مۇحتارباي وتەلباي ۇلى: عىلىمنىڭ باعىتىن ەلدىك مۇددە ايقىندايدى

– مۇحتارباي وتەلباي ۇلى, ىرگەلى ەڭبەكتەرىڭىز عىلىمي-زەرتتەۋ مەن وندىرىستىك جەتىس­تىكتەردىڭ باستاۋىنا اي­نالدى. كونە عىلىمعا قىزىعۋ­شى­لى­عى­ڭىز نەدەن باستالدى؟

– جاس كۇنىمنەن ەسەپكە زەرەك بولدىم. بالالىق شاعىم مالشى اۋىلدا ءوتتى. كەيدە بالا كۇنىمدى ساعىنىپ ەسىمە الامىن. ول جىلداردا كەشكىلىك ۇلكەندەر جينالىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن. ءتۇرلى اڭىز-اڭگىمەلەر مەن جىر-داستاندار ايتىلادى. اسىرەسە بۇركىتشى اقساقالدىڭ اڭگىمەسى قىزىق ەدى. اڭگىمەسىن تىڭداعاندا قانسونارعا بۇركىتىممەن شىق­قانداي سەزىمدە بولاتىنمىن. اۋىلىمىز قىرعىز ەلىنە كور­شىلەس. جەتىنشى سىنىپتان كەيىن توقماقتاعى مەحانيزاتورلار تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇس­تىم. بىراق تولىق اياقتاۋعا زەيى­نىم سوقپادى. كەيىننەن قارا­قوڭىزداعى كەشكى مەكتەپتە ورىسشا وقىدىم. ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ, ۇستانىڭ كومەكشىسى بولدىم. تراكتور جۇرگىزدىم. اكە-شەشەمە قولعابىسىم تيگەنى بولماسا, «مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتشا» دەپ ءوز-ءوزىمدى ىشتەي جۇباتىپ جۇرەتىنمىن. اتا-انام وتە ەڭبەكقور جاندار ەدى. بار مەيىرىمى مەن تاربيەسىن بەرىپ, بويىما جاقسى قاسيەتتەردى ءسىڭىردى. ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا ۇيرەتتى. عىلىمداعى جولىمدى اشقان – وسى قاسيەتتەر. كەشكى مەكتەپتە جۇرگەندە كىتاپحانادان ماتەماتيكاعا قاتىستى كىتاپتار الىپ وقيمىن. الەمدەگى مىقتى عالىم­داردىڭ ءومىربايانى جازىل­عان «ماتەماتيكا ۆ شكولە» جۋرنالىن قىزىعا پاراقتايمىن. ءسىرا, ماتەماتيك بولامىن دەگەن ارمانىم وسى ساتتە وياندى. كەيىننەن قىرعىزستان پەداگوگيكالىق ينستي­تۋتىندا ءبىلىم الىپ جۇرگە­نىم­دە ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتىنە جولدامامەن وقۋعا كەتتىم.

– سول جىلداردا ەسىمىڭىز عى­لىم دوكتورلىعىن قورعاعان ەڭ جاس عالىمدار قاتارىندا اتالدى. ماس­كەۋدە قالۋعا ۇسىنىس بولدى ما؟

– ماسكەۋدە قالۋعا ۇسىنىس بولدى. بىراق ەلگە كەلىپ, وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا پايدامدى تيگىزۋدى ويلادىم. وقۋ بىتىرگەن­نەن كەيىن قىرعىزستانعا جولداما بەرىلدى. الايدا كوپ ىستەگەن جوقپىن. ەلگە قايتۋىما پروفەسسور يماناليەۆتىڭ كوپ ىقپا­لى ءتيدى. شىنىمدى ايتسام, ماس­كەۋدە تالانتتى قازاق جاس­تا­رى كوپ وقىدى. اسىرەسە ب.م.لەۆي­تان, ا.گ.كوستيۋچەنكو, اكادەميك س.م.نيكولسكيدەي سەكىلدى ۇستازدارىمىز قازاق بالالارىنىڭ العىرلىعى مەن زەرەكتىگىنە ۇنەمى ءتانتى بولاتىن. ماسكەۋدە وقىعان جىلدارى بار كۇشىمدى ساپالى ءبىلىم الۋعا جۇمسادىم. اكادەميك كولموگوروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 36 جاسىمدا فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاندىم. وسىنىڭ ءبارى ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن.

– ەلگە ورالعان جىلداردا ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دەڭگەيى قانداي ەدى؟

– ول كەزدە عىلىممەن اينالى­ساتىندار سيرەك بولاتىن. دەسە دە, ماتەماتيكا سالاسىنىڭ دا­مۋىنا اعا بۋىن كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ا.تايمانوۆ, و.جاۋتىكوۆ, ت.امانوۆ سەكىلدى مىقتى عالىمدار بولدى. ولاردىڭ ءىزىن ب.ورازباەۆ, ق.قاسىموۆ, ءو.سۇلتانعازين سەكىلدى اعالارىمىز باستى. 70-دارعا قاراي وتاندىق ماتەماتيكتەردىڭ جاڭا بۋىنى قالىپتاستى. ماسكەۋدەن وقىپ كەلگەن ت.كالمەنوۆ, كەيىننەن ش.سماعۇلوۆ, ن.تەمىرعاليەۆ, ا.جەڭ­سىكباەۆ سەكىلدى عالىمدار­مەن قاتارىمىز تولىقتى. جاس عا­­لىم­­داردى دايار­لاۋعا كوڭىل ءبو­لىن­دى. ءتۇر­لى عىلىمي سەمينارلار ۇيىم­­داستىرىلدى. شىن­دى­­عىندا, وت­كەن عاسىرداعى 80 جىل­دار­دىڭ ور­تاسىندا قازاق ما­تە­ماتيكا عى­لى­مى كەڭەس وداعى كە­زىن­دەگى باسقا رەسپۋبليكالاردان العا شىقتى. ر.ويناروۆ, ۋ.ومىر­باەۆ, م.مۇراتبەكوۆ, ا.جۇ­­ما­دىلداەۆ, ە.نۇرسۇلتانوۆ, ق.مىڭباەۆ سىندى دارىندى ماتەماتيك عالىمداردىڭ اتى وداق كولەمىنە تانىلدى. بۇگىندە اكادەميك م.سادىبەكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ماتەماتيكا جانە مودەلدەۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاس عالىمداردىڭ وسى سالاعا قوسىپ جاتقان ۇلەسى جەتەرلىك. ماسەلەن, س.دوربەتحان سەكىلدى ماتەماتيك جاس عالىمداردىڭ ەسىمى الەمگە تانىلعانى قۋانتادى.

– عىلىمنىڭ قازىرگى بەتالىسىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟

– وتاندىق عىلىم ءتۇرلى كەزەڭ­دەردەن ءوتتى. 1998 جىلى ماتەما­تيكا­دان حالىقارالىق كونگرەستە الەم­دەگى كورنەكتى 1000 ماتەماتيك­تىڭ ءتىزىمى جاسالدى. ادام باسىنا شاق­قاندا ەۋروپالىق ەلدەردىڭ تالايىنان وزا شىعىپ, وسى تىزىمگە قازاقستان ماتەماتيكتەرى ەنگەن بولاتىن. الايدا 90-جىلدارداعى قيىن­شىلىق عىلىمنىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. بۇل 2009 جىلدارعا دەيىنگى كەزەڭدى قام­تىدى. ارالىعى 4–5 جىلعى ەكو­نوميكالىق داعدارىس ماتەماتيكا عىلىمىندا 10–12 جىلعا سوزىلدى. وسى كەزەڭدە ءبىر جارىم بۋىننان اجىراپ قالدىق, بىرقاتار تالانتتى ماتەماتيكتەر باسقا سالاعا اۋىستى. مۇنىڭ ءوزى ماتەماتيكا عىلىمىنا كوپكە دەيىن ەس جيعىزبادى. ال قازىرگى جاعدايدا دۇنيەجۇزىلىك رەيتينگتە ورتاشادان جوعارى تۇرمىز. عىلىمنىڭ ەندىگى دامۋى ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ قۇزىرىندا. عىلىم جۇيەلى دامۋى ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ قاجەت. تالانتتى جاستاردى عى­لىمي ورتاعا ىقپالداستىرىپ, جاع­داي جاساۋ ۋاقىت تالابى. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ سانى كوبەيدى. ال سان­نىڭ كوپتىگى ساپاعا كەرى اسەر ەتەدى. عىلىم توعىسقاندا عانا ناتيجە بەرەدى ەمەس پە. كورنەكتى عا­لىمداردى جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلداپ, جوعارى ەڭبەكاقى تولەۋ ءىسى جۇيەلى قولعا الىنسا دەر ەدىم. قايبىر جىلى جاپون ەلىنە بارعاندا ۇلكەن زاۋىت جانىندا بىرنەشە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەيتىنىن كوردىك. وسىنداي وزىق ەلدەر عىلىمي ازىرلەمەلەردى دەرەۋ وندىرىسكە ەنگىزىپ, يننوۆاتسيانىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر. ال بىزدە عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىندا بايلانىس جوق. عىلىمي ازىرلەمەلەردى وندىرىسكە ەنگىزۋگە كاسىپورىندار, ءىرى بيزنەس وكىلدەرى ازىرگە ق ۇلىقسىز بولىپ وتىر.

– جاقىندا شىمكەنتتە وت­كەن ما­تەماتيكتەردىڭ ءى كون­گرەسىنە قاتىسىپ قايتتىڭىز. وسىدان ءبىراز بۇرىن دۇنيەجۇزى­لىك ماتەماتيكتەر كونگرەسى ءوتىپ, عالىمدار تۇركىستاندا باس قوستى. الەم ماتەماتيكتەرىن قانداي ماسەلە تولعاندىرادى؟

– ماتەماتيكا – دەربەس داميتىن عىلىم دەگەنىمىزبەن, ادامزات كەڭىستىگىندە ماتەماتيكا ارالاس­پايتىن سالا جوق. ءدال قازىرگى زاماندا ماتەماتيكا جەتىستىكتەرىنىڭ قالاي پايداعا اسىپ جاتقانىن تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنان كورىپ وتىرمىز. ماتەماتيكتەردىڭ ءى كونگرەسى ىرگەلى ماتەماتيكا عى­لىمىنىڭ ەكونوميكانىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە دامىپ جات­قان­دىعىن كورسەتتى. بۇل الاڭدا قول­­دانبالى عىلىمدى دامىتۋ, جاسان­دى ينتەللەكت الگوريتمدەرىنىڭ كومەگى­مەن جاڭا شەشىمدەرگە قول جەت­كىزۋدىڭ قازىرگى جاعدايى تال­قى­لاندى. بۇگىندە ادامزات قول جەت­كىز­گەن كومپيۋتەر, قول تەلەفوندا­رى سياقتى تەحنولوگيالار وسى كونە عىلىمنىڭ جەتىستىگى. ماتە­ماتيكا ەلدىڭ زياتكەرلىك الەۋە­تىن نىعايتۋمەن قاتار زاماناۋي­ ين­نوۆاتسيالىق شەشىمدەردىڭ دا­مۋىنا نەگىز بولىپ وتىر. تۇركى الەمى ماتەماتيكتەرىنىڭ VII دۇ­نيەجۇزىلىك كونگرەسىنىڭ تۇركىس­تاندا ءوتۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. تۇركى الەمىنەن شىققان تالاي عۇلامالارىمىزدىڭ ەڭ­بەك­تەرى, اشقان جاڭالىعى بۇگىندە جال­پى ادامزاتقا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ءۇش جىل سايىن ءوتىپ تۇرا­تىن كونگرەستىڭ كەلەسى جولى دا تۇركىستاندا وتۋىنە اتسا­لىس­پاقشىمىز. وتاندىق ماتەماتيكا عىلىمىن دامىتامىز دەسەك, ءبىز ءۇشىن وسى تۇركى ىنتىماقتاستىعى ماڭىزدى.

– قازاق ءتىلىن عىلىمنىڭ, تەحنيكا تىلىنە اينالدىرۋدىڭ بۇگىنگى ءورىسى قانداي؟ بۇل باعىت­تا نەنى ەسكەرگەن ءجون؟

– قازاق ءتىلىن عىلىم مەن تەح­نيكا تىلىنە اينالدىرۋ ءىسى مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە ىسكە اسۋعا ءتيىس. عىلىمنىڭ ءار سالاسىنداعى ماماندار ءوزارا ىنتىماقتاسا وتىرىپ, عىلىمي ءتىلدى جۇيەلەۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن قاپەرگە الۋى قاجەت. بۇگىندە الەمدە عىلىمنىڭ ءار سالاسى ءتۇرلى دەڭگەيدە دامىپ جاتىر, سونىڭ جاڭالىقتارىن ءبىلىپ وتىرۋ ءۇشىن 10-نان اسا ءتىل ءبىلۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە قولدانىستاعى تەحنولوگيالاردا قازاق تىلىنە, قا­زاق تىلىنەن وزگە تىلدەرگە اۋدارما جۇيەسى جاقسى دامىپ كەلەدى. ءارى قاراي كومپيۋتەرلىك باعدار­لامالارعا قازاق ءتىلىنىڭ مول قو­رىن ەنگىزۋدى دامىتا بەرۋ قاجەت. سوندا عانا ءتىلىمىزدى ومىرشەڭ ەتە الامىز. عىلىمداعى قازىرگى جەتىستىكتەر روبوتتاردىڭ, وزگە دە تەح­نولوگيانىڭ جادىنا وتە كوپ ءسوز قورىن سىيدىرۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى. ال عىلىمداعى ءبىرىن­شى ماسەلە, جۇرتشىلىقتىڭ ينتەل­لەكتىن دامىتۋ. ينتەللەكتىڭ دامۋى تىل­دەن باستالادى. ادامزات وركە­نيەتىندە ءتىلدىڭ ءرولى جوعارى ەكەنى دالەلدى قاجەت ەتپەيدى. قازىرگى كەزدە كوپتەگەن ەلدەر ۇلتتىق تامىرى, داستۇرىنە بەت بۇرا باستادى. ال قازاق حالقىنىڭ تاريحي, مادەني مۇراسى انا ءتىلىنىڭ ارقاسىندا دامىپ, عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ كەلەدى. وسكەلەڭ ۇرپاق بويىندا وتانسۇيگىشتىك, ۇلتجاندىلىق قاسيەتتەر انا تىلىمەن بىرگە داريدى. تۋعان تىلىمەن سۋسىنداپ وسكەن ۇرپاق ەلگە, جەرگە جاناشىر كەلەدى. جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن وقىتۋ كەرەك. ءتىل بولماسا, ۇلتتىڭ جويىلاتىنى بەلگىلى. ءوز باسىم انا تىلىندە ءبىلىم الىپ, ۇلتتىق تاربيەنى كورگەندىكتەن دە بو­لار, ەلىمە قالتقىسىز قىز­مەت ەتۋگە بار كۇشىمدى سالىپ كەلە­مىن. شاكىرتتەرىمە عىلىمي جۇمىستارىن كوبىنە قازاق جانە اعىلشىن تىلدەرىندە جازعىزامىن. اعىلشىن ءتىلى ازىرگە حالىقارالىق ءتىل بولعانىمەن, عالىمداردىڭ قازاق ءتىلىن ءوز دارەجەسىندە مەڭ­گەرۋى بويىنداعى تالانتىن اشۋعا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان الدىمىزدا جاڭا تەحنولوگيالار, زاماناۋي الگوريتمدەردى ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن ۇشتاستىرا الا­تىن تۇلعالاردى تاربيەلەۋ مىندەتى تۇر. سوڭعى ۋاقىتتا تالاي تا­لانتتى تۇلەكتەر وقۋ-ءبىلىم ىزدەپ شەت­ەلدەرگە كەتىپ جاتىر. ەگەر ول ۇرپاق ەلدىك مۇددەنى ويلاسا, الەم­نىڭ وزىق تاجىريبەسىن تۋعان جەرىنە اكەلىپ, قىزمەت ەتۋگە ءاردايىم ىنتالى بولادى.

– كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە جاساندى ينتەللەكت دەندەپ­ ەنە باستادى. زاماناۋي ال­گوريتم­دەر­دىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا ىقپالى قانداي؟

– جاساندى ينتەللەكت, سونداي-اق باسقا دا زاماناۋي الگوريتمدەر عىلىمي ازىرلەمەلەردى جىل­دامداتۋعا, ناقتى شەشىمدەر الۋعا پايداسى زور. جاساندى ينتەل­لەكت الگوريتمدەرىن قولدانۋ عالىم­داردىڭ ەڭ كۇردەلى دەگەن سان­دىق تالداۋلارمەن جۇمىسىن جە­ڭىلدەتتى. وسى ماقساتتا مەملەكەت باس­شىسى ءۇش جىلدا تسيفرلى ەلگە اينالۋ تۋرالى تاپسىرما بەر­دى. جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفر­لىق دامۋ مينيسترلىگى قۇرىلدى. جاساندى ينتەللەكتىڭ دامۋى, روبوتتاردىڭ وندىرىسكە, كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىزعا ەنۋى ونەركاسىپتەگى اۋىر جۇمىستاردى جەڭىلدەتىپ, ءۇي شارۋاسىنا قولعابىس ەتۋدە. قالاي ايتساق تا, جاساندى ينتەللەكت ارنايى باعدارلامالار, بەرىلگەن تاپسىرما نەگىزىندە جۇمىس ىستەي­دى. ول ادام ويىن, اقىلىن, زەرت­تەۋلەردى الماستىرا المايدى. الەمنىڭ كوپتەگەن عالىمى جاساندى ينتەللەكتىڭ ادامزاتقا قاۋپى تۋرالى بولجام جاساپ جاتىر. سوندىقتان ونى باسقارۋ, قولدانۋ تەتىكتەرى عىلىمي نەگىزدى ەرەجەلەرگە باعىنۋعا ءتيىس, ياعني بەگىلى ءبىر اكسيوماعا سۇيەنىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ابستراكتى ويلايتىن عالىمدار ارالاسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ءتيىستى مينيسترلىك جانىنان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دەڭگەيىندەگى قولدانىسىنا باسىمدىق بەرگەن دۇرىس پا دەيمىن. جاساندى ينتەللەكتى يگىلىككە اينالدىرا بىلگەندە عانا عىلىمعا پايداسى زور بولماق.

– وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن كلەي ماتەماتيكالىق ينس­تيتۋتى «مىڭجىلدىق ەسەبى» دەپ جاريالانعان ناۆە-ستوكس ديففەرەنتسيالدىق تەڭدەۋىنىڭ شە­شىمىن ۇسىندىڭىز. سول كەزدە ءارتۇر­لى پىكىرلەر ايتىلدى. الەم ما­تە­ماتيكتەرىن تىعىرىققا تىرەپ وتىر­عان وسى ەسەپتىڭ ءمانى نەدە؟

– ناۆە-ستوكس ديففەرەنتسيال­دىق تەڭدەۋلەر جۇيەسى نيۋتوننىڭ ەكىنشى زاڭىنا باعىنادى. سۇيىق­تىق بولشەكتەرىنە اسەر ەتەتىن ينەرتسيا, قىسىم, ۇيكەلىس پەن سىرت­قى كۇشتەردى بايلانىستىرادى. قازىرگى كەزدە ناۆە-ستوكس تەڭدەۋلەرىنىڭ ساندىق شەشىمدەرى ءىس-تاجىريبەدە, عىلىمي ەڭبەكتەردە قولدانىس تاۋىپ جاتىر. بىرنەشە اناليتيكالىق شەشىمى بار, بىراق ناۆە-ستوكس تەڭدەۋلەرىنىڭ قاسيەتىن تولىق اشا المايدى. سوندىقتان فيزيكا عىلىمىندا شەشىلمەگەن تەڭدەۋلەر قاتارىندا تۇر. ەسەپتىڭ عىلىمي جولمەن شەشۋگە ۇسىنىلعانىنا ءجۇز جىل­داي بولدى. الەمدە ناۆە-ستوكس تەڭدەۋىن «شەشتىم» دەپ جاريا­لاعان كوپتەگەن اسا كورنەكتى عا­لىمدار بار. الايدا ولاردىڭ كوپ­شىلىگى قاتەلەستى نەمەسە تولىق شەشىمىن تابا المادى. مەن دە سولاردىڭ قاتارىنانمىن. ونى شەشۋمەن اينالىسىپ جۇرگەنىمە 40 جىلعا تايادى. كەزىندە تەڭدەۋدىڭ شەشىمىن ۇسىنعانىمدا ءوز عالىم­دارىمىزبەن قاتار, رەسەي عالىم­دارى دا ويىن ايتتى. م.لومونوسوۆ اتىن­داعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, كورنەكتى ماتەماتيك ۆيكتور سادوۆنيچي دە پىكىرىن بىلدىرگەن بولاتىن. عىلىمدا اشىلعان جاڭالىقتى دالەلدەۋ, دايەكتەۋ اسا ماڭىزدى ءارى ۇزاق ءۇردىس. «ناۆە-ستوكس تەڭدەۋلەرىنىڭ مىقتى شەشىمىنىڭ بولۋى» اتتى ەڭبەگىمدە شەشۋ ءادىسىن ۇسىنىپ, وننان اسا ءتۇسىندىرۋ نۇسقاسىن ازىرلەدىم. قازىر دە وسى باعىتتاعى ەڭبەگىمدى جالعاستىرىپ جاتىرمىن.

– ماتەماتيكا عىلىمىن­دا شتۋرم-ليۋۆيلل فۋنك­تسيا­سى­نىڭ شەشىمىنە قاتىستى «q – وتەل­باەۆ فۋنكتسياسى» بار. بۇل فۋنكتسيانىڭ عىلىمداعى قول­دانىسى ءارى وندىرىسكە تيىمدىلىگى قانداي؟

– «q – وتەلباەۆ فۋنكتسيا­سى» – سپەكترلىك تەوريا مەن ديف­فەرەنتسيالدىق تەڭدەۋلەردى شەشۋدە قولدانىلاتىن ماتەماتيكالىق ۇعىم. ارىپتەستەرىم بۇل جاڭالىق­تى «وتەلباەۆ ءادىسى» دەپ اتاپ كەت­كەن. بۇل تەڭدەۋدە مەنشىكتى ماندەردىڭ مۇمكىندىگى زەرتتەلدى. كەزىندە شاكىرتىم بولعان ر.ويناروۆ تا تىڭ جاڭالىق اشقانى بەلگىلى. عىلىمدا «ويناروۆ يادروسى» دەپ اتالىپ ءجۇر. سول تەوريا بۇگىندە الەمدەگى ايتۋلى عىلىمي ەڭبەكتەر قاتارىندا اتالادى. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, شتۋرم-ليۋۆيلل ەسەبى ماتەماتيكالىق فيزيكادا, كۆانتتىق مەحانيكادا جانە ينجەنەريادا جەكە ديففەرەنتسيالدىق تەڭدەۋلەردى شەشۋدە قولدانىلادى. ماتە­ماتيكا تەڭدەۋلەرى تۋرالى كەيبىر جاڭالىقتار پايدا بول­عاندا ونىڭ تيىمدىلىگىن بايقاۋ ءۇشىن ادەتتە شتۋرم-ليۋۆيلل وپە­را­تورى مودەل رەتىندە پايدالانىلادى.

– لورەنتس زاڭدىلىعىن قاراس­تىرعاندا «شويقارا» بۇر­كەنشىك اتىن قولدانعان ەكەن­سىز. وسى ەڭبەكتە جارىق جىل­دام­دىعىنان دا جىلدام قوزعالىس­تىڭ بار ەكەنىن ايتاسىز. بۇل زەرتتەۋدى قاشان جاريالايسىز؟

– فيزيكا دۇرىس دامۋى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتارمەن جۇ­مىس ىستەيدى. ول ءۇشىن ماتەما­تيكاعا جۇگىنىپ, اكتسيوماتيكاسىن جاساۋ قاجەت. فيزيكادا جارىق جىل­دامدىعىنان جوعارى جىل­دامدىقپەن قوزعالاتىن بولشەك­تەر بار. وسى زاڭدىلىققا سۇيە­نە وتىرىپ, جارىقتان جىلدام ما­تەريالدىق نۇكتەلەردىڭ بولۋ مۇم­كىندىگىن زەرتتەدىم. ەنشتەين تەو­رياسىندا جارىق جىل­دام­دىعىنان جىلدامدىق جوق دەلىن­گەن, شىن مانىندە ولاي ەمەس, ول دا­لەلدەنبەگەن. دەسەك تە, جا­رىق جىلدامدىعىنان تەزىرەك جۇ­رەتىن ماتەريالدىق نۇكتەنىڭ جىل­دامدىعىن ولشەي المايمىز. ويتكەنى باقىلاۋ مۇمكىندىگىمىز جارىق جىلدامدىعىنان الدەقاي­دا تومەن. جارىق جىلدامدىعىنان جىلدام قوزعالىس بار ەكەنىن دالەل­دەيتىن ەكسپەريمەنتتەر دە, وسى تۇرعىدا ويلانىپ جۇرگەن كوپتەگەن فيزيك عالىمدار دا بار. بىراق ولار ونى ءدال تۇسىندىرە المايدى. ءوز زەرتتەۋىمدى قابىلدامايتىندار بولۋى مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بەسىنشى اتام بولىپ كەلەتىن «شويقارانى» بۇركەنشىك اتپەن قولدانىپ, تۇسىندىرۋگە تىرىس­تىم. نەگىزى نيۋتون–گاليلەي فيزيكاسى شەگىندە قالا وتىرىپ, سالىستىرمالىلىق تەوريا­سى اكەلەتىن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى. مۇنىمەن قوسا ەنشتەين تەورياسىنا بارشا الەم تولىق باعىنادى دەۋگە كەلمەيدى. الەمدە ەنشتەين تەورياسىنا ۇقساس 200-دەن استام تەوريا بار. قازىرگى كەزدە بار الەمدى سىيعىزا الاتىن تەوريا جوق ءارى بولمايدى دا, بولاشاقتا ودان كەڭىرەك تەوريالار شىعا بەرەتىنى انىق. وسى باعىتتا زەرتتەۋىمدى ءالى دە جالعاستىرا بەرمەكپىن. ازىرگە بۇل ەڭبەككە قىزىعىپ قاراعاندار جوق. ءبىر كەزدەرى بەلگىلى بولادى دەپ ويلايمىن.

– عىلىمي-زەرتتەۋلەر ناتي­جەسىندە ازىرلەنىپ, پاتەنتتەلگەن جوبالارىڭىز قانداي سالادا قولدانىس تاپتى؟

– ەلىمىزدە عالىمدار قول جەت­كىزگەن جۇزدەگەن پاتەنت بار. ونىڭ ىسكە اسۋىنا بەلگىلى ءبىر ۋاقىت قاجەت. عىلىمنان وندىرىستە پايدا كورىپ, شىعىنى وتەلگەنشە دە ءبىراز جىلدار وتەدى. ال الەمدە عى­لىم مەن تەحنولوگيا جىلدام­ دامىپ بارادى. بيزنەس ءۇشىن دا­يىن پا­تەنتتەردى قولدانا سالعان ال­دەقايدا قولايلى. ەلىمىز­دە­گى عالىمداردىڭ كوپتەگەن ازىر­لەمەلەرى وندىرىسكە ەنبەي قا­لىپ جاتقاندىعى دا وسى سەبەپتەن. پاتەنتتەرىم نەگىزىنەن جەر سىل­كىنىسىن بولجاۋ, سۋدى, ەنەر­گيا­ كوزىن ۇنەمدەۋمەن بايلانىس­تى. ءبىر عانا مىسال, جەل ستانسالارىن وپتيمالدى جاساۋعا بولا­تىنىن زەرتتەپ, وندىرىسكە ەنگىزۋ جاعىن قاراستىرعان جوبا ءبىر جىلداردا قازۇۋ-دا مەحانيكا­ كافەدراسىندا جاسالدى. عالىمدار توبىمەن جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ كوپ قاباتتى مودەلىن ۇسىنىپ, جەل قوندىرعىلارىنان ەنەرگيا كو­زىن الۋعا بولاتىنىن دالەل­دە­دىك.­ جوبا ءبىر قاباتتا ورنا­لاس­­قان قاراپايىم جەل ەلەكتر ستان­سالارىنا قاراعاندا بىر­قاتار ارتىقشىلىقتارعا يە. ول كوپ قاباتتى قۇرىلىم, ءار قابا­تىندا ءارتۇرلى تيپتەگى جەل تۋر­بينالارى ورنالاسقان. كوپ ورىن المايدى, جەل ەنەرگيا­سىن تۇراقتى پايدالانۋعا ىڭعايلى. پا­تەنتتەلگەن تاعى ءبىر جوبا تىك­ۇشاقتىڭ جۇك كوتەرۋ ىقتيمال­دىعىنا قاتىستى. مىسالى, تە­ڭىز جاعالاۋىنداعى ەلدەر اۋىر سالماقتاعى جۇك تاسىمالىندا كەمەنى پايدالانادى. ال تەڭىزدەن جىراق ورنالاسقان ءبىز سياقتى ەلدەر ءۇشىن اۋە تاسىمالى قولايلى. وسى ماقساتتا تىكۇشاقتىڭ اۋىر سالماقتى جۇكتى كوتەرە الاتىندىعىن دالەلدەدىم. الايدا تىكۇشاق كونسترۋكتسياسىن ءارى قاراي جەتىلدىرۋ ءۇشىن كاسىبي كونسترۋكتورلار قاجەت. ەلىمىزدىڭ الەم ەلدەرىمەن پورت ارقىلى بايلانىسى دامىپ كەلەدى. بولاشاقتا مۇنداي جوبالارعا قاجەتتىلىك بولادى دەپ ويلايمىن.

– كەيىنگى ونجىلدىقتا الەمدىك زەرتتەۋلەردە جاھاندىق اپاتتىڭ ىقتيمالدىعى ارتىپ كەلەدى دەگەن بولجام ايتىلىپ ءجۇر. وتاندىق ماتەماتيكا عىلىمىندا بولاشاقتى, عارىشتى زەرتتەۋدە قانداي زەرتتەۋلەر جاسالىپ جاتىر؟

– الەمدەگى عارىش زەرتتەۋلەرى وزگە پلانەتالاردان ماتەريال الۋمەن, ونىڭ ومىرشەڭدىگىن زەرتتەۋ­مەن تىعىز بايلانىستى. قازىرگى كەزدە ءوز باسىم شەكسىزدىك تۇسىنىگى توڭىرەگىندە ويلانىپ ءجۇرمىن. نەگىزى ماتەماتيكالىق بولجامدار ارقىلى ادامزاتتىڭ ومىرشەڭدىگى, ءوزىن-ءوزى جويۋ ىقتيمالدىعىن قاراستىرا الامىز. تىپتەن بىزبەن پاراللەل وركەنيەتتەردىڭ بار ەكەنىنە ماتەماتيكالىق بولجامدار ءجۇز پايىزعا جۋىقتايدى. ەرتەگى سياقتى بولىپ كورىنگەنىمەن, ونىڭ دالەلىن عىلىمي بولجامدار كورسەتىپ وتىر. ءبىز عالامنىڭ مودەلىن جاساي وتىرىپ, جەر عا­لامنىڭ ەڭ جوعارعى شەگىن «بول­جاۋعا» تىرىسامىز. مەنىڭ ويىمشا, جاراتۋشى عالامدى جاراتتى, جانسىز جانە جاندى تابيعات زاڭدارىن باسقارادى. ول ادامزاتقا اقىل بەردى, بوستاندىق سىيلادى. بۇل سەكتوردا اقىلعا قونىمدى جاراتىلىستار, جاقسىلىق نەمەسە جاماندىق اتاۋلى جاسالىپ جاتىر. وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەردى جالعاستىرا بەرمەكپىن.

– ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ماتەماتيكادان رەسپۋبليكالىق «ويلان, تاپ» وليمپياداسىنا تورەشىلىك ەتىپ كەلە­سىز. قاتىسۋشىلاردىڭ ماتەماتي­كالىق دەڭگەيىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟

– بايقاعانىم – بالالاردىڭ بارلىعى تالانتتى ءارى قابىلەتتى. «ويلان, تاپ» وليمپيادالىق ويىن­­دارىنا ەلىمىز ايماقتارىنان بالا­لار كوپ قاتىسىپ ءجۇر. وقۋشى­لاردىڭ قاي سالا بولسا دا وليمپيادالارعا قاتىسۋى قابىلەتىن شىڭدايدى, بىلۋگە, ۇيرە­نۋگە ىقپال ەتەدى. سوندىقتان گۋ­مانيتارلىق ءارى جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتىنداعى ءبىلىم دودالارىنىڭ ءجيى ءوتىپ تۇرعانىن قۇپتايمىن. ماتەماتيكا تاريحى, ۇزدىك ماتەماتيكتەردىڭ ءومىربايانى سياقتى قىزىقتى تاقىرىپتار وقۋ ۇردىسىندە قامتىلسا دەيمىن. وقۋشىنىڭ قاجەتىنە قاراي, ساپالى, قولجەتىمدى وقۋ قۇرالدارى مەيلىنشە قاجەت. مۇنىمەن قوسا ماتەماتيكا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جاس عالىمداردى ناسيحاتتاپ, كەزدەسۋلەر ءوتىپ تۇرسا, وقۋشىلاردىڭ كونە عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇسەتىنى انىق. عىلىم مەن تەحنيكانى دامىتۋدا قازاق بالاسىنىڭ ۇلەسى جوعارى بولعانىن قالايمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –ەلۆيرا سەرىكقىزى,«Egemen Qazaqstan»