كەمەلدىك

اراسىندا, ەڭ جاستارىنىڭ ەسە­بىندەگى قىرىققا يەك ارتىپ قالعان ءوزىم دە بارمىن, نە­گى­­­­زىنەن اعا بۋىننان تۇراتىن ۇجىمنىڭ سون­دا وعان تاڭدانا قاراعانى راس. ويتكە­نى ول ۋاقىت ەلدىڭ سان-سالالى تىرشىلىگىنە ىلگەرىلەۋ ۇمتىلىسىنىڭ ەپتەپ ەنە باستاعان كەزەڭ ەدى, ىلگەرىلەۋدىڭ قۋاتتى تولقىنى الدىمەن قاي-قايسىسى دا جۇزدەگەن مىڭ تارالىممەن جارىق كورگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى – گازەتتەر مەن جۋرنالداردان باستالدى. بۇل نەگىزىنەن, رەسپۋبليكالىق ورتالىق باسىلىمدارعا ءتان بولدى.

70-جىلداردىڭ باسىنا دەيىن بۇكىل ەلدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى كادر­لارىن دايارلايتىن جۋرناليستيكا سالاسى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ءبولىمى رەتىندە جىل سايىن 25 ستۋدەنتكە عانا ءبىلىم بەرەتىن جالعىز وقۋ ورنى ەدى. ونى ءبىتىرىپ, جەتىلىپ شىققانداردىڭ تاڭداۋلىلارى اراسىنان رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا قالاتىندارى باسىم بولاتىن.

پەريفەريا – شەتكەرى ءوڭىر سانالاتىن وبلىس, اۋداندارداعى گازەتتەرگە باراتىندار سيرەك ەدى. ونىڭ ۇستىنە سول شەتكەرى وڭىرلىك باسىلىمدارداعى قىزمەتكەرلەر وزدەرىنە دەيىن جۋرناليستيكا كادرلارىن دايارلاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن كوپشىلىگى گازەت جۇمىسىنا بەيىمى عانا بار دەمەسە, بۇرىن باسپاسوزبەن بايلانىستا بولماعان ادامدار ەدى.

كەزىندە سەرىكقالي وسىنداي ورتاعا كەلگەن. «جالىن» الماناعىنا تۇڭعىش كوركەم اڭگىمەسى جاريالانىپ, قالامگەرلىك قابىلەتىن كورسەتە كەلدى. كوپ ۇزاماي گازەتتە ارىپتەستەرى تالاسا وقىپ, تاڭداۋلى دەپ باعا العان «جارىق دۇنيە» وچەركى جارىق كوردى. ءسويتىپ, ول جەكە قولتاڭباسىمەن ءبىرىنشى كۇننەن جۋرناليستيكانىڭ عى­لىم مەن ونەر توعىسىنداعى مامان­دىق, قىزمەت, كاسىپ, ىزدەنىس ەكەنىن بىل­دىرە وتىرىپ, كاسىبي تاجىريبەسىن شىعار­ما­شىلىق جەتىستىكتەرىمەن بايىتتى. بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇتتىرەتىن گازەت قىز­مەتكەرى رەتىندە جاس جۋرناليستەر­دىڭ ماس­كەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق جيىنىنا شاقىرىلدى. وبلىستىق گازەت­تەگى ادەبي قىزمەتكەرلىكتەن رەداكتوردىڭ ورىنباسارلىعىنا دەيىنگى كوز الدىمىزدا وتكەن ون جىلى ونىڭ گازەت ىسىنە دەگەن قۇشتارلىعىن بەكەمدەي ءتۇستى. اسىرەسە ونىڭ وزىندىك ستيلمەن وچەركتىك ادەبيەتتى دامىتقان ەڭبەگى جەمىستى بولدى. قالامىنان تۋعان وچەركتەرى ءالى دە ومىرشەڭ, جاس جۋرناليستەرگە ۇيرەنۋ, ۇلگى الۋ مەكتەبى بولا الاتىنى ءسوزسىز. ادەتتە اڭگىمە مەن زەرتتەۋدىڭ اراسىندا­عى كوركەم-پۋبليتسيستيكالىق جانر, گازەت­تىڭ رومانى دەپ سانالاتىن وچەركتىڭ اتى دا, زاتى دا كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان بۇگىنگى ساتتە باسپاسوزدەگى جۋرناليستىك شەبەرلىكتى شىڭدايتىن وسى ءبىر جانر ءتۇرىن وتكەن تاجىريبەنى پايدالانا وتىرىپ جاڭاشا دامىتۋدىڭ كاسىبي اسەرى از بولماس ەدى.

80-جىلداردىڭ باس جاعىندا سەرىكقا­لي بايمەنشە باتىس وبلىستار بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشى بولعان رەسپۋبليكا­لىق «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتى 300 مىڭ تارالىممەن جارىق كو­رەتىن. گازەتتىڭ ءوز ءتىلشىسى وسى جىلدار ىشىندە جەدەل دە جۇيەلى جازىلعان جاريا­لانىمدارىمەن رەسپۋبليكاعا كەڭىنەن تانىلدى, ءوڭىردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەرگەن پروبلەمالىق ماقالالارى مەن وچەركتەرىنىڭ جۇرتشىلىق زەردەسىندە ساقتالعانىنا كۋا بولا الامىز. كەيىن ناق وسى «جاس الاشتا» جاريالانعان «مي-8 ۆەرتولەتىنىڭ اقىرعى ساپارى», «قاراباقتا قالىڭ تۇمان» دەگەن جولساپار وچەركتەرى ءۇشىن قازاقستان جۋرناليستەرى وداعىنىڭ سوۆەت ماسعۇتوۆ اتىنداعى سىيلىعىنا يە بولىپ, «جاس الاش» گازەتىنىڭ عاني مۇراتباەۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ تۇڭ­عىش يەگەرى اتاندى. ەل ەگەمەندىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى وسى ەڭبەكتەر ۇلتتىق جۋرنا­ليستيكانىڭ حالىقارالىق تاقى­رىپ­تاعى – ازەربايجاننىڭ قاراباق وڭىرىندەگى ۇلتارالىق كيكىلجىڭ ماسەلەسىنە ارنالعان العاشقى جاريالانىمدارى بولدى.

سەرىكقالي بايمەنشەنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ جۋرناليستىك شىعار­ماشىلىققا ارنالۋى, «باسپاسوزدەگى جانرلار جۇيەسى» ەڭبەگىنىڭ ماماندىق بويىنشا قوسىمشا وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلىپ جۇرگەنى, ء«تورتىنشى بيلىك» تاعىلىمى» دەپ اتالاتىن عىلىمي ماقالالار جيناعى, ارىپتەستەرى جايىندا تولعانعان «سىردەستە» كىتابى ونىڭ ءباسپاسوزدىڭ تەورياسىن, تاريحىن ءھام تاجىريبەسىن ءتيىمدى ۇشتاستىرا بىلگەن ۇتىمدى ەڭبەگىنىڭ ابزال ايعاعى.

جۋرناليست-پۋبليتسيست, عالىم-زەرت­تەۋشى, وقىتۋشى-ۇستاز, اۋدارماشى-باس­پاگەر, ديپلومات, حالىقارالىق مەم­لە­كەتتىك قىزمەتشى سەرىكقالي بايمەن­شە كەيىنگى سان سالالى قىزمەتىندە قا­سيەتتى جۋرناليستيكادان قول ۇزبەي, قالامىن قولىنان تۇسىرگەن ەمەس. جۋرناليستيكا ونى عىلىمعا, مەملەكەتتىك قىزمەتكە, ديپ­لوماتياعا الىپ كەلدى. جارتى عاسىر­عا تاياۋ جۋرناليستىك عۇمىرى ىشىندە ءبىلىمى مەن بىلىگىنە قاراي ءار دەڭگەيدە وزى­نە تاپسىرىلعان ەلدىڭ وزەكتى ىستەرىن جاۋاپ­كەرشىلىكپەن اتقارۋى, الەۋمەتتىك بەلسەندىلىك تانىتىپ, كاسىبي شەبەرلىگىن جەتىلدىرە ءتۇسۋى ونى قوعامدىق قايراتكەر دارەجەسىنە جەتكىزدى.

سەرىكقالي بايمەنشەنىڭ قازاق ادەبيە­تىنىڭ كلاسسيگى بەيىمبەت ءمايليننىڭ شىعار­ماشىلىعىن زەرتتەۋدىڭ عىلىمي جاڭا باعىتىن قالىپتاستىرعان, ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن جاڭاشا جازۋعا قاتىسقان عالىم رەتىندەگى ۇلەسى ەلەۋلى. باسپاسوزدە جازىلعانداي, «بەيىمبەتتىڭ بۇگىنگى بىلىكتى شىراقشىسى» ەكەنى ەكىنىڭ بىرىنە بەلگىلى. «بەيتانىس بەيىمبەت», «زەرگەردىڭ زەرتحاناسى», «بەيىمبەتتىڭ ءسوزستانى», «مايلىنىڭ بەيىمبەتى» سەكىلدى ەڭبەكتەرى, بەيىمبەتتىڭ بەلگىسىز شىعارمالارىن تاۋىپ, قايتا جاريالاپ, جيناقتاپ شىعارىپ جۇرگەن ىزدەنىستەرى بۇعان ناقتى ايعاق بولا الادى.

بەيىمبەتتىڭ زامانداسى, ەرتە دۇنيە سالعان جازۋشى جيەنعالي تىلەپبەر­گە­نوۆ­­تىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى دا زەر­­دەلى زەرتتەۋلەردىڭ اياسىنا الىندى. الماتى­دا شىققان «ەلىن سۇيگەن ەرەك جان» عۇمىرناماسى, ماسكەۋدە جارىق كورگەن «جىگەر» مونوگرافياسى, مەرزىمدىك باسىلىمدارداعى ادەبي-عىلىمي جاريالانىمدارى جازۋشى شىعارماشىلىعىن تەرەڭىرەك تانۋ مەن جان-جاقتى تانىتۋ قىزمەتىن تياناقتادى.

الاش قوزعالىسى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى, 30-جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى, بەلگىلى قازاق اقىنى, ءباس­پا­سوز قىزمەتكەرى, الايدا نازار اۋدا­رىل­ما­عاندىقتان تانىمنان تىس قالىپ كەلگەن كەنجەعالي ءابدۋلليننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن تانىتۋ جولىنداعى ىزدەنىستەرى مەن زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجە­سىن­دە «عايىپ قالام» اتتى مونوگرافيا­لىق ەڭبەگى جارىق كوردى. ارماندا كەت­كەن ارىستىڭ ادال ەسىمى مەن تۋىندىلا­رىن اتاجۇرتىنا قايتا ورالتقان سەرىققالي بايمەنشەنىڭ ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى «كەنجە­عاليتانۋشى» اتانۋىنىڭ وسىنداي زاڭدىلىعى بار.

رەسەي اۋدارماشىلار وداعىنىڭ شەتەلدىك تولىق مۇشەسى سەرىكقالي بايمەنشە كاسىبي اۋدارماشى رەتىندە دە بەلگىلى. الەمگە تانىمال بىرقاتار قالام­گەردىڭ (پ.ۋايت, ۋ.گولدينگ, چ.ديك­كەنس, ح.مۋراكامي, ت.ب.) كەيبىر كور­كەم شى­عارمالارى ونىڭ اۋدارماسىمەن قازاقشا سويلەدى. بۇدان باسقا, جەتپىستەن استام حا­لىقتىڭ ەرتەگىلەرىن العاش رەت قازاق تىلى­نە اۋدارىپ, «100 ەرتەگى» دەگەن ەرتەگىلەر جينا­عىن جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى. وسى ورايدا مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى سەرىكقالي بايمەنشەنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتە­بەسىن ارتتىرۋ جولىندا اتقا­رىلۋعا ءتيىس كوكەيكەستى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, بۇ­گ­ىنگى اۋدارما جايىنا, ءسوزجاسام پراكتيكاسىنا, تەرمين تۇزۋگە قاتىستى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن باسپاسوزدە ءاردايىم جاريالاپ وتىراتىن جەدەلدىگىن دە ايتا وتكەن ءجون. وتكەن جىلى جارىق كورگەن «تىلگە ءتىلماش» كىتابى ءدال وسىنداي لينگۆيستيكالىق لەزدەمەلىك لەبىزدەردەن قۇرالعان.

جۋرناليست-عالىم سەرىكقالي بايمەن­شە ۇزاق ۋاقىت رەسەيدە ديپ­لوماتيالىق قىزمەتتە بولدى. سول ەلدەگى قازاقستان ەلشى­لىگىندە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتى­ماقتاستىق ءبولىمىن باسقاردى جانە حا­لىقارالىق ۇيىم – ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق كوميسسيادا اۋدارما ءبولىمىن قۇرىپ, باسشىلىق جاسادى.

وسى كەزەڭدە ول «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وكىل ءتىلشىسى مىندەتىن قوسا ات­قا­رىپ, «پۋشكين, شاكارىم جانە... قۇباش», «ماسكەۋدەگى – «الماتى», الما­تى­­داعى – «ماسكەۋ», «تۇرار تۇرعان ءۇي», «بۋككروسسينگ»... «بيبليوبۋس»...», «جاقسىدان جاقسىنى ىزدەۋ», «41-جىلعى حاتتار», «رجەۆ ءيىنى», «ساياساتتىڭ ءبىرى ءتىلى – دانەكەرلىك», «بەسەۋدىڭ بەسىگى», «قۇپيا قۇلپىتاس» سەكىلدى ەل ەسىندە ساقتالعان ەلەۋ­لى ماقالالارىن جازدى. «بەسەۋدىڭ بەسىگى» بويىنشا پارلامەنتتە دەپۋتاتتىق ساۋال جاسالىپ, قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان ارىستارىمىزدىڭ جەر بەسىگىن تاۋىپ, جاريا ەتكەن جۋرناليست ەڭبەگىنە جۇرتشىلىق جاقسى ءىلتيپات ءبىلدىردى.

«تاعزىم», ء«سات ساعات» كىتاپتارى ار­قىلى دەرەكتى پروزا دەڭگەيىن كوتەرگەن قالام­گەر بۇدان كەيىن رەسەيدەگى قانداس اعايىن­نىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن شىعار­ما­لا­رىنىڭ ارقاۋىنا اينالدىردى. ونىڭ «مۇراگەر», «دانەكەر», «اقجۇرەك», «مەز­گىل مىنەزى» كىتاپتارى رەسەيدەگى قازاق قوعام­دىق ۇيىمدارىنىڭ قۇرىلىپ, قالىپ­تاسۋى جانە وتانداستارىمىزدىڭ انا ءتىلىن, ۇلتتىق مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتاپ, دامىتۋ جولىندا اتقارعان يگى ىستەرىن سويلەتەدى. وسى ەلدەگى قازاق تاقىرىپتاماسىنىڭ ناقتى مىسالدارى, قانداس باۋىرلار جايىنداعى بايىپتى بايانداۋلار ەلدەن شەت جۇرگەن اعايىندار شەجىرەسىنىڭ بۇگىنگى كەلبەتىن كورسەتۋىمەن قۇندى. جالپى, الداعى ۋاقىتتا جۋرناليست-ديپلومات سەرىكقالي بايمەنشەنىڭ رەسەيدەگى قازاق ەتنوسىنىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, الەۋمەتتىك ءومىرىن بەينەلەگەن ەڭبەكتەرى, اتقارعان ىستەرى ۇلتجاندى اۆتوردىڭ ماقسات-مۇراتى اياسىندا زەردەلەنە تۇسەرىنە سەنەمىز.

سونداي-اق مەن ونىڭ ءوزى وقىعان مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كابينەتىن اشقانىن, كابينەتتى جەكە قاراجاتىمەن جوندەتىپ, جان-جاقتى جابدىقتاپ, پاي­دالانۋعا بەرگەنىن جاقسى بىلەمىن. وقۋ كابي­نەتىن اقىن-جازۋشىلار شىعار­ما­لا­رى­مەن تولىقتىرىپ, وقۋشى­لاردى انا ءتىلىن ارداقتاۋعا, قازاق ادەبيەتىن كوبىرەك وقۋعا ۇيرەتىپ جۇرگەن ونەگەسىن ازاماتتىڭ كوپكە ۇلگى بولاتىن ءىسى دەپ ايتا الامىن.

قالامى قارىمدى ارىپتەس ءىنىمنىڭ ىزەۋىرت­تى ىندەتىپ جۇرگەن ىرگەلى تاقىرى­بى­نىڭ ءبىرى – شىعاناقتانۋعا بايلانىس­تى ەكەنىن (وسى ماسەلەگە ازدى-كوپتى قا­تىسىم بولعاندىقتان) ايتۋعا اسا ىقىلاس­تىمىن. دۇنيە ديدارىندا تەڭدەسى جوق, «بولماعاندى بولدىرعان» شىعاناق بەرسە­ ۇلىنىڭ ۇمىت قالعان بەينەسىن ۇرپاققا تانىتۋ جولىنداعى ۇلاعاتتى ءىسى وزگەشە ىلتيپاتقا لايىق. وتكەن جىلى جارىق كورگەن «تارى تاريححاتى» جيناعى وسىنىڭ مىزعىماس مىسالى بولا الادى.

سەرىكقالي بايمەنشە قايدا دا, قان­داي جاعدايدا دا جۋرناليستىك بولمىسىن ۇمىتقان ەمەس: جازۋشى-پۋبليتسيست, عالىم-زەرتتەۋشى, ديپلومات مارتەبەسىندەگى قىزمەتىن جۋرناليستىك – قايراتكەرلىك بەيىممەن اتقاردى. ەڭبەك جولىن وب­لىستىق گازەتتە باستاپ, رەسپۋبليكالىق گا­زەتتە جالعاستىرىپ, جۋرناليستيكانىڭ باسپالداعىمەن كوسەمسوزدىڭ كوش باسىنا كوتەرىلگەن سول ازامات بيىل جەتىنشى بەلەسكە جەتىپ وتىر. اقان سەرى ايتتى دەگەن بار: «تۇلپار جابى بولمايدى جالى كەتىپ ارىسا دا, جاقسى ادام جامان بولمايدى جاسى كەتىپ قارىسا دا» دەپ. «جەتىپ, پىسكەن» ارىپتەس ءىنىمنىڭ ءومىر جولىنا كوز جىبەرە وتىرىپ, بۇل ونىڭ كەمەلدى كەزەڭى دەپ وي تۇيەمىن.

90-جىلدارداعى كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىمەن بايلانىستى ايگىلى «يزۆەستيا» عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسىنا اۋىر جاعداي ءتۇستى. سول ىدىراۋ ءالى ءجۇرىپ جاتىر. سودان بەرى تارالىمى ۇزدىكسىز قىسقارۋمەن كەلە جاتقان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن, ولاردىڭ جالپى اتاۋى «جۋرناليستيكانى» ەندى بار دەپ ايتۋ قيىن سەكىلدى. جۋرناليستيكا بولعان; ونىڭ بولعاندىعىن كۇنى كەشە ەدى دەرلىكتەي قيساپسىز تارالىممەن جارىق كورگەن گازەت-جۋرنالدار دالەلدەيدى. تالانتتى كادرلاردىڭ تاماشا قاتارى تۇتاس ەلگە تانىمال بولعانى مىسال. «يزۆەس­تيالىقتاردىڭ» ء«بىر كەزدەرى قادىرلى بولىپ كەلگەن جۋرناليستيكا كاسىبى» دەپ ەسكە الۋى سوندىقتان. قادىرلى بولعان سەبەبى – ونىڭ وزگە ماماندىقتار مەن كاسىپ­تەردەن ارتىقشىلىعىنان ەمەس, ۋاقىتتىڭ سۇرانىسىن وتەۋگە قابى­لەت­تى­لى­گى­نەن ەدى.

سول كەزدە, اعىلشىن ماتەماتيگى حار­دي مەن نەمىس دارىگەرى ۆاينبەرگتىڭ («بول­شايا سوۆەتسكايا ەنتسيكلوپەديا» توم 28. ستر. 199. 1976 گ.) پوپۋلياتسيانىڭ جەكە جي­ناق­تىق, گەنەتيكالىق تۇراقتىلىعى تۋرالى تۇجىرىمىندا ايتىلعانداي, پوپۋليا­تسيا ۇرپاقتان-ۇرپاققا وزگەرمەي جالعاسادى. ول اركىمنىڭ بويىنداعى يكەم مەن قابىلەتكە سايكەستى. ءارتۇرلى كاسىپ, ماماندىقتىڭ ءبىر كەزەڭدە جاپپاي قاۋلاپ شىعا كەلۋىنە دە قاتىستى دەسەك, جازۋعا دەگەن, جۋرناليستيكاعا دەگەن ورلەۋ دە كەرەك ەكەندىگىن ءبىلىپ وسىلاي ورلەگەن. مۇنى جارياعا كەڭىنەن شىعارعان – قوعامعا قاجەتتىلىك پەن سۇرا­نىس, جۇرتشىلىقتىڭ ولاردى بەدەل ساناۋى. ول ۇلتتىق ادەبيەت پەن ونەردىڭ, عىلىمنىڭ ورلەۋىمەن قاتار ءجۇرىپ, بىرىنە ءبىرىنىڭ ىقپالىمەن, ۇلگىسىمەن جۋرناليستيكادا تاڭداۋلى تۇلعالاردى شى­عارعان ۋاقىت ەدى.

ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان جازۋشى-جۋرناليست, زەرتتەۋشى عالىم, ديپلومات, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جازۋشىلار وداعىنىڭ جانە جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, شالقار اۋدانى­نىڭ قۇرمەتتى ازاماتى سەرىكقالي ەردىعالي ۇلى بايمەنشە – سول ورلەۋ تۋدىر­عان تاڭداۋلى ۇرپاقتىڭ وكىلى.

يدوش اسقار,قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى