, ارينە, الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى دەگەن ەلۋ ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋ مۇمكىندىگىمىز بار. كەلەر ونجىلدىقتاعى اسقارالى اسۋلاردىڭ كورىگىنە اينالعان سەرپىندى جوبالاردىڭ الدى قازىر ىسكە قوسىلىپ, حالىق يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس جاساي باستادى. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن 144 جوبا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلدى.
ولاردىڭ قاتارىنا ءبىزدىڭ وبلىستان 2014 جىلعا دەيىن قۇنى 722,2 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 42 يننوۆاتسيالىق جوبا كىرەدى. بيىلعى جىلى 26 جوبا ىسكە قوسىلادى, ونىڭ 12-ءسى وسى وتكەن جارتىجىلدىقتا ءوز جۇمىستارىن باستاپ كەتتى.
اتاپ وتەتىن بولساق, اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىندا شيكىزاتتى وڭدەۋگە باعىتتالعان اگلومەراتسيالىق فابريكا مەن جوعارى ماركالى بولات جانە مۇناي قۇبىرلارىن شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن “KSP Steel” جشس ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىنا جاڭا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
وبلىس ورتالىعىندا “كاۋستيك” اكتسيونەرلىك قوعامىنداعى حلور جانە كاۋستيكالىق سودانى مەمبراندىق ادىسپەن شىعاراتىن ءوندىرىس زاۋىتى اياقتالۋدا. سونداي-اق, “رومات” فارماتسەۆتيكالىق كومپانياسى بازاسىندا فارماتسەۆتيكالىق جانە مەديتسينالىق ءدارى-دارمەكتەردى جاسايتىن زاۋىتتاردى سالۋ سياقتى جوبالار كۇن تارتىبىندە تۇر.
قايسىسى بولماسىن حالىق يگىلىگى ءۇشىن, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا وندىرىستەر رەتىندە ومىرگە كەلەدى. ال بۇل جوبالاردىڭ كوشباسشىسى قاتارىندا “قازاقمىس” كورپوراتسياسى قولعا الاتىن ەكىباستۇز وڭىرىنە قاراستى جەردەگى “بوزشاكول” تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ. وسى ارقىلى ءوندىرىستى وڭىردەگى ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالاسىن وركەندەتۋگە, ءارى وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسادى دەپ وتىرمىز.
بۇل جەردەگى كەنىشتەن مىس قوسپاسىمەن قاتار التىن دا وندىرەدى. ال جالپى, بۇل كومبينات جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ەكىباستۇز گرەس-1 ستانساسىنىڭ قۋاتى مەن شىدەرتى سۋ قويماسىنىڭ قورى پايدالانىلادى. كورپوراتسيا وسى جەردەگى كەن كوزىن اشىپ, كەن-بايىتۋ كومبيناتىن سالۋعا 225 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قارجى جۇمسايدى.
جوسپار بويىنشا قۇرىلىس بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا باستالىپ, 2014 جىلى اياقتالادى. قۇرىلىس جۇمىستارىنا ەكىباستۇز, اقسۋ, پاۆلودار قالالارىنان جانە سول ماڭايداعى اۋدان ورتالىقتارى مەن اۋىلداردان 4 مىڭداي جۇمىس قولى تارتىلادى. قۇرىلىس بىتكەن سوڭ 1500 ادام جۇمىس جاسايدى.
– ەكىباستۇز گرەس-1 ستانساسىن كەڭەيتۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى دا وسى كارتاعا ەندى. ال ەندى كوپتەن بەرى جوعارى دەڭگەيدە ءسوز بولىپ جۇرگەن ەكىباستۇز گرەس 2-ءنىڭ №3 ەنەرگيا بلوگىنىڭ قۇرىلىسى قاشان باستالادى؟
– بۇل قۇرىلىس جوباسى بويىنشا قازىرگى كۇندەرى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلدى دەۋگە بولادى. ال جالپى ماسەلەنىڭ ءمانىسى بىلاي: ەكىباستۇز گرەس-2 ەلەكتر ستانساسىنىڭ تەڭبە-تەڭ اكتسيونەرلەرى – ءوزىمىزدىڭ وتاندىق “سامۇرىق-قازىنا” مەن رەسەيلىك “ينتەر راو ەەس” كومپانياسى بولىپ تابىلادى.
گرەس-2 ستانساسىنىڭ №3 ەنەرگيا بلوگىنىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا رەسەيدىڭ “ۆنەشەكونومبانكى” 800 ملن. دوللار قارجى بولۋگە كەلىستى. بۇل جونىندە جۋىردا عانا وتكەن قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ەكى جاقتى كەزدەسۋدە – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پەن دميتري اناتولەۆيچ مەدۆەدەۆتىڭ قاتىسۋلارىمەن كومپانيالار اراسىندا كرەديتتىك كەلىسىم-شارتقا قول قويىلدى.
قۇرىلىسى اياقتالىپ, جاڭا ەنەرگوبلوك ىسكە قوسىلعان كۇنى, ستانسانىڭ قۋاتى 500 مۆت-قا ەسەلەپ ارتادى. ءسويتىپ, بارلىعى 1500 مۆت بولاتىن ەكىباستۇزدان تارايتىن ەلەكتر قۋاتى ءوز ەلىمىزگە جانە رەسەيدىڭ ءبىراز وڭىرلەرىنە تاسىمالدانادى.
ەكىباستۇزداعى گرەس-1 ستانساسىنداعى №2 جانە №8 ەنەرگيا بلوكتاردىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 53,4 ملرد. تەڭگە بولادى. جوبانى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى 2014 جىل.
جوعارىدا اتالعان 12 جوبانىڭ 3-ءى ەكىباستۇزدا ىسكە قوسىلدى. ولاردىڭ ءبىرى – “ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ “ۆوستوچنىي” رازرەزىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى كومىر وندىرەتىن كەشەنى. بۇل تەحنولوگيا كومىر ءوندىرۋ قارقىنىن جىلىنا ون ميلليون تەكشە مەترگە ارتتىرادى.
ەكىنشىسى – “ەنەرگيا كاپيتال-1” كاسىپورنى. ياعني, ءوندىرىس تاۋلىگىنە 30 مىڭ توننا نان-توقاش ونىمدەرىن پىسىرەتىن جانە وسى جەردەگى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە ساي قالانى جانە ونىڭ اۋماعىنا قاراستى اۋىلدىق ايماقتاردى بىردەي قامتاماسىز ەتە الادى.
سونداي-اق, جۋىردا عانا ەلباسىمەن بولعان تەلەكوپىر اياسىندا كەنشىلەر قالاسىندا “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرا, قازاقستان دامۋ بانكىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن, “قازاقستان ۆاگون قۇراستىرۋ كومپانياسى” جشس نەگىزىندەگى جۇك تاسىمالدايتىن ۆاگون شىعاراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلدى.
بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 100 ۆاگون شىعارىلسا, 2012 جىلعا قاراي كاسىپورىن جىلىنا جوبالىق قۋاتتىلىعى 2500 جۇك ۆاگوندارىن جاسايتىن بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا 80 كىسى جۇمىسقا تارتىلسا, كەلەشەكتە 200 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
جالپى, اتالمىش جوبالاردىڭ بارلىعى ىسكە قوسىلعاندا ۋاقىتشا 12 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلىپ, سونىڭ 8 مىڭ جۇمىس ورنى تۇراقتى كۇيىندە ساقتالاتىن بولادى. بىزگە ءبىلىمدى, جاڭا تەحنولوگيالارمەن جۇمىس جاساي الاتىن ماماندار قاجەت.
– ماۋسىم ايىندا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن ەڭ ءىرى جوبا – “قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ەكىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلدى...
– ارينە, بۇل زاۋىتتىڭ ءبىزدىڭ ءوڭىر, جالپى ەلىمىز ءۇشىن ورنى بولەك. مەملەكەت باسشىسى ءوزى قازىعىن قاعىپ, بۇدان كەيىن, 2007 جىلى جەلتوقسان ايىندا وبلىسقا ارنايى ساپارمەن كەلىپ, زاۋىتتىڭ العاشقى كەزەگىن ىسكە قوستى.
كۇنى كەشە عانا تىكەلەي ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن وسى زاۋىتتىڭ ەكىنشى كەزەگى دە ىسكە قوسىلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى زاۋىتتىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىندە: “مۇنداي مەتاللۋرگيا زاۋىتىن بۇرىنعى كەڭەستىك كەزەڭدە دە, ەۋروپانىڭ كەڭىستىگىندە دە ەشكىم سالعان جوق. تەك قانا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سالىنىپ وتىر” دەپ اتاپ ءوتتى. بۇل دەگەنىمىز – ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ جەمىسى.
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي, باستاپقى ءاليۋمينيدى شىعارىپ قانا قويماي, ونى ءارى قاراي وڭدەۋگە, ودان ءونىم شىعارۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وبلىس ورتالىعىنداعى وراما سىمدار جاسايتىن “كازەنەرگوكابەل” سەرىكتەستىگى ەندى 15 مىڭ توننا باستاپقى ءاليۋمينيدى وڭدەپ, جاڭادان قوسىمشا ءونىم – كاتانكالار جاسايدى. بۇل دا قولعا الىپ وتىرعان جاڭا جوبالاردىڭ ءبىرى. سەرىكتەستىك شىعارعان ونىمدەرىن ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە, رەسەيگە وتكىزە الادى.
الەۋمەتتىك سالالاردى دامىتۋعا دا قازاقستان اليۋميني زاۋىتى زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ مەتاللۋرگتەر 240 كىشكەنتاي بۇلدىرشىنگە ۇلكەن سىيلىق جاسادى. اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ باستاماسىمەن وبلىس ورتالىعىندا جاڭادان جارقىرعان بالاباقشا بوي كوتەردى. سول كۇنى بالاباقشا بوبەكتەرىمەن قاتار ولاردىڭ اتا-انالارى, زاۋىت جۇمىسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى دە قۋاندى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭىرىمىزگە كەلگەن جۇمىس ساپارى بارىسىندا وسى بالاباقشاعا ارنايى اتباسىن بۇرىپ, بالاباقشا احۋالىمەن تانىستى.
– وڭىرلىك جوبالارعا ساتتىلىك بولسىن. ال ەندى “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بيىل دا جالعاسىن تابادى دەپ جاتىرمىز. بىلتىرعى جىلعى ناتيجەلەرى قانداي بولدى؟
– بيىلعى جولداۋدا “الدا تۇرعان ونجىلدىقتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى – قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ ءومىر ساپاسى مەن دەڭگەيىن جاقسارتۋ, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق پەن قورعالۋدى نىعايتۋ” – دەپ, ەلدىڭ الداعى ونجىلدىققا دامۋ ستراتەگياسىن ايقىنداپ بەردى. قازىر ەندى “جول كارتاسى” دەگەندى بىلمەيتىن ادام جوق. داعدارىس ۋاقىتىندا دەر كەزىندە ول كومەككە كەلدى. وسى باعدارلامانىڭ ماقساتى – جۇمىس ورىندارىن جوعالتپاۋ, قايتادان جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ بولدى. وتكەن جىلى وبلىسقا “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە 8,9 ملرد. تەڭگە بۇرىن قاراجات جەتپەي ءجۇرگەن سالالارعا ءبولىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە بىلتىر جالپى 522 نىسانعا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وبلىس بويىنشا 256 مەكتەپ پەن بالاباقشا, 76 اۋرۋحانا مەن ەمحانا, 116 شاقىرىم جول جوندەلدى, كوپتەگەن سكۆەرلەر مەن باقتار كوركەيتىلدى. بۇدان باسقا تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعىنا قاراستى وبلىس ورتالىعىندا قالاعا سۋ بەرەتىن نەگىزگى قۇبىر جۇيەسىنىڭ كاناليزاتسيالىق كوللەكتورىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 50 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى, ولاردىڭ سۋ جىبەرۋ مۇمكىندىگى ۇلعايتىلدى, قالانىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتى جۇمىسى قامتاماسىز ەتىلدى. “جول كارتاسىن” ىسكە اسىرۋ بارىسىندا وبلىس بويىنشا 24 مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. وسىنىڭ ءبارى داعدارىس كەزىندە ادامداردىڭ مورالدىق-پسيحولوگيالىق كوڭىلىنە وڭ اسەر ەتتى.
بيىلعى جىلى وبلىستا “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان قاراجات ەسەبىنەن 167 نىسانعا جوندەۋ جۇرگىزۋ جوسپارلاندى. ونىڭ ىشىندە: تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەن جاڭعىرتۋعا – 31, جول جوندەۋ جۇمىستارى بويىنشا – 55, مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار مەن باسقا دا الەۋمەتتىك نىسانداردى جوندەۋگە – 72 جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ بويىنشا 9 نىسان قالپىنا كەلتىرىلەدى. بۇگىنگى كۇنى 7 نىساننىڭ جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى.
جالپى, بيىلعى جىلعا جول كارتاسى بويىنشا 6137 جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانسا, قازىرگى كۇنى 6154 جۇمىس ورنى قۇرىلدى. بۇل كورسەتكىش جوسپارلانعان مەجەدەن اسىپ وتىر.
– ءوزىڭىز وبلىسقا اكىم بولىپ كەلگەن كەزدە توقتاپ تۇرعان قۇرىلىستاردى اياقتاۋعا بارىنشا ۇلەس قوستىڭىز. قۇرىلىس دەمەكشى, ەرتىس اۋدانى, يسا بايزاقوۆ اۋىلىنداعى جاڭا مەكتەپ بيىل پايدالانۋعا بەرىلە مە؟
– بەرىلەدى. قازىر ول اۋىلدا مەكتەپ قۇرىلىسى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. اتاقتى يسا اقىن اتامىز تۋعان اۋىل. اۋدان ورتالىعىنان دا ونشا الىس ەمەس. بۇل جەردە 150 وقۋشىعا ارناپ مەكتەپ سالىنۋدا. بيۋدجەت قاراجاتىنان 316 ميلليون تەڭگە اقشا ءبولىندى. وقۋشىلار كۇتىپ تۇرمايدى عوي, سوندىقتان بيىلعى جىلدان قالدىرماي قۇرىلىستى بىتىرەمىز دەگەن ويىمىز بار. سول سياقتى اۋىلداعى جاعدايعا ۇقساس وبلىس ورتالىعىنداعى №16 جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپ بىلتىر اپاتتى جاعدايدا دەپ تانىلىپ, بيىل جاڭادان مەكتەپ قۇرىلىسىن باستايمىز.
شىنىندا دا, وسىدان ەكى جىل بۇرىن وبلىسقا باسشىلىق قىزمەتكە كەلگەنىمدە, الدىمنان شىققان ماسەلە – قۇرىلىسى تۇرالاپ قالعان نىساندار ەدى. وبلىس پەن اۋدان ورتالىقتارىندا جارتىلاي بىتكەن قۇرىلىستار قارسى الدى.
جاۋاپسىز مەردىگەرلەر كاچير اۋدانىنىڭ ورتالىعى تەرەڭكول اۋىلىنداعى 420 ورىندىق مەكتەپتىڭ, اقسۋ قالاسىنداعى 1200 بالاعا ارنالعان مەكتەپتىڭ قۇرىلىستارىن, وبلىس ورتالىعىنداعى ءۇش تۇرعىن ءۇيدىڭ قابىرعاسىن كوتەرە سالىسىمەن اياقتاماي جاتىپ, ورتا جولدا قالدىرىپ كەتكەندەرى انىقتالدى. دەرەۋ بۇل جاعدايدى رەتتەۋدى قولعا الدىق. ناتيجەسىندە, مەكتەپتەر ەسىكتەرىن ايقارا اشىپ, بالالار قۋانىشقا بولەندى. بۇل كۇندەرى وبلىس ورتالىعىنداعى ۋسولكا شاعىن اۋدانىندا تكاچەۆ كوشەسى №5/1, مايرا كوشەسى, 47/1, بەكحوجين كوشەسى, 11/1 سياقتى قۇرىلىستارى توقتاپ قالعان كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلىپ, 1410 پاتەر ءوز يەلەرىن تاپتى. جاۋاپسىز مەردىگەرلەر تيىسىنشە زاڭ ورىندارى الدىندا جازالارىن الدى. وبلىستاعى قۇرىلىستىڭ باسىندا وتىرعان باسشىلار قىزمەتتەرىنەن الىندى. بۇلاي جاساۋ كەيىن قۇرىلىسقا قاتىساتىن باسقا دا مەردىگەرلەرگە ساباق بولسىن دەگەن وي. اركىم ءبىر قىمقىرىپ, جونىنە كەتە بەرەتىندەي باسسىزدىقتىڭ كۇنى جوق. ءبارى دە قاتاڭ تالاپ-تارتىپكە باعىنادى. ال بۇگىنگى كۇنى وبلىس نەمەسە اۋدان ورتالىقتارىندا اياقتالماي تۇرعان بىردە-ءبىر قۇرىلىس جوق.
– قالا مەكتەپتەرىن ايتپاي-اق قويايىق, اۋدان ورتالىقتارىندا, اۋىلداردا ارالاس تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر از ەمەس. قازاق تىلىندە ەمەس, ورىس تىلىندە ءبىلىم الاتىن وقۋشىلاردىڭ 70-80 پايىزى قازاق بالالارى بولىپ وتىر. بۇل جاعدايدى قالاي قالىپقا كەلتىرۋگە بولادى؟ بۇدان ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىن, بولاشاعىن كورە الامىز با؟..
– كوپ ءتىل بىلگەننىڭ نەسى جامان؟.. بۇگىنگى كۇنى بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى ءسوزسىز. بۇل باعىتتا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن “تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى” مادەني جوباسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى – وسىنىڭ ايعاعى.
ماسەلەن, اۋىل بالاسى دا انا تىلىمەن قوسا, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن ءبىلسىن. ءبارىمىز دە اۋىلدان ءوسىپ-ءونىپ شىقتىق. كوپ ءتىل بىلگەننىڭ كەمشىلىگى جوق.
قاي ءتىل بولماسىن ءدال وسى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ءوسىپ-ونۋىمىزگە, ورتاعا بەيىمدەلۋىمىزگە اسا قاجەت. ال قازاق ءتىلى ماڭگىلىك جاساي بەرەدى, اتا-بابالارىمىز تالاي عاسىر ساقتاپ كەلگەن ءتىل ەشقاشان ولمەيدى. الدىمەن ءوزىمىز سويلەيىك, سوندا وزگەگە ونەگە كورسەتە الامىز.
ءسىزدىڭ وسى مەكتەپ جايىنداعى قويعان سۇراعىڭىزعا وراي اۋەلى مىنا تومەندەگى مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتىپ قارايىقشى: جالپى, وبلىستا بارلىق مەكتەپ سانى 418 بولسا, ونداعى وقۋشىلار سانى 92593. مۇنىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر سانى – 145, بۇل مەكتەپتەردە وقيتىن وقۋشىلار سانى – 21725. ال وبلىس بويىنشا ارالاس مەكتەپتەر سانى 154, ونداعى وقۋشىلار سانى 38722, قازاق سىنىپتارىندا 15132, ورىس سىنىپتارىندا 23590 وقۋشى ءبىلىم الىپ ءجۇر. قازاق تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقان بالالار سانى – 36857. بۇل قازاق جانە ارالاس مەكتەپتىڭ قازاق سىنىپتارىنداعى بالالار سانىن كورسەتەدى. بارلىق قازاق ۇلتىنىڭ بالاسى 55365. ونىڭ اۋىلداعىسى – 24049, قالاداعىسى – 31316. قازاق تىلىندە بارلىق قازاق ۇلتىنىڭ 36401 بالاسى وقيدى, بۇل جالپى 66 پايىز كورسەتكىشتى قۇرايدى, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2,5 پايىزعا ارتقان.
مەنىڭ تۇيىندەپ ايتايىن دەگەنىم مىناۋ – وبلىس بويىنشا مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە ءتيىستى كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى وبلىس بويىنشا ونعا جۋىق قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر اشىلدى. سونىمەن قاتار, ورىس مەكتەپتەرىن بىردەن قازاق مەكتەبىنە اۋىستىرۋ قيىندىق تۋدىرۋى ءسوزسىز. سول سەبەپتى دە وبلىستا ارالاس مەكتەپتەردى قازاق مەكتەپتەرىنە, ورىس مەكتەپتەرىن ارالاس مەكتەپتەرگە اۋىستىرۋ ءۇردىسى وبلىس ءبىلىم باسقارماسى تاراپىنان جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە.
مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن مەكتەپتەردەگى بالالار سانىنىڭ جىلدان جىلعا ارتۋى – قۋانارلىق ءجايت. دەمەك, ىلگەرىلەۋشىلىك بار. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزىلەتىن بولسا, بىرتە-بىرتە ءبارى دە قالىپقا كەلەدى.
– ەلدەگى اعايىندار, اۋىل مەكتەبى امان بولسىن دەيسىز عوي. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا قىزۋ جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وبلىس تۇرعىندارىن جەمىس-جيدەك, كوكونىس ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋدە قويمالاردىڭ, جىلىجايلاردىڭ تالاپقا ساي بولماۋى دا ءوزىڭىزدى الاڭداتقانىن بىلەمىز...
– بيىلعى جىلى ديقاندارىمىز ەگىستىك كولەمىن ارتتىردى, 1 ميلليون گەكتاردان اسا القاپقا ءداندى-داقىلدار سەپتى. بىلتىر رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر سول قارقىندى ۇدەتە ءتۇسۋدى بيىل دا قولعا الىپ وتىر. ناۋقاندى ابىرويمەن اتقارۋعا تەحنيكالىق پارك جانە جانار-جاعارماي ماسەلەلەرى شەشىلگەن.
اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى كورسەتكىشتەردى جىل سايىن ارتتىرۋ ءتيىستى ناتيجەسىن بەرۋدە. مىسالى, وتكەن جىلى 19 قايتا وڭدەۋ كاسىپورنىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. جالپى, بۇل سالادا 48 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇمىس جاساۋدا. سونىڭ ارقاسىندا 500-گە جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى.
اۋىلدىقتار ۇنەمى ءوز ونىمدەرىن وبلىس ورتالىعىنا اكەلىپ, الەۋمەتتىك جارمەڭكەلەردە ساۋدالاي الادى. بۇل ەكى جاققا دا ءتيىمدى. شارۋالار تاۋارىن دەلدالسىز وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولسا, قالالىقتار قالتاسىنا سالماق تۇسىرمەيتىن ازىق-ت ۇلىك الۋعا قول جەتكىزەدى. بۇعان قوسا وبلىس ورتالىعىندا قازىر 13 الەۋمەتتىك دۇكەن قىزمەت جاسايدى.
ماڭداي تەرمەن جينالعان ءونىمدى ساقتاۋىمىز كەرەك. بۇل كۇندەرى “قازاگروقارجى” وكىلدەرى قارجىلاندىراتىن “جاسىل شاعىن ورمان” سەرىكتەستىگى نەگىزىندە, جىلىجايدىڭ قۇرىلىس جوباسى جاسالۋدا. شەتەلدىك تەحنولوگيا بويىنشا تۇرعىزىلاتىن جىلىجاي بولاشاقتا وبلىس ورتالىعىنىڭ جانە سول ماڭايداعى اۋىل تۇرعىندارىن قىستىگۇنى باعاسى تومەن كوكونىس ونىمدەرىمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتە الادى. مىسالى, “ەلدار” شارۋا قوجالىعى – 3 مىڭ, “اقتوعاي-اگرو” سەرىكتەستىگى 8,5 مىڭ, “انداس” شارۋا قوجالىعى – 3 مىڭ توننالىق كوكونىس قويمالارىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونىمەن قاتار, “گەليوس” سەرىكتەستىگى ءوز يەلىكتەرىندەگى كوكونىس قويمالارىن تالاپتارعا ساي جاڭادان جاراقتاندىرۋ جۇيەسىنەن وتكىزەدى.
بۇلاردىڭ بارلىعىنا وڭىرلىك يندۋستريالىق كارتاعا ەنگەن جوبالار قاتارىندا شامامەن 1 ملرد. تەڭگەگە جۋىق قارجى جۇمسالادى دەپ وتىرمىز.
ءبىزدىڭ وبلىستاعى شارباقتى اۋدانىندا “پوبەدا” سەرىكتەستىگى, پاۆلودار اۋدانىندا “جاڭا قالا” شارۋا قوجالىعى, ۋسپەن اۋدانىندا اتاقتى, وركەنيەتتى اۋىل اتاعى بار “گاليتسكوە” سەرىكتەستىگى جۇمىس جاسايدى. جاقسى وركەندەپ, تابىستى جول باستاپ كەلەدى. ءسۇت-تاۋارلى فەرمالارى جاڭارتىلدى. سول سياقتى لەبياجى اۋدانى “راسسۆەت” شارۋاشىلىعى مال سويۋ پۋنكتىن تۇرعىزادى. ەرتىس اۋدانىندا “ەرتىسمولپروم” سەرىكتەستىگى شاعىن ءسۇت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ تا قالدى. بۇل سوڭعى ەكى جوبانى شارۋاشىلىقتاردىڭ وزدەرى قارجىلاندىرىپ وتىر.
– تاعى ءبىر ماسەلە, مىسالى, ءبىزدىڭ وبلىس كۇنباعىستى كوپ ەگەدى...
– بىراق, سونىڭ دانىنەن ماي شىعارۋدى ءالى قولعا الا الماي وتىرمىز. تاسپەن سوققىلاپ, باياعىدان قالعان ادىسپەن مايىن شىعارىپ جاتادى. زاۋىتىمىز جوق. ءبىزدىڭ ديقاندار وسىرگەن كۇنباعىستىڭ ءدانى وسكەمەندەگى زاۋىتتارعا كەتىپ جاتىر. سوندىقتان, بۇل دا ءبىر شەتى كورىنىپ تۇرعان باستاۋ العان جاڭا جوبا دەۋگە بولادى. وزىمىزدە وسىرىلەتىن كۇنباعىستان ماي ءونىمىن وندىرە الاتىن حالگە جەتكەنىمىز دۇرىس دەپ ويلايمىن.
– وبلىستا ورتا جانە شاعىن بيزنەس جۇيەسى قانداي دەڭگەيدە دامۋدا؟
– جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ىسكە قوسىلعان 12 جوبانىڭ ەكەۋى ورتا جانە شاعىن بيزنەس سالاسىنا قاتىستى. ولار وبلىس ورتالىعىندا جانە اقسۋ قالاسىندا پوليەتيلەندى قۇبىرلار شىعاراتىن شاعىن زاۋىت جانە وسى قۇبىرلاردى الدىن-الا يزولياتسيالاۋ ءوندىرىسى ىسكە قوسىلدى. بۇلاردىڭ بارلىعى دا ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىن ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ وسىلاي ومىرگە كەلۋىنىڭ ارقاسىندا العا جەتەلەيتىن نىساندار بولىپ تابىلادى. كۇن سايىن ءارتۇرلى وسىنداي شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ورىندارىنىڭ اشىلۋى ءوندىرىسى شوعىرلانعان ءوڭىر ءۇشىن تاڭسىق تا ەمەس شىعار. جاڭاعى ءوندىرىستى اقسۋ قالاسىندا قوسىلعان قۇبىر زاۋىتى كادىمگى اۋىز سۋدى ۇيلەرگە جەتكىزەتىن ينجەنەرلىك جەلىلەرگە ارنالعان. جىلىنا 300 مىڭ مەتر قۇبىر شىعارادى. سول كۇنى 62 ادام جۇمىسقا ورنالاستى.
ەكىنشىسى دە سونداي ماڭىزدىلىعى اسا جوعارى ىستىق جانە سۋىق سۋ قۇبىرلارىن تاسىمالداۋعا ارنالعان جاڭا زامان تەحنولوگياسى ارقاسىندا ومىرگە كەلدى. ەندى بۇرىنعىداي قۇبىرلاردىڭ سىرتىن ماقتامەن جاۋىپ اۋرەگە تۇسپەيدى.
ەلباسى ءىرى ءوندىرىس ورىندارىمەن قاتار شاعىن كاسىپورىنداردىڭ دا اشىلۋىنا ءمان بەرىپ وتىر. سوندىقتان, قۇبىر جاساۋعا اتسالىسقان كاسىپكەرلەر سياقتى بەلسەندى, جىگەرلى ادامدار اسا قاجەت.
بۇگىنگى تاڭدا وبلىسىمىزدا 100 مىڭداي ادام شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا قىزمەت ەتەدى. بيىلعى جىلدىڭ بەس ايى ىشىندە 38,9 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ءونىم ءوندىرىلدى. يگى باعدارلامانىڭ جەمىسىن ءۇش مىڭنان اسا كاسىپورىن كوردى.
ەكىنشى ماسەلە – “قازاقستاندىق ۇلەستى” ارتتىرۋ بويىنشا ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ۇلكەن كاسىپورىنداردى جۇمىسقا تارتۋ. مىسالى, شاعىن كاسىپورىندارىمىز بىلتىر 174 ملرد. تەڭگەگە ءوز ونىمدەرىن ۇلتتىق كومپانيالارعا وتكىزدى. بۇل شاعىن كاسىپكەرلىكتى قۇلاتپاي, ۇستاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەردى.
– كەدەن وداعىنان ءبىزدىڭ ءوڭىر نە كۇتەدى؟ ول قانشالىقتى ءتيىمدى دەپ ەسەپتەيسىز؟
– بىرىنشىدەن, گەوگرافيالىق تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, رەسەي ءبىزدىڭ وبلىسپەن شەكارالاس. بۇل دەگەنىڭىز – ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستاردىڭ ۇنەمى بولىپ تۇرۋىندا. بۇل ۇلكەن نارىق كەڭىستىگى. جانە قارىم-قاتىناس بۇرىننان دا قالىپتاسقان. ەكىنشىدەن, بۇل وداق جۇيەسى ارقىلى ەلىمىزدىڭ ساۋدا سالاسىندا رەسەيمەن جانە باسقا دا تمد ەلدەرىمەن ەركىن ساۋدا رەجىمى ىسكە قوسىلىپ, ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اراسىنداعى تاۋارلار سالىقسىز-اق وتە بەرەدى دەگەن ءسوز. وسى ورايدا, ءوزارا ساۋدادان كورسەتكىشتەردىڭ ءوسىمى مەن ينۆەستيتسيالاردىڭ قۇيىلۋىن كۇتۋگە بولادى. جۋىردا تۇركياعا ءىسساپارمەن بارعاندا دا وسى ماسەلەنى ايتتىق. بىزگە مىنا جاعىنان قىتاي دا جاقىن. ونىمدەرىمىز كەڭىستىككە تاراي الادى. اتاپ ايتقاندا, وبلىس ورتالىعىنداعى ء“سۇت” اكتسيونەرلىك قوعامىندا بۇگىنگى كۇنى ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 26 ءتۇرى شىعىپ, تاۋلىگىنە 250 توننا ءسۇت وندىرىلەدى. ەگەر كاسىپورىن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا رەسەيگە بىلتىر 200 توننا قۇرعاق ءسۇت ەكسپورتتاعان بولسا, بيىل ونىڭ كولەمىن تاعى دا 30 پايىزعا ارتتىرماق. سونىمەن قاتار, “رومات” فارماتسەۆتيكالىق كومپانياسى ءوز بولىمشەلەرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, ماسكەۋ قالاسىندا دا اشپاقشى. بۇل كومپانيا رەسەي رىنوگىنا شىعىپ, تۇتىنۋشىلار كولەمى 150 ميلليون ادامدى قامتيتىن ۇلكەن كەڭىستىككە ارالاسىپ, مىقتى نارىق قالىپتاسادى.
سوندىقتان كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى – وڭىرلىك رىنوكتى كەڭەيتىپ, جوعارىداعى اتالعان كاسىپورىندار سياقتى باسقا دا تاۋار وندىرۋشىلەرگە ەركىن جول اشىپ, ونى تارتىمدى رىنوكتاردىڭ بىرىنە اينالدىرا الاتىنىنا سەنىمىم مول.
– ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بيىلعى جىلى ەنگىزىلگەن بىرىڭعاي دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى وبلىس بويىنشا قالاي جۇزەگە اسىرىلۋدا؟
– بۇل جۇيەنىڭ ماقساتى – حالىققا بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى نە ەكەنىن, ەمدەلۋشىلەردىڭ قۇقىقتارى مەن ناۋقاستانعان كەزدە نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ناقتى جانە جەتكىلىكتى دارەجەدە ءتۇسىندىرىپ, ونى ناتيجەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى تۇر. وسى ورايدا, ءاربىر مەملەكەتتىك مەديتسينالىق مەكەمەلەردە “نۇر وتان” حدپ باستاماسىمەن “باقىلاۋ پوستتارى” ورناتىلدى.
ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا تۇرعىلىقتى مەكەن-جايى بويىنشا ەمەس, باسقا ايماقتاردا ەمدەلۋدى قالاعان ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 1,7%-دى قۇرايدى. بۇل پاۆلودارلىقتاردىڭ جەرگىلىكتى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىمى جوعارى ەكەنىن اڭعارتىپ وتىر.
العاشىندا الاڭداۋشىلىق بولدى. باسىندا ويلاعانبىز, ءبىزدىڭ تۇرعىندار جاقسى اۋرۋحانانى ىزدەپ كەتىپ قالار دەپ. بيىلعى جىلدىڭ التى ايى ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى جوسپاردان جوعارى 662 ميلليون تەڭگە پايدا تاۋىپ وتىر. باسقارما بۇل قارجىنى دارىگەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە, ناۋقاستارعا ءدارى-دارمەك الۋعا جانە مەديتسينالىق قۇرالدار ساتىپ الۋعا جۇمساي الادى.
– باقىتجان ءابدىر ۇلى, باياناۋىلداعى ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسىنە ادامدار كوپتەپ كەلۋدە. كەسەنەگە الىپ باراتىن جول ناشار. جالپى, جولساپارلارعا بارعاندا بايقاپ جۇرەمىز, اۋىل, اۋدانارالىق جولدار ماسەلەسى سىن كوتەرمەيدى.
– ءماشھۇر ءجۇسىپ بابامىزدىڭ مۇراسى – وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن ۇلگى-ونەگە. سوندىقتان, عۇلامانىڭ اتىن دارىپتەپ, قۇرمەت كورسەتۋ ۇرپاقتارىنا پارىز دەپ بىلەمىن.
ءوزىڭىز ايتقانداي, كەسەنەگە جان-جاقتان ادامدار كەلىپ, ءتاۋ ەتۋدە. ال ەندى كوپتەن بەرى ءسوز بولىپ كەلە جاتقان اۋليە اتامىزدىڭ كەسەنەسىنە اپاراتىن جولدى ءبىز بيىل قولعا الدىق.
وسى 15 شاقىرىمدىق جولدى جوندەۋگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن جالپى 204 ملن. تەڭگە قاراستىرىلىپ, بيىلعى جىلعا 25 ملن. تەڭگە ءبولىندى. ءتيىستى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
بۇل كۇندەرى جالپى وبلىس بويىنشا اۆتوموبيل جولدارى جەلىسى 4148,3 شاقىرىمدى قۇرايدى. جىل سايىن جولدارىن قايتا جاڭارتۋ, كۇردەلى, ورتاشا جانە اعىمداعى جوندەۋلەر جۇرگىزىلەدى. سوڭعى ءۇش جىلدا جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولدارعا بارلىق بيۋدجەتتەردەن 7166,3 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, سونىڭ ارقاسىندا 522,7 مىڭ شارشى مەتر ويلى-شۇڭقىرلار جوندەلدى.
بيىلعى جىلعى مىندەتتەرگە كەلەر بولساق, اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋگە 1515,8 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. وسى جىلى “جول كارتاسىن” جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا 74,3 شاقىرىمعا ورتاشا جوندەۋگە جانە 28 مىڭ شارشى مەترگە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە 1224,8 ملن. تەڭگە ءبولۋ جوسپارلاندى.
– وبلىستىڭ مادەني مۇرالارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى وڭىرىمىزگە جاقسى جاڭالىقتار اكەلگەن سياقتى...
– ايتقانىڭىزداي, بيىل بىزدەر عۇلاما عالىم, باياناۋىلدا تۋعان اعامىز قانىش ساتباەۆقا ەسكەرتكىش ورناتتىق. الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتار, كاكىمبەك سالىقوۆ, قۋانىش سۇلتانوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, كەنجەعالي ساعاديەۆ, مەدەۋ سارسەكە سياقتى جولى ۇلكەن اعالارىمىز, بۇل قۋانىشتىڭ سوڭى ءارى قاراي دا جالعاسا بەرسىن دەگەن شىنايى نيەتتەرىن ءبىلدىردى.
وبلىس ورتالىعىندا تاعى دا ۇلتى ءۇشىن قىزمەت ەتكەن جاندارعا ارناپ بەلگى قويعاندارىڭ تالاپتان, رۋحاني بايلىقتى تۇسىنگەننەن تۋعان جاقسى ءىس دەپ باتا تىلەكتەرىن ايتىپ كەتتى. ەستاي اقىننىڭ قۇرمەتىنە وبلىس ورتالىعىنداعى قالالىق مادەنيەت سارايىنا اتىن بەردىك. اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ قالقادا كورىنبەي تۇرعان ەسكەرتكىشىن اكەلىپ اشىق الاڭعا قايتا ورنالاستىردىق.
وبلىس ورتالىعىن ۇلتتىق, ءوزىمىزدىڭ ءتول تۋىندىلارىمىز ارقىلى بەيىمدەۋگە, كوشە-كوشەلەردە, پاتريوتتتىق سەزىمدى وياتاتىن ەلدىك, ەگەمەندىك رۋحى باسىم قازاق تىلىندەگى جارنامالاردىڭ بولۋىنا قازىر ءبىراز جۇمىستار جاسالۋدا.
بىلتىر اقسۋ قالاسىندا استانا كۇنى قۇرمەتىنە استانا كوشەسى بەرىلىپ, قانىش اعامىزدىڭ ءبيۋستى ورناتىلدى. بيىل ەكىباستۇزدا ءماشھۇر ءجۇسىپ بابامىزعا ورتالىق كوشە اتاۋى بەرىلدى.
جوعارىدا اتالعان يگى شارالار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تاۋىپ, مادەني مۇرالارىمىزدى كەلەر ۇرپاققا امانات ەتۋ – ءبىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز.
– باقىتجان ءابدىر ۇلى, باياناۋىل دەمەكشى, وسى جەردەگى ءتۋريزمدى دامىتۋ جونىندە ءوزىڭىز جاڭا ءبىر جوبا, جاقسى ءىس باستاپ ەدىڭىز. بۇگىنگى تاڭدا ول قانشالىقتى جۇزەگە اسۋدا؟
– شىنىندا دا, ايتسا ايتقانداي-اق, باياناۋىل تۋريزم كلاستەرىن دامىتۋعا سۇرانىپ تۇرعان-اق جەر. بۇل ماسەلە جونىندە تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆپەن دە سويلەستىم. ءبىزدىڭ ءوڭىر تۋرالى كىمنەن سۇراساڭىز دا الدىمەن اۋىزدارىنا باياناۋىل تۇسەدى. سوندىقتان, سول جاسىباي, سابىندىكول, تورايعىرداي كولدەرىمىزدى ناعىز دەمالىس ورنىنا اينالدىرۋعا بولماي ما؟
بۇل جەردە ءبىر عانا ماسەلە بار. جالپى, جاسىباي كولى جاعاسىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا جەرى از. نەگىزگى دەمالىس ۇيلەرى الىپ ءوندىرىس ورىندارىنىڭ يەلىگىندە بولعاندىقتان, زاۋىت جۇمىسشىلارىنا ارنالعان. ال باسقا جۇرت كىشكەنتاي الاڭعا بارىپ قانا دەمالىپ قايتادى.
ەكىنشىدەن, جول بويىنداعى اۋىلداعى حالىقتى ءتۋريزمنىڭ كورىنبەس ءبىر زاڭدىلىقتارىنا ۇيرەتۋ كەرەك. ءار ءۇي دەمالۋعا كەلگەن جۇرتتىڭ اقشاسىن وزدەرىنە الىپ قالۋى كەرەك. جاز مەزگىلىندە تىنىعۋشىلار كوپ, 150 مىڭعا جۋىق تۋريستەر كەلىپ دەمالادى ەكەن.
باياناۋىلدا تاريحي جەرلەر كوپ. سول جەرلەرگە اپارىپ تانىستىراتىن جان جوق دەگەنگە سەنەسىز بە؟.. ۇلتتىق پاركتەگى كاسىپكەرلەر كاۋاپ پەن سۋسىن ساتۋدان عانا تابىس ىزدەيدى. جاڭاعى ايتقانىمىزداي, ساپار بارىسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن جاقىن تانىستىرۋ, تەرەڭ تاريحىن ءتۇسىندىرۋ جاعى از. ءتىپتى, كيىز ءۇي تىگىپ قويىپ, سالقىن قىمىز, قۇرت-ىرىمشىك ساۋداسىن قىزدىرساڭ, سىي كادە رەتىندە ۇلتتىق ناقىشتا جاسالعان سۋۆەنيرلەر ساتىلسا دەمالۋشىلار رۋحاني دەمالادى ەمەس پە؟!
بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ, باياناۋىل اۋىلىندا زامان تالابىنا ساي “جاس داۋرەن” اتتى وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىن اشتىق. وندا قىسى-جازى قىزمەت كورسەتىلىپ, بالالاردىڭ وقۋدان قول ۇزبەي-اق دەمالۋى جانە ساۋىقتىرىلۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاسالۋدا. سونىمەن قاتار, مۇندا كەلۋشىلەر تىلسىم تابيعاتتى تاماشالاپ, تاۋ-تاستى ارالاپ, كولدەرگە ساياحات جاسايدى. بۇل دا تۋريزمگە باعىتتالعان العى شارتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
– ورمان – ەل بايلىعى. ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ باس اۋىرتار ماسەلەسى بولىپ وتىرعان ورماندى ساقتاۋ, قورعاۋ قازىر قانداي كۇيدە؟ سوڭعى جىلدارى ورمانعا باس-كوز بولىپ وتىرعان باسشىلار دا ءجيى اۋىسا بەردى.
– وڭىردەگى ورماننىڭ وتالىپ, ورتكە ورانعان جاعدايى ابدەن شەگىنە جەتتى. ەگەر ءبىز دەر كەزىندە ناقتى شارالار قولدانىپ, ماسەلە كوتەرىپ, ەلباسىنا دەيىن حابارلاپ جەتكىزبەگەندە, وڭىرىمىزدەگى شالداي مەن بەسقاراعايداعى تابيعي ورمان بايلىقتارىنا زاڭسىز قول سۇعۋشىلىق توقتاتىلماس ەدى.
شالداي جانە بەسقاراعاي فيليالدارىندا سول كەزدەرى 800-دەن استام زاڭسىز اعاش كەسۋ وقيعالارى تىركەلدى. بىراق, 300-گە جۋىعىنىڭ ماتەريالى ارنايى ورگاندارعا جونەلتىلگەن, ونىڭ 40 پايىزىنا عانا قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. ورمان ورتتەرىنىڭ شىعۋىنا جول بەرگەن ازاماتتارعا قارسى جازا قولدانۋدا دا سول ءۇردىس قالىپتاسىپ كەلگەن.
ەلدى مەكەندەردەگى تۇرعىندار قولىندا تەحنيكا مەن اعاش كەسەتىن قۇرالدارىنىڭ كوپ بولۋى ورماندى قورعاۋ شارالارىنا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعانىن بىلدىك. بىلدىك تە, وبلىس اۋماعىنداعى تەمىر جول بويىمەن تاسىمالداناتىن اعاش ونىمدەرىن تولىق باقىلاۋعا الۋعا قول جەتكىزىلدى.
قازىر اعاش وڭدەيتىن قۇرالداردىڭ 50 پايىزى جويىلدى, ەكەۋى كەلىسىم-شارت بويىنشا عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. وبلىستا “جايلاۋ” سەكىلدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان كەشەندى باعدارلامالار جاسالىپ, قولدارىنا قوي بەردىك, “اعاشتى وتاعانشا مال باعىڭدار” دەپ كوپشىلىكتىڭ كۇنكورىس باعىتىن وزگەرتۋگە وسىلايشا جول اشتىق.
ودان كەيىن, ورمان شارۋاشىلىقتارىنداعى جاڭاعى ءسىز ايتقانداي باسشىلاردىڭ ءجيى اۋىسۋى, ورتا بۋىن كادرلاردى ءجيى اۋىستىرۋ ءوز كەزەگىندە قىرسىعىن تيگىزۋدە. رەزەرۆاتتاعى 70 پايىز جۇمىسكەرلەردىڭ كاسىبي ءبىلىمى جوقتىعىن ءۇشىنشى ماسەلە رەتىندە ايتقىم كەلەدى.
رەزەرۆات اۋماعىندا 80-نەن استام پيلورامانىڭ بولۋى دا قىلمىسقا جول اشۋدا. بۇرىن ءۇيىنىڭ, اۋلاسىنىڭ ىشىنە ورناتىپ العان قۇرالدارىن رەزەرۆاتتان 100 شاقىرىم قاشىقتىققا الىپ كەتۋگە ۇسىنىس جاسادىق. بۇل ماسەلەنى ءتىپتى وبلىستىق ءماسليحات شەشىمىمەن بەكىتىپ تاستادىق. قوس ورمان فيليالىنداعى اعاشتى زاڭسىز كەسۋگە قاتىسى بار دەگەن تۇرعىنداردىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, ول ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە تاپسىرىلدى. ول ادامدار تۇراقتى باقىلاۋدا.
ورماندى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بىزگە بىرىككەن ءىس-قيمىل قاجەت. سونىمەن قاتار, رەزەرۆاتتاعى 84 جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ زاڭدى جۇمىس ىستەپ وتىرعاندىعىنا كوز جەتكىزۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردىق. جۇمىس كوميسسياسىن قۇردىق. ونىڭ قۇرامىنا اۋدان اكىمدەرى مەن اۋىل جانە ورمان شارۋاشىلىقتارىنىڭ ماماندارى ەندى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, پروكۋراتۋرا, ىشكى ىستەر جانە ادىلەت ورگاندارى دا ورماندى قورعاۋعا بەلسەنە اتسالىسۋدا. وسىنداي جۇمىلا اتقارعان ىستەردىڭ ناتيجەسىندە, رەزەرۆاتتا قالىپتاسقان اۋىر احۋالدى تولىقتاي وزگەرتۋگە مۇمكىندىك تۋدى. وتكەن جىلى 41 ادام جازاعا تارتىلدى. بيىلعى ءتورت ايدىڭ ىشىندە 14 ادام جاۋاپقا تارتىلدى. ناتيجە بار ما؟ بار. اعاش وتاۋشىلارعا ۇلكەن ساباق بولادى.
– سولتۇستىك وڭىرلەرگە ورالمانداردى ءجيى قونىستاندىرۋ دەگەن ماسەلە بار. اقسۋ مەن ەكىباستۇز قالالارى ماڭىنان ورالماندار اۋىلىن سالۋدى قالاي جۇزەگە اسىرا الامىز؟
– ءبىز ەندى “نۇرلى كوش” باعدارلاماسىنىڭ اۋماقتىق جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا الدىمەن سوڭعى ون جىلدا وبلىسىمىزعا كوشىپ كەلگەن ورالمانداردىڭ قونىستانۋ ۇردىسىنە تالداۋ جاساپ كوردىك.
1998 جىلى وبلىسىمىزعا قونىس اۋدارىپ كەلگەن ورالمان وتباسىلارىنىڭ دەنى, 75 پايىزعا جۋىعى اۋىلدى جەرلەرگە قونىستاندى.
ال ون جىلدان سوڭ, ياعني 2009 جىلدىڭ ەسەبى بويىنشا, جاڭاعى 75 پايىز ورالمان وتباسىلارى ءوندىرىستى ءۇش قالا – پاۆلودار, اقسۋ, ەكىباستۇزعا جانە وسى قالالارعا جاقىن اۋىلدارعا كوشىپ كەلىپ, ورنالاسقان ەكەن. بۇل سوڭعى جىلدارى قالالى جەرلەردەگى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قارقىندى دامۋىنا وراي اۋىلدان قالاعا كەلۋشىلەر سانىنىڭ وسكەنىن كورسەتەدى. جاسالعان تالداۋ بويىنشا ورالمانعا باسپانا, جۇمىس ورنى قاجەت ەكەندىگىن بايقاتادى. سوندىقتان, وبلىس اكىمدىگى اتالمىش “نۇرلى كوش” جوباسىن ازىرلەگەندە, ورالمانداردىڭ وسى ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى.
ازىرگە ءسىز ايتىپ وتىرعان سولتۇستىكتە دە ورالماندار اۋىلىن سالۋ ماسەلەسىن وسىلاي وي ءتۇيىپ جوسپارلاپ وتىرمىز. ماۋسىم ايىندا موڭعوليادان وبلىسقا كوشىن ارتىپ تاعى دا 73 وتباسى كەلدى.
– كوش كولىكتى بولسىن! وزگە ۇلت وكىلدەرى ارالاس تۇراتىن ءوڭىردىڭ بىرلىگى مەن دوستىعى قالاي كورىنىس تابۋدا؟
– قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن دوستىق ۇلگىسى حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان وڭ باعاعا يە بولىپ وتىر. وعان بيىلعى جىلى ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى كۋا. ءبىزدىڭ وبلىسىمىز ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى شوعىرلانعان كوپۇلتتى ايماق بولىپ تابىلادى. ايماقتاعى بارلىق ەتنوستار مەملەكەتكە قاتىستى ءبىر ماقساتتى, ورتاق مۇددەنى جۇزەگە اسىرۋدا, ايانباي ەڭبەك ەتۋدە. وبلىسىمىزدا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ دارحان ۇياسىنا اينالعان “دوستىق ءۇيىنىڭ” ىسكە قوسىلىپ, قولدانىسقا بەرىلۋى, ەتنو-مادەني بىرلەستىكتەردىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جانداندىرا تۇسەرىنە سەنىمدىمىن. بۇگىنگى كۇنى اتالمىش عيماراتتا 19 ەتنو-مادەني بىرلەستىك قىزمەت ەتۋدە. اۋدانداردا دا بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسۋدا.
ال ۇلتتىق ءتىل, رۋح سىندى ۇعىمعا كەلەر بولساق, بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ اسىل پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى مۇستافا شوقايدىڭ: “ۇلتتىق رۋحسىز ۇلت تاۋەلسىزدىگى بولۋى مۇمكىن بە؟ تاريح وندايدى كورگەن جوق تا, بىلمەيدى دە. ال ۇلتتىق رۋحتىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىك اياسىندا وسىپ داميدى, جەمىسىن بەرەدى”, دەگەن ناقىلىن ەلىم دەپ تەبىرەنگەن ءاربىر جان جادىندا ۇستار. دوستىق پەن بىرلىك اجىراماس ۇعىم دەپ بىلەمىن. حالقىمىزدىڭ دوستىعى مەن بىرلىگى – ەلىمىزدىڭ وركەندەپ, العا باسۋىنىڭ باستى شارتى. وسى بايلىعىمىزدى قادىرلەي ءبىلۋ, ونى جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە ۇيالاتۋ – وتانىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ كەپىلى.
– ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ ەرتەڭىن قالاي بولجايسىز؟
– ءوڭىرىمىز ءوندىرىس سالاسى باعىتىندا بولعان سوڭ, ەڭ باستىسى – ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ەل يگىلىگىنە جاراتۋ قاجەت. ەلباسى “قازاقستان-2020” ستراتەگيالىق جوسپارىندا ەل دامۋىنىڭ جاڭا ونجىلدىعىن باعامداپ بەردى. ونىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ بىرەگەيى – جاڭا وڭىرلىك ساياسات بولىپ تابىلادى.
ەندەشە, 2020 جىلعا دەيىن ءبىز دە قابىلدانعان باعدارلامالار دەڭگەيىنە جەتىپ, وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنان ورىن الۋىمىز كەرەك. جاقسى ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسىمىزدى وياتساق, گۇلدەنگەن ەلدىڭ اۋىلى الىس ەمەس دەپ بىلەمىن. ەلىمىزدى ءوندىرىستى پاۆلودار ءوڭىرىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز تەك قارقىندى دامي تۇسەرىنە سەنىمدىمىن. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز وسى باعىتتا ءتيىستى جۇمىستار اتقارۋدامىز.
– سىزگە التىن ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ, تۇششىمدى سۇحباتىڭىز ءۇشىن كوپتەن-كوپ راحمەت. قىزمەتىڭىز جەمىستى بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي, سۋرەتتى تۇسىرگەن ۆالەري بۋگاەۆ.