اتام قازاقتىڭ «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەگەن ءتامسىلى بار. بۇگىنگى تاڭدا قوعامنىڭ جاسىرۋعا كەلمەيتىن دەرتى – جاپپاي تەلەفونعا تەلمىرۋ. بۇل زيان با, الدە قاجەتتىلىك پە؟ قىسقاسى, كۇللى عالامدى قاۋىزىنا سىيدىرعان سمارتفوننىڭ پايداسى ءوز الدىنا, ونىڭ قاۋىپتى جاعى دا بار.
كاسىبي ماماندار پايىمىنا جۇگىنسەك, قالتامىزداعى سىمسىز تەلەفون ەلەكتروماگنيتتىك 4G مولشەرىندە ساۋلە شاشىپ تۇرادى ەكەن. وسى زياندى ساۋلەنى «MRI» تەحنولوگيالىق ءتاسىل ارقىلى زەرتتەگەن ماماندار «ماگنيتتىك ساۋلە سوققان ادامنىڭ باسى اۋىرعىش بولادى ءھام جۇرەك-قانتامىر ىرعاعى بۇزىلدى», دەيدى. بۇدان دا سوراقىسى جۇيكەسى توزىپ, ويلاۋ قابىلەتىنە اقاۋ تۇسەدى.
حالقىمىزدىڭ «تۇيەنى جەل شايقاسا, ەشكىنى اسپاننان ىزدە» دەگەنىندەي, ەرەسەكتەردىڭ ءوزىن ەسەڭگىرەتكەن سمارتفوننىڭ زيانى جاسوسپىرىمدەردى دە وڭدىرماسى انىق. قۇرىلعىدان بولىنەتىن زياندى ساۋلە ۇلكەندەرگە قاراعاندا بالاعا 10 ەسە كەرى اسەرى بار دەيدى جاپوندىق دارىگەرلەر. سەبەبى جاس بالانىڭ باس سۇيەك قاباتى جۇقا, قورعانىس قابىلەتى دە ءالسىز.
وسى ورايدا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامىعان مەملەكەتتەر جاسوسپىرىمدەردى تەلەفونعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارۋ ماقساتىندا قۇقىقتىق شارالار قابىلداپ جاتىر. مىسالى, جاپونيانىڭ ايچي پروۆينتسياسىنىڭ ورتالىعى كاريا قالاسىنىڭ بيلىگى مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا ساعات 21.00-دەن كەيىن تەلەفوندى پايدالانۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. شاھار تۇرعىندارىمەن كەلىسە وتىرىپ, مەجەلى ۋاقىتتا ينتەرنەت جەلىسىن ءۇزىپ تاستاعان. ناتيجەسىندە, وقۋشىلاردىڭ ساباق ۇلگەرىمى جاقسارعان.
الەمدىك ءبىلىم بەرۋدىڭ ورتالىعى سانالاتىن نيۋ-يورك قالاسىندا ورنالاسقان ورتا جانە جوعارى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ اۋماعى ساباق كەزىندە ينتەرنەت جەلىسىنەن اجىراتىلعان. ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار قاجەت بولسا قاراپايىم تەلەفون قولدانادى. بۇل ءۇردىستى ەلدىڭ ۆيردجينيا مەن مەريلەند وقۋ ورىندارى دا قابىل الىپتى. قازىر قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا مەن اقش سياقتى وركەنيەتتى ەلدەردە «سمارتفون سوققان» بالالاردى ەمدەيتىن ورتالىقتار جۇمىس ىستەپ تۇرسا, سالا ماماندارى بالالاردى اقىل-ەسىنەن ايىراتىن جاڭا دەرت پايدا بولعانىن ايتىپ, دابىل قاعىپ وتىر.
ددس ۇيىمىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, جىلىنا 5 ملن بالا تەلەفوننىڭ كەرى اسەرىنەن زارداپ شەگەدى. سونداي-اق, ددسۇ قازىر ۇلكەندەردىڭ 23, جەتكىنشەكتەردىڭ 80 پايىزى ءوز ءومىرىن سمارتفونسىز ەلەستەتە المايتىنىن ايتادى.ەلىمىزدەگى حيرۋرگ-وفتالمولوگ سنەجانا پانچەنكو سمارتفوندى كوپ پايدالانعان بالانىڭ مي قاباتىنىڭ قىزمەتى بۇزىلادى دەسە, اۋستريالىق عالىمدار گادجەتتەردىڭ كەسىرىنەن بالانىڭ باسىنا تاعى ءبىر قوسىمشا سۇيەك ءوسىپ شىعاتىنىن انىقتاعان.
– بۇل ءۇردىس بالالارعا تىم قاۋىپتى. «ويتكەنى ءوسىپ كەلە جاتقان ءسابي اعزاسىندا زات الماسۋ ۇدەرىسى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەتىندىكتەن ماگنيتتىك ساۋلەنىڭ كەسىرى ميدىڭ قىزمەتىن تەجەپ, دەنە قوزعالىسىن شامادان تىس شەكتەپ, سونداي-اق كوز جانارىنىڭ السىرەۋىنە اكەلەدى», دەيدى شۆەد عالىمى لەننارت حاردەلل.
سونداي-اق بريتان الەۋمەتتانۋشىسى ەنتوني گيددەنس: «بۇرىن قوعام ناشاقورلار مەن ماسكۇنەمدەردەن مەزى بولاتىن. ولاردى ۇناتپايتىن. بولاشاقتا سمارتفوننىڭ زيانى بۇل ەكەۋىنەن دە اسىپ تۇسەرىن ادامزات ءالى سەزىنە العان جوق», دەيدى.
قىسقاسى, الەم الدىندا بالالاردى «تەلەفونعا تەلمىرۋ» اپاتىنان قۇتقارۋ شاراسى تۋىنداعالى تۇر. الماتى قالالىق ۆوزنەسەن سوبورىنىڭ پسيحولوگى ۆيكتوريا لەۆينا بالانىڭ گادجەتكە تاۋەلدىلىگىنە اتا-انا تىكەلەي كىنالى ەكەنىن ايتادى. اتا-انالار مازاسىز بالادان قۇتىلۋ ماقساتىندا ونىڭ قولىنا تەلەفون ۇستاتا سالادى. ۇرپاعىنا جانى اشيتىن اتا-انا بالاسىن «تەلەفونعا تاۋەلدىلىككە» ۇرىندىرماۋعا ءتيىس. بالالارعا كومپيۋتەر, سمارتفون سەكىلدى زاتتاردى مۇلدە كورسەتپەگەن دۇرىس. بالا ول زاتتار تۋرالى تەز-اق ۇمىتىپ, وزىنە قىزىقتى وزگە ىستەرمەن اينالىسىپ كەتەدى.
الماتىلىق بالالار پسيحولوگى اناستاسيا ستەبليانكو: «10 جاسقا دەيىنگى بالالارعا تەلەفوندى تاۋلىگىنە 1,5 ساعات قانا قاراۋىنا رۇقسات بەرىلۋ قاجەت. ال ودان جوعارى جاستاعى جاسوسپىرىمدەرگە 3 ساعاتقا دەيىن قاراۋىنا بولادى. كورسەتىلگەن نورمادان ارتىق قاراعان جاعدايدا جۇيكە جۇيەسىنە كەرى اسەر ەتەدى. بالانى تەلەفوننان الشاقتاتۋدىڭ جولى – بىرگە وتىرىپ سۋرەت سالۋ نەمەسە بىرىگىپ اس دايىنداۋ سەكىلدى باسقا نارسەگە قىزىعۋشىلىعىن دامىتۋ. ەڭ باستىسى, كىتاپ قۇمارلىعىن وياتۋ ارقىلى, ساناسىن ساۋىقتىرۋ», دەيدى.
وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن دامىتۋ جانە زەردەلى ۇلت قالىپتاستىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىققا قول قويۋى ءدال ۋاقىتىندا قابىلدانعان شەشىم دەپ بىلەمىز