قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, ساتيرا-يۋمور جانرىندا بىرقاتار بەلەستەردى باعىندىرعان, ء“سوز سويىلدىڭ” بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى سىيلىعىنىڭ تۇڭعىش يەگەرى ەرماحان شايحى ۇلىنىڭ “استانا پوليگرافيا” باسپاسىنان “مىناۋىڭ جىندى ەكەن” اتتى ءازىل-وسپاق كىتابى جارىق كورگەن ەكەن, ارىپتەسكە جازار كوبەيسىن دەي وتىرىپ, ءبىر توپ ەپيگراممالارىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
ەپيگراممالار
ءاسانالى اشىموۆكە
اكتەرلەردىڭ الىبى,
بەرەتىن كوپ ءتالىمى.
قاي جاعىنان الساڭ دا,
ايتا المايسىڭ “جالوبى”.
ايتىلدى وعان سىن دا ءورىپ,
قالماڭىزدار شىن كورىپ.
ساحنانىڭ سىرتىندا
جازىپ ءجۇر ول كۇندەلىك.
كورسەتپەيدى كىسىلىك,
بويىندا بار كىشىلىك.
ايمانوۆتان ۇلگى الىپ,
كەتتى كينو ءتۇسىرىپ.
ءۋاج ايتۋدان قاشالىق,
سوزگە ءازىل قوسالىق.
جوتا اسسا دا اسەكەڭ,
جەڭگەي باراد جاسارىپ.
“بەكەجان” تاپتى “جىبەگىن”,
“جىبەك” تاپتى تىرەگىن.
ونەر مەنەن ومىردە
قۇداي بەرسىن تىلەگىن.
مۇحتار ماعاۋينگە
اتىم مەنىڭ “مەن” دەيدى,
زاتىم مەنىڭ “مەن” دەيدى.
“سوڭعى جازعان شىعارمام,
قۇي سەن, سەنبە “مەن” دەيدى.
شاقىرساڭىز كەلمەيدى,
جەل سوزىڭە ەرمەيدى.
گازەت پەنەن جۋرنالعا,
سىر-سۇحباتىن بەرمەيدى.
وسەك-اياڭ تەرمەيدى,
دەرەك ىزدەپ تەرلەيدى.
“قىتىعىنا” تيسەڭىز,
حانعا سالەم بەرمەيدى.
“ايتىسقاندار” جەڭبەيدى,
ءجون سوزىڭە كونبەيدى.
ءوزى جازىپ شىقپاسا,
تاريحىڭا سەنبەيدى.
“بەس عاسىردى” تولعادى,
ءتىل مەن ءدىلدى قورعادى.
بىلەيىكشى قادىرىن,
التىننىڭ بار قولداعى.
مۇحتار شاحانوۆقا
ءوز پىراعىن باپتاپ العان شاحانوۆ,
ءوز جىر-ءانىن جاتتاپ العان شاحانوۆ.
جەلتوقساننىڭ ىزعارىنان قايمىقپاي,
قازاق جۇرتىن اقتاپ العان شاحانوۆ.
وزگە ەلدى ەلسىنبەگەن شاحانوۆ,
وزگە جەردى جەرسىنبەگەن شاحانوۆ.
ەل تاعدىرى شەشىلگەلى تۇرعاندا,
بىلەك ءتۇرىپ ايقاسقان دا شاحانوۆ.
ءتىل داۋىندا اتىپ تۇرعان شاحانوۆ,
ءدىل جاۋىن دا اتىپ ۇرعان شاحانوۆ.
قاسيەتتى قارا ولەڭىن قازاقتىڭ,
بىلە بىلسەك, جاقۇت قىلعان – شاحانوۆ.
باقتاشىمەن تانىسقان دا شاحانوۆ,
جاقتاسىمەن تابىسقان دا شاحانوۆ.
شىڭعىسحاندى ار سوتىنا بەرەم دەپ,
عالىمدارمەن الىسقان دا شاحانوۆ.
كورگەن ەمەس ەشبىر جەردە مات الىپ,
سوزىندە ونىڭ بولعان ەمەس قاتالىق.
اقىرزامان قالسا دا ەگەر تاقالىپ,
العان بەتتەن قايتپايدى عوي شاحانوۆ.
قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆقا
“تاماشانىڭ” تارلانى,
ساتيرانىڭ ارلانى.
ساحنادا باستى ءرول,
ويناۋ – ونىڭ ارمانى.
شەبەرلىگى جوعارى,
كەمشىلىگى جوق ءالى.
باستى ءرولدى بەرمەسە,
رەجيسسەرگە “وبالى”.
“كوميك” دەيدى بار كىسى,
“تراگيك” دەيدى جارتىسى.
ارتىستەردەن دەپۋتات,
دەپۋتاتتىڭ ءارتىسى.
تاۋدان بيىك تالابى,
ونەرى مىڭ سالالى.
بەس جىل بويعى ارمانى –
تەاتر اشسا, جارادى.
نۇرتورە جۇسىپكە
قالامساپ قىننان سۋىرعان,
نۇرىمەن اللا جۋىنعان.
نۇرتورە ءبىزدىڭ و باستا
رەداكتور بولىپ تۋىلعان.
گازەتتى تالاي باسقاردى,
الىپ ءجۇر تالاي اسقاردى.
ۇستازدىق ەتىپ قازمۋ-دە
تاربيەلەدى جاستاردى.
ازامات بولۋ – مارتەبە,
قاجى دا بولۋ – مارتەبە.
رەداكتورلىعى ءبىر توبە,
امان دا بولسىن نۇرتورە!
نۇرلان ونەرباەۆقا
شىراق دەسەڭ, شىراق بۇل,
بۇلاق دەسەڭ, بۇلاق بۇل.
وعان ءالى عاشىق بوپ,
تالاي قىزدار “قۇلاپ” ءجۇر.
تۇلعا دەسەڭ, تۇلعا بار,
سۇلبا دەسەڭ, سۇلبا بار.
مۇنداي دارىن, سەرىلىك,
ايتشى قانداي ۇلدا بار؟
ءمىندى ونەردىڭ پىراعىن,
جاقتى ونەردىڭ شىراعىن.
ۇستاپ وتىر بۇل كۇندە,
مادەنيەتتىڭ “قۇلاعىن”.
ءبارى دە بار, ءبارى بار,
“اي دا, كۇن دە” تابىلار.
قىزدار عاشىق بولماڭدار,
ويتكەنى ونىڭ جارى بار.
التىنبەك قورازباەۆقا
ساعىندىرعان جيىرما بەس,
ساعىم قۋعان جيىرما بەس.
كۇن-ءتۇن قاتىپ قىزداردى
جالىندىرعان جيىرما بەس.
جىردىڭ اتى – “جيىرما بەس”,
سىردىڭ اتى – جيىرما بەس.
ونەرىڭدى باعالاپ,
قويدىق ساعان جيىرما “5”.
نۇرلان ورازالينگە
كەلىس, مەيلى, كەلىسپە,
ءجون دە, مەيلى تەرىس دە,
جاسامايدى قيانات,
جۇرگەن ول ءبىر پەرىشتە.
قونعان باسقا باعى بار,
ادەتى جوق جاعىنار,
تاس اتقانعا اس اتار,
قاسيەتى تاعى بار.
ۇرانى ونىڭ – كەڭشىلىك,
سوزبەن جاسار ەمشىلىك.
جىبەرەر مە ەد شەتەلگە,
اعامىزدى ەلشى عىپ.
ولەڭ – باستاۋ بۇلاعى,
دراما – جاققان شىراعى.
وداق تۇگىل, ۇكىمەتكە
كەڭەس بەرىپ تۇرادى.
مەلستىڭ مونولوگى
(مەلس ەلەۋسىزوۆكە)
جاپىراق جۇرەك جاس قايىڭ,
ايتۋدان سىر قاشپايىن.
قۇلاق تۇرسەڭ ادامشا,
“تابيعات” جىرىن باستايىن.
تىڭدايسىڭ با, جاس قايىڭ؟
قورعان بوپ تۇرمىن سەن ءۇشىن,
قوعام دا قۇردىم سەن ءۇشىن.
ايلىعىم مەن بايلىعىم,
شايلىعىم دا سەنبىسىڭ.
“نالىما, – دەيسىڭ, – ك ۇلىپ كەل”,
ورماندى كەسىپ قۇنىقتى ەل.
ءوزىم ەمەس, سەن ءۇشىن,
پرەزيدەنتتىكتەن بولدىم ۇمىتكەر.
بايقاماي بالكىم قالدىڭ با,
كوتەردىم جۇگىن ناردىڭ دا.
“كرىشا” بولار ءبىر ساعان,
ەلەۋسىزوۆ بار مۇندا!
ەرماحان شايحى ۇلى. الماتى.
ءمانى مايىسقان ماتەلدەر
ماس تۇسىندە مىستاندى كورەدى,
مىسىق تۇسىندە تىشقاندى كورەدى.
***
قىلمىسكەردىڭ تۇسىنە “قىزىل جاعا” كىرەدى,
كەدەيدىڭ تۇسىنە قىمبات باعا كىرەدى...
***
كوممۋنيزم – بۇكىل ەلدى ەلەكترلەندىرۋ,
كاپيتاليزم – كوررۋپتسيونەرلەردى “قورەكتەندىرۋ...”
قازىبەك اشىربەك ۇلى. قىزىلوردا.
تىكەنەك ءسوز
تاسپەن ۇرعاندى باكسپەن ۇر.
***
ەڭ جاقسى ادام – ولگەن ادام.
***
ايداعانى “موسكۆيچ”, سيگنالى جەر جارادى.
***
باستىقتىڭ اۋزى جەسە دە ماي, جەمەسە دە ماي.
مارات كوپتىلەۋوۆ, قىزىلوردا وبلىسى.
ءبولىنۋ
بىرەۋ قىرىقپىشاق بوپ
ەلگە بولىنەدى,
بىرەۋ تىم-تىراقاي بوپ
جەرگە بولىنەدى,
ءبىر توپاس قوقيلانىپ,
جۇرتقا بولىنەدى.
بەي-بەرەكەتسىز ءبولىنۋ دەگەن –
بىرەۋگە مۇراتتاي كورىنەدى.
ءسويتىپ, ەل ىشىندە دە بەرەكە كەتتى.
وزگە جۇرتقا بىرلىگى جوق,
بولشەكتەي بوپ كورىندىك.
“بولىنگەندى ءبورى جەيدى”,
بولماقپىز با ءبىر كۇندىك؟!
سۋايت بالا
– باسىڭا كوك تاس اكەپ قويدىرامىن,
سۋرەتىڭدى مارمارگە ويدىرامىن,
دۇشپان كوزدىڭ ءبارىن دە جىپكە ءتىزىپ,
تاپ جاۋىنداي ءبىرجولا جويدىرامىن.
الدى-ارتىڭدى تۇگەلدەپ تاس قىلامىن,
ويلارىڭدى جۇزەگە اسىرامىن,
كەسەلىڭدى تاۋىپكە ەمدەتەمىن,
بار مالىڭدى قالايدا تولدەتەمىن.
شارۋانى وڭدايمىن قاعىپ-سىلكىپ,
ءۇيدىڭ ءىشى-سىرتىن دا جوندەتەمىن! –
دەپ بالاسى اۋزىمەن قارىق قىلدى.
الداپ-سۋلاپ ءۇي ءىشىن جارىق قىلدى,
پەنسيانى الدى دا, ءىشىپ قويىپ,
سوڭعى ءۇمىتىن اكەنىڭ تارىك قىلدى.
وڭالبەك كەنجەبەك, الماتى.
مۇنارلى مۇنارا
ەسىمى ەل-جۇرتقا بەلگىلى بولماسا دا داۋلەت جاعىنان ءدويدىڭ بىرەگەيى, مانسابى جوعارىدا, قازىرگى حالىق قالاۋلىسى رەتىندە مىنبەردەن اندا-ساندا بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ بىردەڭكە دەپ قوياتىن قوڭكاي كوكەممەن سۇحباتتاسىپ وتىرمىن.
– كوكە , – دەدىم ۇرەمكەسىن جاڭالاپ جاتىپ,– ءبىر كەزدەرى اراققا بارىنشا باۋىر باسىپ ەدىڭىز...
– ويباي-اۋ, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى وسىمەن وسىلىپ ءوتتىم ەمەس پە! اينالايىن اراق, ءتۇپ اتاسى سپيرت قوي قويىمدى قوزداتىپ, ءتولىمدى تورگە وزدىرعان... پاي-پاي سول زامان-اي! ءبىر بوتەلكە تازا سپيرتتەن باقانداي بەس شيشا اراق شىعۋشى ەدى... نەسىن ايتايىن, سونى كاسىپ ەتتىم, اراق ارقالاپ اۋىل ايماقتى شيىرلادىم. ويپىر-اي, نە نارسەنىڭ دە قات كەزى, ەكى-ءۇش شيشا اراققا قويىن ايىرباستاعاندار دا بولدى. جيىن-تەرىم كەزىندە ءبىر بوتەلكەڭ ءبىر موشەك كارتوشكىنى الىپ ۇراتىن ... — دەپ كوكەم سول ءبىر كەزىن كەزىپ ارقا-جارقا بولدى.
– قازىرگى “مۇنارلى مۇناراڭىزدىڭ” جايىن دا ايتا وتىرىڭىز.
– شىنىمدى ايتسام, بۇل ءبىر ويدا جوق تىرلىك بولدى, – دەپ الدى دا اعىل-تەگىل اعىتىلدى. – قالا شەتىندەگى وسى ءبىر قاراۋسىز قالعان مۇنارا تۇبىندە كولىك كۇتىپ تۇرعانمىن. ءبىر بەيباق كەلىپ: “مەن قازىر مىنا مۇنارا ۇستىنە شىعامىن. ال سەن ازىرشە مىنا اقشانى ال دا, مىنا مەكەن-جايعا: “مۇنارانىڭ ۇشار باسىندا ادام تۇر, ول از ۋاقىتتا مۇنارا باسىنان قۇلاپ ولمەكشى دەپ حابارلا”, دەگەنى. بەرگەنى قوماقتى, نەم كەتىپ بارادى, ايتقان مەكەن-جايعا حابارلاسىپ ەدىم, سالدەن كەيىن اساي-مۇسەيىن ارقالاپ ەكى-ءۇش تەلەارنا, ارتىنان ميليتسيا, ساتىسىن سۇيرەتىپ ءورت ءسوندىرۋشى, جەدەل جاردەم دەيسىڭ بە, لەزدە قاراقۇرىم جۇرت توپىرلاپ-اق قالعانى.
سويتسەم, الگىم جۇپىنى كيىنگەن, ساقال مۇرتتى جىبەرگەن – ەلىمىزگە اتى شۋلى وپپوزيتسياداعى اعامىز ەكەن... ويپىر-اي, توبەدە تاپجىلماي تۇسكە دەيىن وتىردى-اۋ!
تەلەديدار ءتۇسىرىپ, شەتەلدىكى دە ارالاسقان با... نە كەرەك, ميليتسيا اينالا قورشاپ, القىن-جۇلقىن جەتكەن الدەبىرەۋ مۇنارا باسىنداعى كوكەممەن تىلدەسىپ جاتىپ اقىرى ءتۇس اۋا ءتۇسىرىپ الدى...
كوكەم اياعى جەرگە تۇسكەن بويدا مەنى قۇشاقتاعان بولىپ: “جارادىڭ! حابارلاسىپ تۇر”, دەپ قالتاما قولىن سۇڭگىتكەندەي بولدى... شەتكەرى شىعىپ قاراسام, تەلەفون ءنومىرى مەن قوماقتى سىي-سياپات سالىپتى.
سودان كەشكىلىك تەلەارنا اتاۋلى الگى “مۇنارا” وقيعاسىن ودىراڭداتسىن كەلىپ... كوكەمنىڭ مەنى قۇشاقتاعان ءساتى ءساتتى ءتۇسىرىلىپتى.
سودان ەل-جۇرتىم حابارلاسسىن كەلىپ... ەكى-ءۇش گازەت, تاعى سونداي تەلەراديو كەلىپ مەنەن سۇحبات السىن كەپ... كوكەمنىڭ بەرگەنىنەن باسقاسىن بۇكپەسىز ايتىپ بەردىم.
سودان ءبىر كۇنى الگى كوكەم حابارلاسىپ: “وتكەندەگى جەردە بولاسىڭ با, باسقالار بارادى, بەرەتىنىن الىپ قىزمەت قىلساڭ”, دەيدى... ويلانباستان ورنىمدا بولدىم.
بۇل جولعىم قوماقتى بولىپ, ويدا جوقتا ويعا بەرىلمەسىم بار ما... ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ, الگى كوكەمنەن اقىل-كەڭەس العان بولىپ, نە كەرەك, الگى مۇنارانى قاق ورتاسىنا الىپ, سول توڭىرەكتى جەكەشەلەندىرىپ الدىم... ءىسىم ىلگەرى جىلجىسىن كەلىپ...
بىتىرەتىنىم – تاپسىرىس الۋ, تىلەگىن تاپ-تۇيناقتاي ەتۋ. ءسويتىپ, مۇنارام “مۇنايلى” بولىپ بيزنەسىم اسىپ-توگىلسىن كەلىپ...
قىزا-قىزا كەلىپ مۇنارامنىڭ توبەسىنە ءوزىم دە شىعىپ كوكەيىمدەگىنى كول-كوسىر كوسىلتىپ, ءاسىرەسە, وسى ءتىرلىگىمدى كورە الماۋشىلاردى تىقسىرتىپ تا الدىم.
از كۇندە مۇنارام مۇنارتىپ, توبەسىنە شىقپاسا دا ەل-جۇرتىم توڭىرەگىنە توپتالىپ الىپ وكىمەتكە نارازىلىعىن پاش ەتىپ جاتادى... مەنىڭ مىندەتىم باياعى... ءبىر كۇندىك ولجام ايىما الاڭداماۋىما جەتەدى.
جەكەمەنشىگىم ەمەس پە, ايلار وتە الاڭىمدى كەڭەيتىپ, مۇنارا باسپالداعىن وڭداپ, ءتۇپ استىنا قابىرعا تۇرعىزىپ وفيس تە جاساپ الدىم...
قاراۋىلىم بار, ەكى-ءۇش كومەكشىم بار, ءوزىم تەك بولار ىسپەن كەلىسىم-شارتقا عانا بارامىن.
نە كەرەك, بارىم دا, باعىم دا مۇنارا بولىپ, سونىڭ ارقاسىندا قازىرگى جەتكەن جەرىمدى بىلەسىڭ, – دەپ كىدىرگەنىندە:
– الدىداعى ارمان-ماقساتىڭىز؟ – دەپ سوڭعى قارابايىر سۇراعىمدى قويىپ ەدىم:
– بۇرىنعى مۇنارا ەسكىلەۋ دە ەرگەجەيلىلەۋ. اماندىق بولسا سول مۇنارانىڭ جەتىلگەن ءتۇرىن تۇرعىزباقپىن. استى وفيس, ءسال جوعارىدا “باسپاسوز ورتالىعى” ورنالاسىپ, ءتوڭىرەگىنە عيمارات تۇرعىزىپ جەكەمەنشىك مەديا حولدينگ قۇرماقپىن. سوعان ءوزىڭ باسشى بولىپ كەلسەڭ قايتەدى؟ – دەدى.
كەنجە ەركىن. الماتى وبلىسى.