مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى قولداۋ, ولارعا قولجەتىمدى ورتا قالىپتاستىرۋ – مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك قولداۋدان قۇر قالماسا, قوعامدىق ورىندارعا قىسىلماي, ەمىن-ەركىن, بىرەۋدىڭ دەمەۋىنسىز كىرىپ-شىقسا وندا بۇل مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ جەڭىسى دەپ ايتۋعا بولادى.
سوڭعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 751,8 مىڭ مۇگەدەكتىگى بار ادام تۇرادى, بۇل حالىقتىڭ جالپى سانىنىڭ 3,7%-ىن قۇرايدى. كەيىنگى جىلدارى مۇگەدەكتىكتى راسىمدەۋگە قاتىستى ءبىراز سىن-پىكىر ايتىلدى. وڭىرلەردە مۇگەدەكتىگى بار ەكەنىن قاعاز جۇزىندە راستاۋعا اقشا تالاپ ەتەتىندەر بار دەسەدى. مۇنداي پىكىردى بىرەر ادام ەمەس, قيىندىققا تاپ بولعان ەل-جۇرتتىڭ بارلىعى ايتادى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى اسقاربەك ەرتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋ راسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بارىنشا ازايتۋ ماقساتىندا مينيسترلىك مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتامانى تسيفرلاندىرۋدى بەلسەندى جالعاستىرىپ جاتىر. مىسالى, سىرتتاي پرواكتيۆتى فورماتتى ەنگىزگەن سوڭ, بىلتىر 113,1 مىڭ ازاماتقا مۇگەدەكتىك اۆتوماتتى تۇردە بەلگىلەنگەن. بۇل سان بىلتىر شىعارىلعان شەشىمدەردىڭ جالپى سانىنىڭ شامامەن جارتىسىن قۇرايدى.
«ساراپتاما جۇرگىزۋ كەزىندە دەرەكتەردى تالداۋدىڭ تسيفرلىق قۇرالى رەتىندە جاساندى ينتەللەكت مودەلىن سىناقتان وتكىزۋ باستالدى. بۇل وتىنىشتەردى وڭدەۋدى جەدەلدەتۋگە, ادامي فاكتوردىڭ اسەرىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە, ساراپشىلىق شەشىمدەردىڭ وبەكتيۆتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ مالىمدەدى ا.ەرتاەۆ.
مينيسترلىك مۇگەدەكتىكتى بەلگىلەۋ ۇدەرىستەرىنىڭ تولىق اشىقتىعى مەن وبەكتيۆتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى. سول باعىتتا دەنساۋلىق سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن بىرلەسىپ اقپاراتتىق دەرەكتەر بازالارىن ينتەگراتسيالاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە بەلسەنە كىرىسكەن سىڭايلى. ەسەسىنە, باستاپقى ەمحانالىق بۋىن دەڭگەيىندە باقىلاۋدى كۇشەيىپ, نەگىزسىز شەشىمدەر قابىلداۋ فاكتىلەرىن مۇلدە بولدىرماۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ياعني بۇرىن ۇزاققا سوزىلاتىن مۇگەدەكتىكتى راسىمدەۋ سەكىلدى قىزمەتتەر اشىق ءارى وڭتايلى بولا تۇسەدى.
ينكليۋزيۆتى ساياساتتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ينديكاتورى – كەدەرگىسىز ورتا قالىپتاستىرۋ. سانداردى سويلەتسەك, بىلتىر ەلىمىزدە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدارعا 27 307 نىسان (64%) بەيىمدەلگەن. بيىل ينفراقۇرىلىمدى بەيىمدەۋ دەڭگەيىن 80%-عا (34 320 نىسان) دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى نىسانداردى فورمالدى قابىلداۋ تاجىريبەسىن جويۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جۇمىسىنىڭ ساپاسىنا باقىلاۋدى كۇشەيتتى. ايتپەسە, وسى ۋاقىتقا دەيىن وسى ساناتتاعى ادامداردىڭ قوزعالىسىن قيىنداتاتىن بەيىمدەۋ ەلەمەنتتەرى ءجيى كەزدەسىپ كەلدى. اسىرەسە وڭىرلەردە ارباداعى ادامعا مۇلدە جايسىز پاندۋستار, كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان جاندارعا قولايسىز بەلگىلەر ءالى كوپ. ەلوردادا بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا استانا قالاسى بويىنشا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتى دەپارتامەنتى دە قاتاڭ مونيتورينگ جۇرگىزەدى. نەگىزى دەپارتامەنت ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, قولجەتىمدى كەدەرگىسىز ورتا قالىپتاستىرۋ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى ىسكە اسىرادى. استانا قالاسى بويىنشا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى اسقار ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى ءتورت ايدا دەپارتامەنت الەۋمەتتىك كودەكس تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى 17 تەكسەرۋ جۇرگىزگەن.
«تاراتىپ ايتساق, جوسپاردان تىس 8 تەكسەرۋ, ءبىر مارتە پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزدىك. پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن بىرلەسىپ وتكىزگەن 8 تەكسەرۋ تاعى بار. وسى جۇمىس بارىسىندا مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭناما تالاپتارىنىڭ 47 بۇزۋشىلىعى انىقتالدى. زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ 43-ءى الەۋمەتتىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمى نىساندارىنا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتپەۋگە قاتىستى بولسا, تاعى تورتەۋى زاڭ بۇزۋشىلىق ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى بولدى. انىقتالعان بارلىق فاكتىگە قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس شارالار قابىلداندى. بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن ايىپپۇل سالىندى», دەيدى ا.ايماعامبەتوۆ.
جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەسىندە دەپارتامەنت ولاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى 6 نۇسقاما شىعارعان. جالپى سوماسى شامامەن 2 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 6 اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان. سول سەكىلدى ەسەپتى كەزەڭدە استانا قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنا انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى نۇسقامانى ماجبۇرلەپ ورىنداۋعا قاتىستى 6 تالاپ ارىز جىبەرىلگەن. شىن مانىندە وسىنداي ناقتى قادامدار عانا مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتىپ, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم نىساندارى يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە ءىس جۇزىندە ىقپال ەتەدى.
قولجەتىمدى ورتا قالىپتاستىرۋعا قاتىستى ۇيلەسكەن جۇمىستارعا قاراماستان, الەۋمەتتىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ كوپتەگەن نىساندارى ءالى دە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا قولجەتىمسىز. استانا قالاسىنىڭ وزىندە شامادان تىس بيىك پاندۋستاردى ايتپاعاندا, كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان ادامدارعا كەيبىر نىسانداردا منەموسحەمالار, اقپاراتتىق كورسەتكىشتەر, تاكتيلدى اقپارات قۇرالدارى قاراستىرىلماعان. سونىمەن قاتار سانيتارلىق-تۇرمىستىق ءۇي-جايلاردا شۇعىل تۇيمەنىڭ بولماۋى, ليفتىلەردە دىبىستىق نەمەسە جارىق سيگنالدارىنىڭ جوقتىعى تىركەلىپتى.
كەدەرگىسىز ورتا قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى «Amanat» پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جول كارتاسى اياسىندا العا باسقانى راس. سول جوسپارعا سايكەس, بيىل جىل سوڭىنا دەيىن «INVA.gov.kz» پورتالىنىڭ قولجەتىمدىلىكتىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسىنا ەنگىزىلگەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نىسانداردىڭ بەيىمدەلۋ دەڭگەيى جالپى نىساندار سانىنىڭ 80%-ىن قۇراۋعا ءتيىس. بۇگىندە جۇيەگە استانا قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ 2143 نىسانى ەنگىزىلگەن. ونىڭ ىشىندە 1435 نىسان بەيىمدەلگەن. بۇل شامامەن 67%-دى قۇرايدى. جوسپاردى ورىنداۋ ءۇشىن جىل سوڭىنا دەيىن قالاداعى 1714 نىساندى بەيىمدەۋ قاجەت.
بيىل 1 شىلدەدەن باستاپ قۇرىلىس كودەكسىنىڭ 135-بابىنىڭ نورماسى كۇشىنە ەنەدى. جاڭا تالاپتارعا سايكەس الەۋمەتتىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ حالىقتىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋى شەكتەۋلى توپتارى, ونىڭ ىشىندە مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا قولجەتىمدىلىك تالاپتارىنا سايكەستىگىن راستاۋ فۋنكتسياسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە بەرىلەدى. جالپى, مينيسترلىك مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى ساپالى وڭالتۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە دە بارىنشا كوڭىل بولەدى.
بىلتىر جىل قورىتىندىسىندا الەۋمەتتىك قىزمەتتەر پورتالى ارقىلى وڭالتۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن, قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى 570,8 مىڭ ءىس-شارا ىسكە استى. وسىنىڭ ىشىندە كورۋ, ەستۋ قابىلەتى تومەن پايدالانۋشىلارعا بەيىمدەلگەن Aleumet ءموبيلدى قوسىمشاسى ەنگىزىلگەنىن دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بۇدان بولەك, مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى ۇيدە وڭالتۋ ماقساتىنداعى «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق قورىمەن بىرلەسكەن جوبا وڭ ناتيجە كورسەتكەن. 508 بالا يننوۆاتسيالىق قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ونىڭ ىشىندە 361 بالادا وڭ ديناميكا تىركەلىپ, 23 بالا ءوزى جۇرە باستاعان.
مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى ەكونوميكاعا تارتۋ اياسىندا بيىل جۇمىس بەرۋشىلەرگە جۇمىس ورىندارىنىڭ كۆوتالارىن بەلگىلەۋ, باقىلاۋ ۇدەرىسى تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلادى. ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋ جۇيەسىن ترانسفورماتسيالاۋ جۇمىسى دا جالعاسادى. كۇتىمنىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتىن مىندەتتى ليتسەنزيالاۋ ەنگىزىلگەن. ەلىمىزدە قازىر 603 وسىنداي ليتسەنزيالانعان ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. بۇل باعىتتا جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ تەتىگىنە كوشۋ قادامى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ناقتى الۋشىعا ناقتى قىزمەت كورسەتۋ فاكتىسىمەن قاتاڭ تۇردە تولەيتىنىنە كەپىلدىك بەرەدى.
مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا كورسەتىلەتىن قولداۋلار ءبىر باعىتتا ەمەس, جان-جاقتى بولعانى دۇرىس. سوندا ەرەكشە قابىلەتتى ازاماتتارعا اشىق, ءادىل ءارى ءتيىمدى جۇيە قالىپتاسادى. جالپى العاندا, قىرۋار جۇمىستىڭ بارلىعى تەك زاڭناما تالابىنىڭ, قانداي دا ءبىر جوسپاردىڭ ورىندالعانىن ەمەس, قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى.