رەسمي ستاتيستيكاعا سەنسەك, ەلىمىزدە ورتاشا جالاقى كولەمى ارتتى. سويتسە دە ايلىقتىڭ شايلىققا جەتپەي قالا بەرەتىنى نەسى ەكەن؟ ونىڭ سەبەبى – يىلمەستى ءيىپ, بۇگەجەكتى بۇگىپ الارلىق قاۋقارى بار, ءيى قاتتى ينفلياتسيا.
ينفلياتسيا – قۇر ستاتيستيكا ەمەس. ول ءار وتباسىنىڭ داستارقانىنان, اي سوڭىنداعى بيۋدجەت ەسەبىنەن, بولاشاققا قۇرعان جوسپارىنان كورىنەدى. باعا وسكەن سايىن اقشانىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى السىرەيدى. كەشە جەتكىلىكتى كورىنگەن تابىس بۇگىن سول قاجەتتىلىكتى وتەۋگە ارەڭ جەتۋى مۇمكىن. قارجىگەر تۇرار ءابدي كوپشىلىك ينفلياتسيانىڭ شىنايى اسەرىن تولىق باعالاي بەرمەيتىنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەڭ ۇلكەن قاتەلىكتىڭ ءبىرى – اقشانى قوزعالىسسىز ساقتاۋ. كوپ ادام ينفلياتسيانى تەك باعانىڭ ءوسۋى دەپ قابىلدايدى. شىن مانىندە ول – الدەقايدا كۇردەلى قۇبىلىس.
«ەگەر جيناعىڭىز جاي عانا ەسەپشوتتا جاتسا, ونىڭ ناقتى قۇنى جىل سايىن ازايا بەرەدى. ياعني بۇگىن 1 ميلليون تەڭگەگە ساتىپ الۋعا بولاتىن دۇنيەنى بىرنەشە جىلدان سوڭ سول قارجىعا الا الماۋىڭىز مۇمكىن. سول سەبەپتى جيناقتى ساقتاۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز, ونى ينفلياتسيادان قورعاي ءبىلۋ قاجەت. تاريحقا قاراساق, ينفلياتسيا كۇشەيگەن كەزەڭدەردە كەيبىر اكتيۆتەر قۇنىن ساقتاپ قانا قويماي, تابىس اكەلگەن. ماسەلەن, ءىرى كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى, التىن مەن كۇمىس سەكىلدى باعالى مەتالدار, تابىستىلىعى جوعارى دەپوزيتتەر مەن وبليگاتسيالار, جىلجىمايتىن م ۇلىك, سونداي-اق مۇناي, گاز, ۋران, مىس وندىرەتىن كومپانيالاردىڭ باعالى قاعازدارى. مۇنداي قۇرالدار كاپيتالدىڭ قۇنسىزدانۋىن تەجەي الادى. ەڭ باستىسى – بارلىق قاراجاتتى ءبىر جەرگە جيناماۋ. قارجىلىق ساۋاتتىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى – ءارتاراپتاندىرۋ. سوندا عانا ينفلياتسيا جيناققا اۋىر سوققى جاساي المايدى», دەيدى قارجىگەر.
ساراپشى كوتەرگەن ماسەلە تەك بىزگە عانا ءتان ەمەس. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە ينفلياتسيا – ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنا اسەر ەتەتىن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ ەرەكشەلىگى – زاردابى بىردەن بايقالا بەرمەيدى. بانكتەگى قاراجات وزگەرمەگەندەي كورىنەدى. بىراق سول اقشاعا ساتىپ الۋعا بولاتىن تاۋار مەن قىزمەت كولەمى جىل وتكەن سايىن ازايا بەرەدى. كەيىنگى جىلدارى وتانداستارىمىزدىڭ قارجى قۇرالدارىنا قىزىعۋشىلىعى ارتتى. بۇرىن حالىقتىڭ باسىم بولىگى دەپوزيتپەن شەكتەلسە, بۇگىندە باعالى قاعازدار نارىعىنا, ينۆەستيتسيالىق قورلارعا, التىنعا نازار اۋداراتىندار كوبەيگەن. بۇل قارجىلىق مادەنيەتتىڭ بىرتىندەپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتادى.
دەگەنمەن, ينفلياتسيانىڭ ىقپالى ينۆەستيتسيا تاقىرىبىنان الدەقايدا كەڭ. ونىڭ شىنايى سالدارى كۇندەلىكتى تۇرمىستان انىق بايقالادى. ۇلتتىق ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر بيۋروسىنىڭ ساراپشىسى توقتاسىن باقبەرگەن وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارادى.
كوللاجدى جاساعان – گۇلماريا اشىمحانقىزى, «EQ»
«ايتالىق, بىرنەشە جىل بۇرىن ازامات ايىنا 200 مىڭ تەڭگە تابىس تاپتى دەلىك. سول كەزدە كۇندەلىكتى قاجەتتىلىككە 150 مىڭ تەڭگە جۇمساپ, قالعان قاراجاتتى جيناقتاۋعا نەمەسە ءوز دامۋىنا باعىتتاي الاتىن. ۋاقىت وتە جالاقىسى 350 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. سىرتتاي قاراعاندا تابىسى ەداۋىر وسكەندەي كورىنەدى. بىراق بۇرىنعى شىعىنداردىڭ ءوزى بۇگىندە 300 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ كەتۋى مۇمكىن. ناتيجەسىندە, ەركىن جۇمسايتىن قاراجات كولەمى قىسقارادى. مۇندا نەگىزگى ماسەلە – جالاقى مولشەرى ەمەس, ساتىپ الۋ قابىلەتى. ەكونوميكادا مۇنى ناقتى تابىس دەپ اتايدى. ەگەر تابىس وسسە, بىراق باعا ودان دا جىلدام كوتەرىلسە, ادام شىن مانىندە بايىعان جوق. ونىڭ قولىنداعى تەڭگە سانى عانا كوبەيدى. ينفلياتسيانىڭ قاۋىپتى تۇسى دا وسىندا. ول تەك اميانعا اسەر ەتپەيدى. ادامنىڭ بولاشاققا قۇرعان جوسپارىن وزگەرتەدى. بىرەۋ باسپانا الۋدى كەيىنگە شەگەرەدى. بىرەۋ قوسىمشا بىلىمنەن باس تارتادى. بىرەۋ دەمالىسىن قىسقارتادى. كەي جاعدايدا وتباسى قۇرۋ نەمەسە بالا تاربيەسىنە قاتىستى شەشىمدەردىڭ ءوزى كەيىنگە قالادى», دەيدى ساراپشى.
سول سەبەپتى بازالىق مولشەرلەمە, تەڭگە باعامى, مەملەكەتتىك شىعىندار, حالىقتىڭ نەسيەلىك جۇكتەمەسى سەكىلدى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر قاراپايىم ازاماتتان الىس دۇنيەلەر ەمەس. ولار ءار شاڭىراقتىڭ تۇرمىسىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى. ينفلياتسيا حالىقتان اقشانى عانا ەمەس, ەرتەڭگە دەگەن سەنىمدى دە تارتىپ الادى. شىنىندا, ينفلياتسيانىڭ ەڭ اۋىر زاردابى كەيدە اقشامەن ولشەنبەيدى. ادام تابىسىنىڭ باسىم بولىگىن ازىق-ت ۇلىككە, كوممۋنالدىق تولەمگە, ءدارى-دارمەككە جۇمساعان سوڭ وزىنە مۇمكىندىك سىيلايتىن شىعىنداردى قىسقارتا باستايدى. اۋەلى دەمالىستان باس تارتادى. كەيىن تۇرمىستىق تەحنيكا الۋدى كەيىنگە قالدىرادى. ودان سوڭ ءبىلىم مەن دەنساۋلىققا بولىنەتىن قارجى ازايادى. ەكونوميستەر مۇنى «تۇتىنۋشىلىق مۇمكىندىكتىڭ تارىلۋى» دەپ اتايدى. ازاماتتىڭ تاڭداۋ ەركىندىگى قىسقارادى. سول سەبەپتى حالىق ينفلياتسيانى رەسمي ەسەپتەگى پايىزبەن ەمەس, كۇندەلىكتى ومىردەگى وزگەرىس ارقىلى سەزىنەدى.
وسىنداي جاعدايدا تۇرعىنداردى تاعى ءبىر ساۋال مازالايدى: جيناقتى قاي ۆاليۋتادا ساقتاۋ ءتيىمدى؟ اسىرەسە تەڭگە باعامى قۇبىلعان تۇستا بۇل ماسەلە ءجيى كوتەرىلەدى. ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆ امبەباپ شەشىم ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيدى.
«كوپشىلىك دوللار ساتىپ السا, قارجىسىن تولىق قورعايمىن دەپ ويلايدى. الايدا ءومىر بۇدان كۇردەلىرەك. ەگەر وتباسىنىڭ نەگىزگى شىعىنى تەڭگەمەن جاسالسا, بارلىق جيناقتى شەتەل ۆاليۋتاسىندا ساقتاۋ ءاردايىم ءتيىمدى بولا بەرمەيدى. قازىر بانكتەردەگى تەڭگەلىك دەپوزيتتەردىڭ سىياقىسى جوعارى. سوندىقتان جاقىن ۋاقىتتا قاجەت بولۋى مۇمكىن قاراجاتتى تەڭگەدە ۇستاۋدىڭ قيسىنى بار. ال دوللاردى تەز پايدا تاباتىن قۇرال ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى ساقتاندىرۋ تەتىگى رەتىندە قاراستىرعان ءجون. شەتەلدە وقۋ, ساياحاتقا شىعۋ نەمەسە ۆاليۋتادا ءىرى ساتىپ الۋ جوسپارى بولسا, جيناقتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن دوللاردا ساقتاۋ ورىندى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. قارجى نارىعىندا ەموتسياعا ەرگەن ادام ءجيى ۇتىلادى. ءبىر كۇنى جاپپاي دوللار ساتىپ الۋعا اسىعادى, كەلەسى كۇنى بار قاراجاتىن جۇمساپ جىبەرۋگە تىرىسادى. مۇنداي ارەكەت وتباسى بيۋدجەتىنە كوبىرەك زيان كەلتىرەدى. ءتيىمدى ستراتەگيا كوبىنە قاراپايىم بولادى: قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى تەڭگەدە, ءبىر بولىگى ۆاليۋتادا ساقتالادى. ەڭ باستىسى – سەزىمگە ەمەس, ەسەپكە سۇيەنۋ», دەيدى ەكونوميست.
بۇل پىكىر قارجى الەمىندەگى ماڭىزدى شىندىقتىڭ ءبىرىن ايقىنداپ بەرەدى. ينفلياتسيامەن كۇرەس ينۆەستيتسيا جاساۋمەن نەمەسە ۆاليۋتا ايىرباستاۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. مۇندا ءتارتىپ, ۇزاقمەرزىمدى ويلاۋ, تاۋەكەلدى باعالاي ءبىلۋ سەكىلدى داعدىلار شەشۋشى مانگە يە. ەكونوميكالىق ادەبيەتتە «ينفلياتسيالىق شيىرشىق» دەگەن ۇعىم بار. باعا وسەدى, حالىق جوعارى جالاقى تالاپ ەتەدى, كاسىپورىن شىعىنىن ءونىم قۇنىنا قوسادى, كەيىن باعا تاعى قىمباتتايدى. وسىلايشا, ينفلياتسيا ءوزىن ءوزى كۇشەيتەتىن ۇدەرىسكە اينالادى.
ينفلياتسيانىڭ سالدارى تۋرالى الەمدىك زەرتتەۋلەر دە وسىنى كورسەتەدى. ماسەلەن, امەريكالىق ەكونوميست, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى Milton Friedman ينفلياتسيانى «بارشاعا بىردەي سالىناتىن كورىنبەيتىن سالىق» دەپ اتاعان. ونىڭ پايىمىنشا, باعانىڭ تۇراقتى ءوسۋى ەڭ الدىمەن تابىسى تومەن جانە جيناعى از ازاماتتارعا سوققى بەرەدى. ال «International Monetary Fund پەن World Bank» ساراپشىلارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر جوعارى ينفلياتسيا كەزەڭىندە حالىقتىڭ تۇتىنۋ مۇمكىندىگى تارىلىپ قانا قويماي, ۇزاقمەرزىمدى قارجىلىق جوسپارلاۋ قابىلەتى السىرەيتىنىن كورسەتەدى. ادامدار جيناق قۇرۋدان گورى كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتى جابۋعا كوبىرەك كوڭىل بولە باستايدى.
ەكونوميكا عىلىمىندا «اقشا يلليۋزياسى» دەگەن ۇعىم بار. بۇل تۇجىرىمداماعا سايكەس, ادامدار كوبىنە جالاقىنىڭ ناقتى ەمەس, اتاۋلى وسىمىنە نازار اۋدارادى. ياعني ايلىعى 250 مىڭ تەڭگەدەن 350 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلگەنىنە قۋانادى. الايدا سول ارالىقتا باعا ودان دا جىلدام وسسە, ونىڭ ناقتى ساتىپ الۋ قابىلەتى وزگەرمەۋى, ءتىپتى تومەندەۋى ىقتيمال. گارۆارد, چيكاگو جانە لوندون ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ عالىمدارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر دە ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى ينفلياتسيانىڭ ۇزاقمەرزىمدى ىقپالىن باعالاۋدا قاتەلەسەتىنىن كورسەتكەن.